సర్గ
రావణుని సభాప్రవేశం
కామపీడితుడైన రావణుని కృశత్వం, మహారథంపై సభకు ప్రయాణం, రాక్షసులను పిలిపించడం, సభావర్ణన, విభీషణుని రాక
సర్గ ఆరంభంలో కవి రావణుని మనఃస్థితిని చూపిస్తున్నాడు. ఆ రాజు మైథిలిపై కామంతో మోహితుడై ఉన్నాడు; అతని హితం కోరే విభీషణాది మిత్రులు అతని కర్మను నిందిస్తూ అతనిని గౌరవించలేదు; సీతాపహరణమనే పాపకర్మతో అతడు పాపి అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. ఈ కారణాల వల్ల అతడు కృశించిపోయాడు. అత్యంత కామంతో నిండిన అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ వైదేహినే తలచుకున్నాడు; యుద్ధానికి తగిన కాలం గడిచిపోయింది, అయినా ఆ సమయంలో అతడు మంత్రులతో మిత్రులతో కలిసి మంత్రాంగం చేయడానికి సమయం వచ్చిందని భావించాడు. రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది.
తరువాత రావణుడు బంగారు జాలంతో కప్పబడిన, మణులతో పగడాలతో అలంకరించబడిన, శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు కట్టిన మహారథాన్ని ఎక్కాడు. మహామేఘంలా గంభీరమైన ధ్వని చేస్తున్న ఆ శ్రేష్ఠరథాన్ని అధిష్ఠించి రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన దశగ్రీవుడు సభ వైపు బయలుదేరాడు. అతని ముందు కత్తులూ డాళ్ళూ ధరించిన, అన్ని ఆయుధాలూ ధరించిన యోధులు బయలుదేరారు; రకరకాల వికృతవేషాలు గల, రకరకాల ఆభరణాలు ధరించిన రాక్షసులు అతనిని పక్కలనుండీ వెనుకనుండీ చుట్టుముట్టి సాగారు. అతిరథులు రథాలపై, మరికొందరు మదించిన శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులపై, మరికొందరు ఆటలాడుతున్నట్టు దూకే గుర్రాలపై త్వరగా అతనిని అనుసరించారు. కొందరు గదలూ పరిఘలూ చేతబట్టినవారు, కొందరు శక్తులూ తోమరాలూ చేతబట్టినవారు, మరికొందరు గొడ్డళ్ళు ధరించినవారు, మరికొందరు శూలాలు చేతబట్టినవారు; ఎనిమిదవ శ్లోకం కూడా మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. అప్పుడు వేలాది తూర్యాల మహానాదమూ శంఖాల తుముల ధ్వనీ పుట్టాయి. ఆ మహారథం చక్రాల ఘోషతో దిక్కులను మారుమోగిస్తూ శోభతో నిండిన రాజమార్గాన్ని చేరుకుంది. రాక్షసేంద్రునిపై పట్టిన నిర్మలమైన తెల్లని గొడుగు పూర్ణచంద్రునిలా శోభించింది. బంగారు పూగుత్తులు లోపల పొదిగిన, స్వచ్ఛమైన స్ఫటిక దండాలు గల రెండు చామరాలు అతని ఎడమ కుడి పక్కలలో ప్రకాశించాయి. దారిలో నేలపై నిలుచున్న రాక్షసులందరూ చేతులు జోడించి రథంలో ఉన్న రాక్షసశ్రేష్ఠునికి తలలు వంచి నమస్కరించారు, జయాశీర్వాదాలతో అతనిని స్తుతించారు. ఈ వైభవవర్ణనంతా రావణుని ఐశ్వర్యాన్నీ, అతని ప్రజల భయమిశ్రితమైన భక్తినీ సూచిస్తుంది; కాని మొదటి శ్లోకంలో చెప్పిన కృశత్వం ఈ బాహ్యవైభవం లోపల దాగిన చింత అని పాఠకుడు మరచిపోకూడదు. ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా గమనించవలసినది — ప్రయాణవర్ణన క్రమంగా పెరుగుతుంది. మొదట రథం వర్ణించబడుతుంది — దాని బంగారు జాలం, మణులు, పగడాలు, శిక్షణ పొందిన గుర్రాలు, మేఘగర్జన వంటి ఘోష. తరువాత ముందు నడిచే కాల్బలపు యోధులు, పక్కలనూ వెనుకనూ వికృతవేషాలు గల అనుచరులు, ఆపై రథికులు, గజారూఢులు, అశ్వారూఢులు. ఆ తరువాత వారి ఆయుధాలు లెక్కించబడతాయి — గదలు, పరిఘలు, శక్తులు, తోమరాలు, గొడ్డళ్ళు, శూలాలు. చివరలో వాద్యాల ధ్వని, గొడుగూ చామరాలూ అనే రాజచిహ్నాలు, ప్రజల ప్రణామమూ స్తుతీ. ఇలా కవి ఒక్కొక్క అంగాన్ని జోడిస్తూ రాజయాత్రకు సంపూర్ణ చిత్రాన్ని రచిస్తాడు. ‘అతిరథాః’ అనే శబ్దంతో మహారథుల కంటే కూడా శ్రేష్ఠులైన యోధులు సూచించబడతారు. ‘తుములః శంఖశబ్దః’ (తుములమైన శంఖధ్వని) యుద్ధానికి పూర్వసూచన వంటిది. ‘పూర్ణః తారాధిపః యథా’ (పూర్ణచంద్రునిలా) అనే ఉపమానం గొడుగు తెల్లదనాన్నీ గుండ్రదనాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. ‘రథస్థం పృథివీస్థితాః’ (రథంలో ఉన్నవానికి, నేలపై నిలుచున్నవారు) అనే విరోధంతో రాజుకూ ప్రజలకూ ఉన్న అంతరం స్ఫుటమవుతుంది — అతడు పైన, వారు కింద. ఈ భాగంలో శ్లోకాల వాక్యవిభాగాన్ని కూడా గమనించాలి — తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి దాదాపు ప్రతి వాక్యమూ ఒక శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో మొదలై తరువాతి శ్లోకపు పూర్వార్ధంలో ముగుస్తుంది. ఉదాహరణకు ‘రాజమార్గం శ్రియా జుష్టం ప్రతిపేదే మహారథః’ (ఆ మహారథం శోభతో నిండిన రాజమార్గాన్ని చేరుకుంది) అనేది తొమ్మిదవ శ్లోకపు వాక్యశేషంగా పదవ శ్లోకంలో ఉంది; ‘విమలం చాతపత్రం చ’ (నిర్మలమైన గొడుగు) అనే కొత్త వాక్యం అక్కడే మొదలై పదకొండవ శ్లోకంలో ముగుస్తుంది. దీనితో ప్రయాణపు అవిచ్ఛిన్న ప్రవాహం శైలిలో కూడా అనుభవమవుతుంది; పాఠకుడు రథంతో పాటు ఆగకుండా సాగుతున్నట్టుంటాడు.
తరువాత మహాతేజస్వి, అరిందముడు అయిన రావణుడు అలంకరించబడిన సభను చేరుకున్నాడు. ఆ సభ బంగారంతో వెండితో పరచబడి, లోపల స్వచ్ఛమైన స్ఫటికాలతో శోభిస్తూ, బంగారు పట్టు దుప్పట్లతో అలంకరించబడి ఉంది. ఆరువందల పిశాచాలు ఎల్లప్పుడూ రక్షించే, ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించే ఆ సభను విశ్వకర్మ చక్కగా నిర్మించాడు. దానిలో ప్రవేశించి శరీరకాంతితో ప్రకాశిస్తున్న రావణుడు ప్రియకమృగపు చర్మంతో కప్పబడిన, వైడూర్యమయమైన, ఆనుకోవడానికి దిండు గల గొప్ప శ్రేష్ఠాసనాన్ని అధిష్ఠించాడు. తరువాత అతడు ప్రభువులా, త్వరగా నడిచే దూతలను ఇలా ఆజ్ఞాపించాడు: ‘నాకు తెలిసిన రాక్షసులందరినీ ఇక్కడికి త్వరగా తీసుకురండి; శత్రువులతో చేయవలసిన గొప్ప కార్యం ఎదురైందని నాకు తెలుసు.’ అతని మాట విని రాక్షసులు లంకలో తిరిగారు. వారు ప్రతి ఇంటికీ, విహారస్థలాలకూ, శయనగృహాలకూ, ఉద్యానాలకూ వెళ్ళి నిర్భయంగా రాక్షసులను తొందరపెడుతూ సభ వైపు పంపారు; పందొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘మహజ్జానే’ (గొప్పదని నాకు తెలుసు) అనే పదంతో రావణుడు స్వయంగా కార్యపు గౌరవాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు. సభావర్ణనలో బంగారం, వెండి, స్ఫటికం, వైడూర్యం అనే నాలుగు విలువైన ద్రవ్యాలు చెప్పబడ్డాయి; దీనితో లంక సమృద్ధి సూచించబడుతుంది. విశ్వకర్మ నిర్మించినది కాబట్టి దాని దివ్యత్వం. ఆరువందల పిశాచాలు రక్షించేది — శత్రువు సమీపంలో ఉన్నాడు కాబట్టి రాజసభ కూడా సురక్షితంగా ఉంది. ‘ఈశ్వరవత్’ (ప్రభువులా) అనే పదం రావణుని స్వామిత్వాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు, ఇతరులు పాటిస్తారు. దూతలు కూడా ‘అభీతవత్’ (నిర్భయంగా) ప్రతి ఇంట్లోకీ ప్రవేశించి రాక్షసులను పంపుతారు — రాజాజ్ఞ ఎక్కడా అడ్డులేనిదని భావం. ‘రుక్మపట్టోత్తరచ్ఛదామ్’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బంగారు పనితనం గల పట్టువస్త్రాల దుప్పట్లు’ అని వివరించింది.
పిలువబడిన ఆ రాక్షసులలో కొందరు రథాలను ఎక్కి, మరికొందరు మదించిన దృఢమైన గుర్రాలను, మరికొందరు ఏనుగులను ఎక్కి, కొందరు కాలినడకనే వెళ్ళారు. రథాలతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో కిక్కిరిసిన ఆ పురం ఎగురుతున్న గరుడులతో నిండిన ఆకాశంలా ప్రకాశించింది. వారు రకరకాల వాహనాలనూ యానాలనూ బయటే నిలిపి, సింహాలు పర్వతగుహలోకి ప్రవేశించినట్లు కాలినడకనే సభలోకి ప్రవేశించారు. రాజు పాదాలను పట్టుకుని, రాజు చేత తిరిగి గౌరవించబడి, వారిలో కొందరు పీఠాలపై, మరికొందరు దర్భాసనాలపై, కొందరు నేలపైనే కూర్చున్నారు. రాజశాసనంతో సభలో చేరిన ఆ రాక్షసులు తగిన విధంగా రాక్షసాధిపతి రావణుని సేవించారు. నిశ్చితార్థాలలో పండితులైన ముఖ్యమంత్రులు వారి వారి స్థానక్రమంలో, గుణవంతులు సర్వజ్ఞులు బుద్ధిదర్శనులు అయిన అమాత్యులు, అనేక శూరులు వందల సంఖ్యలో ఆ బంగారువన్నె సభలో అన్ని కార్యాల సుఖసిద్ధి కోసం సమావేశమయ్యారు. ఇక్కడ సభాక్రమం కనిపిస్తుంది — మంత్రులు, అమాత్యులు, తరువాత యోధులు; అందరూ తమ తమ స్థానాన్ని అనుసరించి కూర్చున్నారు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తగిన ఆసనాలపై’ అని ఇదే క్రమాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ రాక్షసులందరూ సభాద్వారం వద్దనే తమ వాహనాలను విడిచి కాలినడకన ప్రవేశించారు — ఇది రాజసభ శిష్టాచారం. ‘సింహాః గిరిగుహామ్ ఇవ’ (సింహాలు పర్వతగుహలోకి వలె) అనే ఉపమానంతో వారి శౌర్యమూ సభ గాంభీర్యమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. ‘గరుత్మద్భిః ఇవ అంబరమ్’ (గరుడులతో ఆకాశం వలె) అనేది మరొక ఉపమానం — ఆకాశం గరుడులతో వ్యాపించినట్లు, పురం వాహనాలతో వ్యాపించింది. రాజు పాదాలను పట్టుకోవడం, రాజు తిరిగి గౌరవించడం పరస్పర సంబంధాన్ని చూపిస్తాయి. కూర్చోవడానికి మూడు విధాలు — పీఠాలు, దర్భాసనాలు, నేల — పదవిని బట్టి నిర్దేశించబడ్డాయి. ‘సర్వార్థస్య సుఖాయ’ (అన్ని కార్యాల సుఖం కోసం) అని సభ ప్రయోజనం చెప్పబడింది — అన్ని కార్యాలూ సుఖంగా సిద్ధించడం. మంత్రుల విశేషణం ‘నిశ్చితార్థేషు పండితాః’ — కార్యనిశ్చయంలో నేర్పరులు; అమాత్యులది ‘బుద్ధిదర్శనాః’ — బుద్ధితో దూరం చూడగలవారు.
తరువాత యశస్వి, మహాత్ముడు అయిన విభీషణుడు మంచి గుర్రాలు కట్టిన, బంగారంతో చిత్రించబడిన అవయవాలు గల, శుభమైన శ్రేష్ఠరథాన్ని ఎక్కి అన్నగారి సభకు వెళ్ళాడు. ఆ తమ్ముడు అన్నగారికి తన పేరు చెప్పుకుని, తరువాత అతని పాదాలకు నమస్కరించాడు; అలాగే శుకుడూ ప్రహస్తుడూ చేశారు; రావణుడు వారికి తగిన విధంగా వేరువేరు ఆసనాలు ఇచ్చాడు. బంగారంతో, రకరకాల మణులతో అలంకరించుకున్న, మంచి వస్త్రాలు ధరించిన రాక్షసుల ఆ సభలో, విలువైన అగరు చందనాల, పూలమాలల సుగంధాలు అన్నివైపులా వ్యాపించాయి. సభాసదులు కేకలు వేయలేదు, ఎవరూ అసత్యం పలకలేదు, బిగ్గరగా మాట్లాడుకోలేదు; కార్యసిద్ధి పొందినవారు, ఉగ్రపరాక్రములు అయిన వారందరూ యజమాని ముఖాన్నే చూస్తున్నారు. మనస్వులైన, శస్త్రధారులైన, మహాబలుల ఆ సమావేశంలో మనస్వి అయిన రావణుడు తన కాంతితో వసువుల మధ్య వజ్రధారి అయిన ఇంద్రునిలా ప్రకాశించాడు. చివరి ఐదు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడ్డాయి. విభీషణుడు అందరికంటే చివరగా వస్తాడు, కాని అతని రాక వేరుగా వర్ణించబడుతుంది — దీనితో తరువాతి సర్గలలో అతని ప్రాముఖ్యం సూచించబడుతుంది. అతడు అన్నగారి పేరు పలకడు, తన పేరునే నివేదించుకుని తరువాత పాదాలకు నమస్కరిస్తాడు — ఇది తమ్ముని వినయం. సభ నిశ్శబ్దత దాని క్రమశిక్షణనూ రావణుని ప్రభావాన్నీ చూపిస్తుంది; ‘భర్తుః ఆననం దదృశుః’ (యజమాని ముఖాన్నే చూశారు) — అందరూ అతని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. చివరి ఉపమానం — వసువుల మధ్య ఇంద్రుడు — రావణుని గౌరవానికి పరాకాష్ఠ; కాని ఈ వైభవం త్వరలోనే నశిస్తుందని పాఠకునికి తెలుసు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥