సర్గ
విభీషణుడు అపశకునాలను నివేదించడం
తెల్లవారి రావణభవనంలో ప్రవేశం, భవనవర్ణన, సీత వచ్చినప్పటి నుండి అశుభశకునాలు, సీతను తిరిగి అప్పగించమని ప్రార్థన, రావణుని తిరస్కారం
తరువాత తెల్లవారగానే, ధర్మార్థాల గురించి నిశ్చయానికి వచ్చిన, భయంకరమైన కర్మలు చేయగల విభీషణుడు రాక్షసాధిపతి భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఆ భవనం పర్వతాగ్రాల సమూహం వంటిది, పర్వతశిఖరంలా ఉన్నతమైనది, చక్కగా విభజించబడిన పెద్ద గదులు గలది, గొప్పవారు నివసించేది, అనురక్తులైన బుద్ధిమంతులైన మహామంత్రులు అధిష్ఠించినది, నమ్మకమైన తగినంత మంది రాక్షసులు అన్నివైపులా రక్షించేది. అక్కడ మదించిన ఏనుగుల నిట్టూర్పులతో గాలి కలతచెందింది; అది శంఖధ్వనులతో మహాఘోషగా, తూర్యనాదాలతో మారుమోగుతూ, స్త్రీజనంతో కిక్కిరిసి, రాజవీధులలో మాటల సందడితో, పుటం పెట్టిన బంగారపు చూరులతో, ఉత్తమమైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంది. అది గంధర్వుల నివాసం వంటిది, మరుత్తుల ఆలయం వంటిది, రత్నరాశులతో నిండిన నాగుల భవనం వంటిది. తేజస్సుతో విస్తరించిన కిరణాలు గల సూర్యుడు మహామేఘంలోకి ప్రవేశించినట్లు, మహాకాంతిమంతుడైన ఆ వీరుడు అన్నగారి భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ మహాతేజస్వి అయిన అతడు సోదరుని విజయాన్ని కోరుతూ వేదవిదులు పలికిన పవిత్రమైన పుణ్యాహఘోషలను విన్నాడు. పెరుగుపాత్రలతో, నెయ్యితో, పూలతో అక్షతలతో పూజించబడిన మంత్రవేదవిదులైన విప్రులను ఆ మహాబలుడు చూశాడు. రాక్షసులు పూజిస్తుండగా ఆ మహాబాహువు తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ఆసనంపై కూర్చున్న ధనదానుజునికి (కుబేరుని తమ్ముడైన రావణునికి) నమస్కరించాడు. ఆచారం తెలిసిన అతడు తగిన మర్యాదను పాటించి, రాజు చూపుతో అనుమతించిన బంగారు అలంకారం గల ఆసనానికి వెళ్ళాడు. మొదటి ఏడు శ్లోకాలు ఒకే దీర్ఘవాక్యాన్ని రచిస్తాయి — భవనవర్ణన ‘ప్రవివేశ’ (ప్రవేశించాడు) అనే క్రియతో ముగుస్తుంది. ‘ప్రాప్తధర్మార్థనిశ్చయః’ (ధర్మార్థాల గురించి నిశ్చయానికి వచ్చినవాడు) అనే పదంతో విభీషణుడు రాత్రి చేసిన ఆలోచన సూచించబడింది — పూర్వసర్గలో సభలో అతని ఉపదేశం ఆదరించబడలేదు, కాబట్టి అతడు తెల్లవారి ఏకాంతంలో మళ్ళీ వెళ్తున్నాడు. భవనవైభవం — ఏనుగులు, శంఖాలు, తూర్యాలు, స్త్రీలు, బంగారం, రత్నాలు — రావణుని సమృద్ధికి చిహ్నం; అది అతని మొండితనం వల్ల నశిస్తుందని విభీషణుని చింత. వేదఘోషలూ పుణ్యాహవాచనమూ రాక్షసులు కూడా వైదిక సంస్కారాలను పాటిస్తారని సూచిస్తాయి — రావణుడు విద్వాంసుడు, బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాడు. ‘భ్రాతుర్విజయసంశ్రితాన్’ (సోదరుని విజయాన్ని కోరుతూ) — ఆ ఘోషలు రావణుని విజయం కోసమే; అయినా ముందు విభీషణుడు ఆ కర్మలే విఫలమవుతున్నాయని చెబుతాడు. ‘రాజదృష్టిసంపన్నమ్ ఆసనమ్’ అంటే రాజు తన చూపుతో అనుమతించిన ఆసనం — విభీషణుడు అనుమతి లేకుండా కూర్చోడు. ఇక్కడ విభీషణుని శిష్టతను గమనించాలి — అతడు ‘విజయతాం మహారాజః’ (మహారాజుకు జయమగుగాక) అనే మంగళవచనం పలికి కూర్చుంటాడు (హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం). ‘ధనదానుజమ్’ అనేది రావణుని కుబేరుని తమ్మునిగా పరిచయం చేస్తుంది — విభీషణుడు స్వయంగా వారిద్దరికీ సోదరుడే. ‘మహాభ్రమివాదిత్యః’ (మహామేఘంలోకి సూర్యుడిలా) అనే ఉపమానం — సూర్యుడు మేఘంలోకి ప్రవేశించినా తన ప్రకాశాన్ని విడువనట్లు, విభీషణుడు రాక్షసుల భవనంలోకి ప్రవేశించినా తన ధర్మాన్ని విడువడు. భవనంలోని భోగమయమైన వాతావరణం అతని ధర్మనిష్ఠకు విరుద్ధమైనది.
లోకంలోని ఉచ్చనీచాలను చూసిన అతడు అన్నగారిని సాంత్వనంతో ప్రసన్నుని చేసుకుని, క్రమంగా ప్రస్తావిస్తూ, ఏకాంతంలో మంత్రుల సమక్షంలో మహాత్ముడైన రావణునితో దేశకాలప్రయోజనాలకు అనుగుణమైన, హేతువులతో నిశ్చయించబడిన, అత్యంత హితమైన మాట అన్నాడు: ‘పరంతపా, వైదేహి ఇక్కడికి వచ్చినప్పటి నుండి మనకు అశుభశకునాలు కనిపిస్తున్నాయి. మంత్రాలతో రగిలించినా అగ్ని నిప్పురవ్వలతో, పొగ కలిసిన జ్వాలలతో, పొగతో మలినమైన ఉదయంతో చక్కగా వృద్ధి చెందడం లేదు. అగ్నిహోత్రగృహాలలో, యజ్ఞశాలలలో, బ్రహ్మస్థలాలలో సరీసృపాలు కనిపిస్తున్నాయి, హవిస్సులలో చీమలు కనిపిస్తున్నాయి. ఆవుల పాలు ఇంకిపోయాయి, శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులు మదం లేకుండా ఉన్నాయి; గుర్రాలు కొత్త మేతను ఇష్టపడుతున్నా దీనంగా సకిలిస్తున్నాయి. రాజా, గాడిదలు, ఒంటెలు, కంచరగాడిదలు రోమాలు నిక్కబొడుచుకుని కన్నీరు కారుస్తున్నాయి; విధివిహితమైన చికిత్సలు చేసినా స్వభావస్థితికి రావడం లేదు. క్రూరమైన కాకులు గుంపులుగా అన్నివైపులా అరుస్తున్నాయి, విమానాల శిఖరాలపై గుంపులుగా చేరి కనిపిస్తున్నాయి. గద్దలు గుంపులుగా పురంపై తిరుగుతూ వాలుతున్నాయి; రెండు సంధ్యలలోనూ వచ్చిన నక్కలు అశుభంగా అరుస్తున్నాయి. పురద్వారాల వద్ద గుంపులుగా ఉన్న మాంసాహార మృగాల గర్జనలతో కూడిన పెద్ద ఘోషలు వినిపిస్తున్నాయి.’ ఇక్కడ విభీషణుడు ఇంతకుముందు యుక్తులతో సఫలుడు కాలేదు, కాబట్టి ఇప్పుడు దైవపు ప్రమాణాలను చూపిస్తున్నాడు — రాక్షసులు శకునాలను నమ్ముతారు, కాబట్టి ఈ ఉపాయం ఎక్కువ ప్రభావవంతం కావచ్చు. శకునాలు మూడు క్షేత్రాలలో — యజ్ఞంలో (అగ్ని వృద్ధి చెందదు, సర్పాలూ చీమలూ), పశువులలో (ఆవులు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, గాడిదలు), పక్షులలోనూ మృగాలలోనూ (కాకులు, గద్దలు, నక్కలు, మాంసాహారులు). ‘యదాప్రభృతి వైదేహీ’ (వైదేహి వచ్చినప్పటి నుండి) అనే కాలనిర్దేశం శకునాల కారణాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — సీతే అమంగళానికి మూలం. నాలుగవ సర్గలో లక్ష్మణుడు చూసిన శుభశకునాలు ఇక్కడి అశుభశకునాలతో తులనాత్మకంగా నిలుస్తాయి — ఒక పక్షంలో గాలి అనుకూలం, మరొక పక్షంలో అగ్ని వృద్ధి చెందదు. ‘దేశకాలార్థసంవాది’ అంటే — అతని మాట దేశంతో, కాలంతో, ప్రయోజనంతో పొసగేది. ‘సాంత్వేనోపస్థితక్రమః’ అంటే — అతడు క్రమంగా, సాంత్వనంతో, వినయంతో మాట్లాడతాడు, పూర్వసభలో వలె అందరి ఎదుటా కాదు. ఈ శకునాలు ప్రాచీన శకునశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైనవి — హోమాగ్ని మందగించడం, పశువుల వికృతి, మాంసాహారులు నగరం దగ్గరికి రావడం రాష్ట్రవినాశనానికి సూచకాలు. విభీషణుడు ఇవన్నీ తాను స్వయంగా చూసినవని చెబుతున్నాడు, కాబట్టి అవి కల్పితాలు కావు.
‘కాబట్టి ఈ కార్యం ఇలా ఉన్నప్పుడు ఇదే తగిన ప్రాయశ్చిత్తం — వీరా, వైదేహిని రాఘవునికి ఇచ్చివేయాలని నా అభిప్రాయం. మహారాజా, ఇది నేను మోహం వల్లనో లోభం వల్లనో చెప్పినా, దానికి కూడా నాపై దోషం మోపకూడదు. ఈ దోషం జనులందరిలో — రాక్షసులలో, రాక్షసస్త్రీలలో, పురంలో, అంతఃపురంలో — కనిపిస్తోంది. మంత్రులందరూ ఈ మంత్రాంగాన్ని నీకు అందించకుండా వెనక్కి తగ్గారు; నేను మాత్రం చూసినదాన్నో విన్నదాన్నో తప్పక చెప్పాలి; దానిని న్యాయంగా ఆలోచించి నీవు తగినట్టు చేయాలి.’ ఇలా తన మంత్రుల మధ్య సోదరుడు విభీషణుడు రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన అన్న రావణునితో ఈ హితమైన మాట పలికాడు. ‘ప్రాయశ్చిత్తమ్’ అనే పదాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — సీతాపహరణం పాపం, దానికి ప్రాయశ్చిత్తం ఆమెను తిరిగి అప్పగించడం. అశుభశకునాలు యజ్ఞంలోనే కనిపించాయి కాబట్టి విభీషణుడు యజ్ఞవిధి భాషలో మాట్లాడుతున్నాడు. ‘మోహాల్లోభాద్వా’ (మోహం వల్లనో లోభం వల్లనో) అనే ఆత్మసందేహం వినయానికి లక్షణం — నాది దోషమైతే క్షమించు. ‘నివృత్తాః సర్వమంత్రిణః’ (మంత్రులందరూ వెనక్కి తగ్గారు) అనే మాట రావణుని సభలోని భయాన్ని సూచిస్తుంది — అందరికీ సత్యం తెలుసు, కాని రాజుకు భయపడి చెప్పరు. విభీషణుడు ఒక్కడే సాహసంతో చెబుతున్నాడు. ఇరవై ఐదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘అయం హి దోషః సర్వస్య’ (ఈ దోషం అందరిది) — అశుభఫలం కేవలం రావణునిపైనే కాదు, ప్రజలందరిపైనా పడుతుంది; కాబట్టి ప్రజలను రక్షించడం రాజధర్మం. ‘పథ్యమ్’ అనే పదం హితకరమైన ఔషధం వంటి మాటను సూచిస్తుంది — చేదుగా ఉన్నా ఆరోగ్యాన్నిస్తుంది. విభీషణుని ప్రయత్నమంతా రావణుని హితం కోసమే, స్వార్థం కోసం కాదు — అతడు రాజ్యాన్ని కోరడం లేదు, కేవలం సోదరుని, కులాన్ని రక్షించడమే.
గొప్ప ప్రయోజనం గల, మృదువైన, హేతువులతో కూడిన, భూత భవిష్యత్ వర్తమాన కాలాలకు తగిన ఆ హితవాక్యాన్ని విని, జ్వరం వచ్చినట్టు కోపంతో రగిలిన, వైరంలో ఆసక్తుడైన రావణుడు ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘నాకు ఎక్కడి నుండీ భయం కనిపించడం లేదు; రాఘవుడు ఎన్నడూ మైథిలిని పొందలేడు. ఇంద్రునితో సహా దేవతలతో కలిసి వచ్చినా ఆ లక్ష్మణాగ్రజుడు యుద్ధంలో నా ఎదుట ఎలా నిలబడగలడు?’ ఇలా పలికి దేవసైన్యాలను నాశనం చేసినవాడు, యుద్ధంలో ప్రచండ పరాక్రమం గలవాడు, మహాబలుడు అయిన దశాననుడు యథార్థం పలికే సోదరుడు విభీషణుని అప్పుడు పంపివేశాడు. చివరి మూడు శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో ఉన్నాయి. విభీషణుని మాటకు నాలుగు విశేషణాలు — మహార్థం (గొప్ప ప్రయోజనం గలది), మృదు (కోమలమైనది), హేతుసంహితం (యుక్తియుక్తమైనది), వ్యతీతకాలాయతిసంప్రతిక్షమం (భూత భవిష్యత్ వర్తమాన కాలాలలో సమర్థమైనది) — దాని పరిపూర్ణతను ఘోషిస్తాయి. ‘ఉపస్థితజ్వరః’ (జ్వరం వచ్చినవాడు) అనేది రావణుని మనోదశ — హితవచనం విని అతనికి క్రోధజ్వరం పుట్టింది; ‘ప్రసంగవాన్’ అంటే రామునితో వైరంలో ఆసక్తుడు. అతని జవాబు కేవలం అహంకారం — ‘భయం న పశ్యామి’ (నాకు భయం కనిపించడం లేదు). కాని ‘సహేంద్రైః సురైరపి’ (ఇంద్రునితో సహా దేవతలతో కలిసి వచ్చినా) అని చెబుతూ అతడు తెలియకుండానే సత్యం పలుకుతున్నాడు — రాముడు దేవతల సహాయంతోనే అతనిని చంపుతాడు. ‘ఆప్తవాదినమ్’ (యథార్థం పలికేవాడు) అనే విశేషణం విభీషణుని సత్యవాదిత్వాన్ని స్థాపిస్తుంది; అదే ముందు అతడు రాముని దగ్గరికి వెళ్ళడానికి ఆధారమవుతుంది. దశాననునికి ‘సురసైన్యనాశనః’ (దేవసైన్యాలను నాశనం చేసినవాడు) అనే విశేషణం అతని పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేస్తుంది; వాటి బలంతోనే అతడు ఇప్పుడు అంధుడయ్యాడు. ఈ సర్గ సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలే లేదు — ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) చేర్పు అని విద్వాంసులు భావిస్తారు; అయినా దీనిలో విభీషణుని పాత్ర వికాసం స్పష్టం — సభలో, తరువాత ఏకాంతంలో, చివరకు రాముని శరణులో.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥