॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 12వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రావణుని మంత్రాంగం, కుంభకర్ణుని ఉపాలంభం

నగరరక్షణకు సేనను నియమించడం, సీతపై తన ఆసక్తిని రావణుడు నివేదించడం, సభాసదుల సమ్మతిని యాచించడం, కుంభకర్ణుని ఉపాలంభం, శత్రువధ ప్రతిజ్ఞ

యుద్ధాలలో జయించే రావణుడు ఆ సభనంతటినీ పరికించి సేనాపతి ప్రహస్తునితో ఇలా ఆదేశించాడు: ‘సేనాపతీ, విద్యలో శిక్షణ పొందిన నాలుగు విధాల యోధులు — రథికులు, అశ్వారోహులు, గజారోహులు, కాల్బలం — నగరరక్షణలో తత్పరులై ఉండేలా ఆదేశించు.’ ఆజ్ఞాపాలనకు అంకితమైన ప్రహస్తుడు రాజశాసనాన్ని నెరవేర్చాలని సైన్యమంతటినీ భవనానికి వెలుపలా లోపలా తగిన స్థానాలలో నిలిపి, రాజు ఎదుట కూర్చుని ఇలా అన్నాడు: ‘బలవంతుడవైన నీ సైన్యం వెలుపలా లోపలా ఏర్పాటు చేయబడింది. నిశ్చింతగా ఉండి నీకు అభిప్రేతమైనదాన్ని త్వరగా చేయి.’ రాజ్యహితాన్ని కోరే ప్రహస్తుని ఆ మాట విని సుఖాన్ని కోరే రావణుడు మిత్రుల మధ్య ఇలా మాట్లాడాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — మంత్రాంగానికి ముందు రావణుడు నగరరక్షణను సునిశ్చితం చేస్తాడు; శత్రువు సముద్రపు అవతలి తీరంలో ఉన్నాడని అతనికి తెలుసు. ‘ప్రణీతాత్మా’ (అంకితమైన మనస్సు గలవాడు) అనే ప్రహస్తుని విశేషణం ఆజ్ఞాపాలనలో అతని తత్పరతను సూచిస్తుంది. ‘సుఖేప్సుః’ (సుఖాన్ని కోరేవాడు) అనే రావణుని విశేషణాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — అతడు రాజ్యహితాన్ని కాదు, తన సుఖాన్నే కోరుతున్నాడు; ఇదే అతని అనర్థాలన్నిటికీ మూలం. ప్రహస్తుడు ‘రాజ్యహితైషి’ (రాజ్యహితాన్ని కోరేవాడు), రావణుడు ‘సుఖేప్సుః’ — ఈ ఇద్దరి మధ్య విరోధాన్ని కవి సూక్ష్మంగా చూపించాడు. ముందు కుంభకర్ణుడు కూడా ఇదే దోషాన్ని ఎత్తిచూపుతాడు. ‘చతుర్విధాః’ (నాలుగు విధాల) అనే పదంతో ప్రాచీన చతురంగసేన సూచించబడింది — రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, కాల్బలం. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘రథికులు, గుర్రపురౌతులు, ఏనుగురౌతులు, కాల్బలం’ అని వివరిస్తుంది. ‘బహిరంతశ్చ మందిరే’ (భవనానికి వెలుపలా లోపలా) అంటే నగరప్రాకారానికి వెలుపలా లోపలా రెండుచోట్లా రక్షకులను నిలిపారని భావం.

‘సభాసదులారా, ప్రియాప్రియాలలో, సుఖదుఃఖాలలో, లాభాలాభాలలో, హితాహితాలలో, ధర్మకామార్థాలకు సంబంధించిన కష్టాలలో మీరు తెలుసుకోగలవారు. మీరు మంత్రాంగం చేసి ఎల్లప్పుడూ ప్రారంభించిన కార్యాలు ఏవీ నాకు ఎన్నడూ విఫలం కాలేదు. చంద్రునితో, గ్రహాలతో, నక్షత్రాలతో కూడిన మరుత్తులు చుట్టూ ఉండగా వాసవుడు (ఇంద్రుడు) స్వర్గశ్రీని అనుభవించినట్లు, మీరు చుట్టూ ఉండగా నేను కూడా అత్యధికమైన సిరిని పొందాలి. ఈ విషయాన్ని మీ అందరితో చర్చించడానికి నేను సిద్ధంగానే ఉన్నాను, కాని కుంభకర్ణుడు నిద్రిస్తున్నందువల్ల ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావించలేదు. అన్ని శస్త్రధారులలోనూ ముఖ్యుడు, మహాబలుడు అయిన ఈ కుంభకర్ణుడు ఆరు నెలలు నిద్రపోయాడు, ఇప్పుడు మేల్కొన్నాడు.’ ఇక్కడ రావణుడు సభాసదులను ప్రశంసతో అనుకూలపరచుకుని, ఆ తరువాతే తన విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు — నేర్పరి అయిన వక్త క్రమం ఇదే. కుంభకర్ణుని నిద్ర మంత్రాంగపు ఆలస్యానికి కారణంగా చెప్పబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఆ సమయంలో కుంభకర్ణుడు నిద్రపోతున్నాడు, అందుకే నేను దీని గురించి చర్చ మొదలుపెట్టలేదు’ అని వివరిస్తుంది. దీనితో కుంభకర్ణుని బలం లేకుండా తాను నిర్ణయం తీసుకోనని అతడు సూచిస్తున్నాడు. ‘సర్వశస్త్రభృతాం ముఖ్యః’ (అన్ని శస్త్రధారులలో ముఖ్యుడు) అనే విశేషణం కుంభకర్ణుని సైనిక ప్రాముఖ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘మరుద్భిః ఇవ వాసవః’ (మరుత్తులతో వాసవుని వలె) అనే ఉపమానంతో రావణుడు తనను ఇంద్రునితో, సభాసదులను దేవతలతో పోల్చుకుంటున్నాడు. సభాసదుల గుణాల గణన కూడా సూక్ష్మమైనది — ప్రియమూ అప్రియమూ, సుఖమూ దుఃఖమూ, లాభమూ అలాభమూ, హితమూ అహితమూ అనే ద్వంద్వాలు; వీటిలో నిర్ణయించగలగడం వివేకుల లక్షణం.

‘రాముని ప్రియమహిషి, జనకాత్మజ అయిన ఈమెను రాక్షసులు సంచరించే దండకారణ్య ప్రదేశం నుండి నేను తీసుకువచ్చాను. మందగమనం గల ఆమె నా శయ్యను ఎక్కడానికి ఇష్టపడడం లేదు; ముల్లోకాలలోనూ సీతతో సమానమైన మరొక స్త్రీ నాకు కనిపించదు. ఆమె సన్నని నడుము గలది, విశాలమైన పిరుదులు గలది, శరత్కాలపు చంద్రుని వంటి ముఖం గలది, బంగారు ప్రతిమ వంటిది, సౌమ్యమైనది, మయుడు నిర్మించిన మాయవంటిది. ఎర్రని అరికాళ్ళు గల, నునుపైన, చక్కగా నిలిచిన, రాగివన్నె గోళ్ళు గల ఆమె పాదాలను చూసి నా శరీరంలో పుట్టిన కామం మండిపోతుంది. హోమాగ్ని జ్వాల వంటి, సూర్యుని కాంతి వంటి ఆమెనూ, ఎత్తైన ముక్కు గల, నిర్మలమైన, మనోహరమైన, అందమైన కన్నులు గల ఆమె ముఖాన్నీ చూస్తూ నేను అవశుడనై కామానికి వశమయ్యాను. క్రోధంలోనూ హర్షంలోనూ సమానంగా ఉండే, శరీరవర్ణాన్ని పాడుచేసే, శోకసంతాపాలలో కూడా నిత్యం ఉండే కామంతో నేను కలుషితుడనయ్యాను. ఆ భామిని భర్త అయిన రాముని కోసం ఎదురుచూస్తూ నన్ను ఒక సంవత్సరం గడువు అడిగింది; అందమైన కన్నులు గల ఆమె శుభవచనాన్ని నేను అంగీకరించాను. దారిలో అలసిన గుర్రంలా నేను కామం వల్ల నిరంతరం అలసిపోయాను. వనవాసులైన వానరులు గానీ, దశరథపుత్రులు గానీ అనేక జలజంతువులతో చేపలతో నిండిన, కల్లోలపరచలేని సముద్రాన్ని ఎలా దాటగలరు? లేదా ఒక్క కపియే మనకు గొప్ప సంహారం చేశాడు. కార్యగతులు తెలుసుకోవడం కష్టం; ఎవరి బుద్ధికి ఎలా తోస్తే అలా చెప్పండి. మానవుని నుండి మనకు భయం లేదు, అయినా ఆలోచించండి.’ ఇక్కడ రావణుడు సభలో తన కామాన్ని నిర్లజ్జగా ప్రకటిస్తున్నాడు. ఈ సందర్భంలో పాదటిప్పణిలో హిందీ వ్యాఖ్యాత ఇలా అంటాడు — సీత ఎన్నడూ సంవత్సరం గడువు అడగలేదు, రావణుడే స్వయంగా ఇచ్చాడు (అరణ్యకాండ 56.24–25); ఇక్కడ అతడు సభాసదుల ఎదుట మిథ్యా ఔదార్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నాడు. వాక్యం చివర అతని ద్వైధీభావం స్ఫుటమవుతుంది — ఒకవైపు ‘మానవుని నుండి భయం లేదు’, మరొకవైపు హనుమంతుడు చేసిన సంహారపు స్మరణ. రావణుని మాటలలో కామపు వివిధ అవస్థలు లెక్కించబడతాయి — దర్శనంతో మండిపోవడం, అవశత్వం, కలుషితత్వం, అలసట. ‘మాయేవ మయనిర్మితా’ (మయుడు నిర్మించిన మాయవంటిది) అనడంతో సీత సౌందర్యం అలౌకికమని సూచించబడుతుంది. ‘శ్రాంతో హయ ఇవాధ్వని’ (దారిలో అలసిన గుర్రంలా) అనే ఉపమానం అతని దీర్ఘకాలిక మానసిక క్లేశాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ఈ భాగపు కూర్పు కూడా ఆలోచించదగినది — రావణుడు మొదట సీతాపహరణాన్ని చెబుతాడు, తరువాత ఆమె సౌందర్యాన్ని దీర్ఘంగా వర్ణిస్తాడు, తరువాత తన కామపీడను, తరువాత సంవత్సరపు ప్రతిజ్ఞను, చివరకు మాత్రమే శత్రువు రాక గురించిన చింతను. ఇలా సభ ముఖ్యవిషయమైన రాముని దాడి అతని ప్రసంగంలో చివరి స్థానం పొందుతుంది; అతని మనస్సులో రాజ్యరక్షణ కాదు, సీతను పొందడమే ప్రధానం. పదిహేడవ, పద్దెనిమిదవ శ్లోకాలలో కామపు విశేషణాలు — క్రోధహర్షాలలో సమానం, శరీరవర్ణాన్ని పాడుచేసేది, శోకసంతాపాలలో నిత్యం — కామం అన్ని అవస్థలలోనూ ఉంటుంది, వర్ణాన్ని నాశనం చేస్తుంది, నిత్యం తపింపజేస్తుంది అని. ఇరవైవ శ్లోకంలో ‘కథం సాగరమక్షోభ్యం తరిష్యంతి’ (కల్లోలపరచలేని సముద్రాన్ని ఎలా దాటగలరు) అనే ప్రశ్న, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ‘అథవా కపినైకేన కృతం కదనమ్’ (లేదా ఒక్క కపియే సంహారం చేశాడు) అనే ఎదురుప్రశ్న — ఇలా అతని మనస్సులో ఆశా భయమూ ఒకదానితో ఒకటి పోరాడుతున్నాయి. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో ‘బ్రూత యస్య యథామతి’ (ఎవరి బుద్ధికి ఎలా తోస్తే అలా చెప్పండి) — రావణుడు అందరి అభిప్రాయాన్నీ అడుగుతాడు, కాని తరువాతి రెండు శ్లోకాలలో తన నిర్ణయాన్ని ముందే ప్రకటిస్తాడు.

‘పూర్వం దేవాసుర యుద్ధంలో మీతో కలిసి నేను జయించాను. ఆ మీరే ఈరోజు కూడా నాకు సహాయులు. ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు సీత జాడను తెలుసుకుని, సుగ్రీవుడు మొదలైన వానరులను ముందుంచుకుని సముద్రపు అవతలి తీరంలో వరుణనివాసాన్ని చేరుకున్నారు. సీతను ఇవ్వనక్కర్లేకుండా, దశరథపుత్రులిద్దరూ వధించబడేలా మీరు మంత్రాంగం చేయండి, మంచి నీతిని చెప్పండి. వానరులతో కలిసి సముద్రాన్ని దాటి నన్ను జయించే శక్తి జగత్తులో మరెవరికీ నాకు కనిపించదు; నిశ్చయంగా విజయం నాదే.’ ఇక్కడ రావణుని మంత్రాంగం కూడా ముందే నిశ్చయించబడినది — సీతను ఇవ్వకూడదు, రామలక్ష్మణులను వధించాలి అని; సభాసదులు కేవలం దాని ఉపాయం చెప్పడానికే పిలువబడ్డారు. కాబట్టి ఇది యథార్థమైన మంత్రాంగం కాదు, తన నిర్ణయానికి సమర్థన కోసం యాచన. దేవాసుర యుద్ధాన్ని గుర్తుచేయడంతో అతడు సభాసదుల ఉత్సాహాన్ని పెంచాలనుకుంటున్నాడు. ‘వరుణాలయం సంప్రాప్తౌ’ (వరుణనివాసాన్ని చేరుకున్నారు) అని శత్రువు సమీపంలో ఉన్నాడని అంగీకరిస్తాడు, ‘నిశ్చయేన జయో మమ’ (నిశ్చయంగా విజయం నాదే) అని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు — భయమూ ఆత్మశ్లాఘా కలిసిన భావం ఇది. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘సీతాయాః పదవీం ప్రాప్య’ (సీత జాడను తెలుసుకుని) అనే పదంతో శత్రువులు సీత స్థానాన్ని తెలుసుకున్నారని రావణుడు అంగీకరిస్తున్నాడు.

కామంతో ఆవరించబడిన అతని విలాపాన్ని విని కుంభకర్ణుడు తీవ్రంగా కోపించి ఇలా అన్నాడు: ‘లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని సీతను నీవు బలవంతంగా ఇక్కడికి తెచ్చినప్పుడే ఒక్కసారి ఆలోచించి సునిశ్చయం చేసుకోవలసింది; యమున భూమిపైకి దిగడానికి సిద్ధమై యామునకుండాన్ని నింపిన తరువాత దానిని మళ్ళీ నింపనట్లు, నీ మనస్సు కూడా అప్పుడే మాతో కలిసి నిశ్చయానికి రావలసింది. మహారాజా, ఇదంతా నీవు చేసినది అనుచితమైనది; ఈ కర్మ ఆరంభంలోనే మాతో కలిసి నిర్ణయించవలసింది. న్యాయంగా రాజకార్యాలు చేసే, నిశ్చితమైన ప్రయోజనబుద్ధి గల రాజు తరువాత సంతాపపడడు. ఉపాయం లేకుండా చేసిన విపరీతకర్మలు అపవిత్రుల చేత హోమం చేయబడిన హవిస్సులలా దూషితమవుతాయి. ముందు చేయవలసిన పనులను తరువాత, తరువాత చేయవలసిన పనులను ముందు చేయాలనుకునేవాడు నయానయాలను ఎరుగడు. కార్యాలలో చపలుడైన రాజుకు ఎక్కువ బలం ఉన్నా చూసి కూడా శత్రువులు అతని లోపాన్ని పట్టుకుంటారు — పక్షులు క్రౌంచపర్వతంలోని రంధ్రాన్ని పట్టుకున్నట్లు.’ క్రౌంచపర్వతంలోని రంధ్రాన్ని కుమారస్వామి (కార్తికేయుడు) శక్తి ఆయుధంతో చేశాడని పాదటిప్పణిలో మహాభారతం (శల్యపర్వం 46) ప్రస్తావించబడింది. ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది. కుంభకర్ణుని ముఖ్య ఆక్షేపణ — మంత్రాంగపు కాలం గడిచిపోయింది. పని చేసిన తరువాత మంత్రాంగం నిష్ఫలం; ‘యః పశ్చాత్ పూర్వకార్యాణి’ (ముందు చేయవలసినవాటిని తరువాత చేసేవాడు) అనే శ్లోకంలో రాజనీతికి మూలసూత్రం చెప్పబడింది. ‘యమునేవ యామునమ్’ (యమున యామునకుండాన్ని వలె) అనే ఉపమానాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం విస్తారంగా వివరించింది — యమున భూమిపైకి దిగడానికి సిద్ధమై యమునోత్రి పర్వతంలోని ఒక ప్రత్యేక కుండాన్ని తన నీటితో నింపింది, తరువాత తన వేగం శాంతించాక దానిని మళ్ళీ నింపదు; అలాగే ఆలోచించే కాలం కూడా ఒక్కసారే వస్తుంది. న్యాయమైన, ఉపాయం లేని, విపరీతమైన కార్యాలు అనే మూడు రకాలను కుంభకర్ణుడు క్రమంగా నిరూపిస్తున్నాడు.

‘ఈ గొప్ప కార్యాన్ని నీవు ముందుగా ఆలోచించకుండానే ప్రారంభించావు; విషం కలిపిన మాంసం తిన్నవానిని చంపినట్లు రాముడు నిన్ను చంపకపోవడం అదృష్టం. కాబట్టి అనఘా, శత్రువులతో నీవు ప్రారంభించిన ఈ అనుచితమైన కర్మను నేను నీ శత్రువులను చంపి సరిచేస్తాను. నిశాచరా, ఇంద్రుడూ సూర్యుడూ అయినా, అగ్నీ వాయువూ అయినా, కుబేరుడూ వరుణుడూ అయినా వారితో కూడా యుద్ధం చేస్తాను, నీ శత్రువులను నిర్మూలిస్తాను. పర్వతమంత శరీరం గల, మహాపరిఘతో యుద్ధం చేసే, పదునైన కోరలు గల నేను గర్జిస్తే పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడా భయపడతాడు. రాముడు రెండవ బాణంతో నన్ను కొట్టకముందే నేను అతని రక్తం తాగుతాను; నీవు నిశ్చింతగా ఉండు. దశరథపుత్రుని వధతో నీకు సుఖం కలిగించే విజయాన్ని తేవడానికి ప్రయత్నిస్తాను; లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపి వానరయూథప్రముఖులందరినీ తినివేస్తాను. నీవు ఇష్టం వచ్చినట్టు ఆనందించు, శ్రేష్ఠమైన వారుణి మద్యాన్ని తాగు, చింత లేకుండా హితమైన కార్యాలు చేయి; నేను రాముని యమలోకానికి పంపిన తరువాత సీత చిరకాలం నీకు వశమవుతుంది.’ కుంభకర్ణుని పాత్రలో ద్వైధం కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని దోషాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు, అయినా సోదరప్రేమ వల్ల అతని పక్షాన యుద్ధానికి సిద్ధపడతాడు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో, 39–40 శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. 29–40 శ్లోకాలలోని చాలా అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.051 సర్గలో — కుంభకర్ణుని మేల్కొలిపే ప్రసంగంలో — కనిపిస్తాయి. ‘విషమిశ్రమ్ ఆమిషమ్ ఇవ’ (విషం కలిపిన మాంసం వలె) అనే ఉపమానం — విషం కలిపిన భోజనం తినేవాని ప్రాణాలను హరించినట్లు, ఆలోచించకుండా చేసిన ఈ కర్మ రావణుని నాశనానికి దారితీయవచ్చు. కుంభకర్ణుని ఆత్మశ్లాఘ — ఇంద్రుడు కూడా భయపడతాడు, రెండవ బాణం రాదు — అతని అపారమైన బలాన్నీ విశ్వాసాన్నీ సూచిస్తుంది. చివరి రెండు వంశస్థ శ్లోకాలు రావణుని కామపూర్తికి ఆశ్వాసనతో ముగుస్తాయి; ఉపాలంభంతో మొదలై ఆశ్వాసనతో సర్గ ముగుస్తుంది. ముప్పై ఐదవ శ్లోకంలోని ‘సమీకరిష్యామి’ (సరిచేస్తాను) అనే పదాన్ని గమనించాలి — విషమమైన కార్యాన్ని సమం చేస్తాను, నీ దోషాన్ని నా బలంతో శోధిస్తాను అని. కుంభకర్ణుడు రావణుని నిందిస్తాడు కూడా, విడిచిపెట్టడు; ఇదే అతని సోదరధర్మం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి