సర్గ
విభీషణుని హితోపదేశం
రాక్షసవీరులు లేచి నిలవడం, విభీషణుని నివారణ, పరాక్రమానికి తగిన కాలం, రాముని అజేయత్వం, సీతను తిరిగి అప్పగించమని ప్రార్థన
తరువాత నికుంభుడు, రభసుడు, మహాబలుడైన సూర్యశత్రువు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడు, ఎదిరించలేని అగ్నికేతువు, రాక్షసుడైన రశ్మికేతువు, మహాతేజస్వి బలవంతుడు అయిన రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు, ప్రహస్తుడు, విరూపాక్షుడు, మహాబలుడైన వజ్రదంష్ట్రుడు, ధూమ్రాక్షుడు, అతికాయుడు, రాక్షసుడైన దుర్ముఖుడు — పరిఘలు, పట్టిసాలు, శూలాలు, ప్రాసాలు, శక్తులు, గొడ్డళ్ళు, విల్లులు, మంచి బాణాలు, విశాలమైన నీటివంటి మెరుపు గల కత్తులు పట్టుకుని, తీవ్రంగా కోపించిన ఆ రాక్షసులందరూ పైకి లేచి, తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్టు, రావణునితో ఇలా అన్నారు: ‘ఈరోజు రాముని, సుగ్రీవుని, లక్ష్మణుని, లంకను అవమానించిన దీనుడైన హనుమంతుని కూడా వధిస్తాము.’ పూర్వసర్గలో ప్రతి వీరుడూ వేరువేరుగా మాట్లాడాడు; ఇక్కడ అందరూ ఉన్నట్టుండి లేచి ఆయుధాలు పట్టుకుని యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. ఈ క్షణం సభలోని ఉద్రేకానికి పరాకాష్ఠ. పదహారు పేర్లు లెక్కించబడ్డాయి — ముందు యుద్ధంలో వీరు ఒక్కొక్కరుగా హతులవుతారు. మొదటి ఐదు శ్లోకాలు ఒకే దీర్ఘవాక్యాన్ని రచిస్తాయి; దానికి కర్తలు వీరులందరూ, క్రియ ‘అబ్రువన్’ (అన్నారు) ఐదవ శ్లోకంలో ఉంది. ‘కృపణం చ హనూమంతం’ (దీనుడైన హనుమంతుని) అనేది మళ్ళీ హనుమంతుని పట్ల అవజ్ఞ — కాని ‘లంకా యేన ప్రధర్షితా’ (లంకను అవమానించినవాడు) అనే మాటతో అతని పరాక్రమం అయిష్టంగానే అంగీకరించబడింది. రావణుని కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు పేరు కూడా ఈ జాబితాలో ఉంది; దీనితో అతడు కూడా సభ ఉత్సాహంలో భాగస్వామి. ‘ప్రదీప్తా ఇవ తేజసా’ (తేజస్సుతో మండిపోతున్నట్టు) అనే ఉపమానం వారి క్రోధాన్ని అగ్నితో పోలుస్తుంది. ఇంతమంది వీరులు లేచి నిలవడం సభలో భయంకరమైన దృశ్యాన్ని కలిగిస్తుంది — అక్కడ విభీషణుడు ఒక్కడే శాంతంగా ఉన్నాడు.
ఆయుధాలు పట్టుకున్న వారందరినీ నివారించి, విభీషణుడు వారిని మళ్ళీ కూర్చోబెట్టి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘నాయనా, మూడు ఉపాయాలతో కూడా సాధించలేని ప్రయోజనానికే మనీషులు తగిన పరాక్రమకాలాలను చెబుతారు. నాయనా, అజాగ్రత్తగా ఉన్నవారిపైనా, ఇతరులతో యుద్ధంలో చిక్కుకున్నవారిపైనా, దైవం చేత దెబ్బతిన్నవారిపైనా పరీక్షించి విధిప్రకారం చేసిన పరాక్రమాలు సిద్ధిస్తాయి. అప్రమత్తుడు, జయించాలనే కోరిక గలవాడు, బలంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు, రోషాన్ని జయించినవాడు, ఎదిరించలేనివాడు అయిన ఆ రాముని మీరు ఎలా అణచాలనుకుంటున్నారు? భయంకరమైన నదీనదాల పతి అయిన సముద్రాన్ని లంఘించిన హనుమంతుని గమనాన్ని లోకంలో ఎవరు తెలుసుకోగలరు, లేదా ఊహించగలరు? నిశాచరులారా, శత్రువుల బలాలూ పరాక్రమాలూ అపరిమితమైనవి; ఏ విధంగానూ తొందరపడి అవజ్ఞ చేయకూడదు.’ విభీషణుడు నీతిశాస్త్రంలోని నాలుగు ఉపాయాల క్రమాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు — సామ, దాన, భేదాలనే మూడింటిని మొదట ప్రయోగించాలి, దండం లేదా పరాక్రమం చివరన. అంతేకాక పరాక్రమం మూడు అవస్థలలోనే సఫలమవుతుంది — శత్రువు అజాగ్రత్తగా ఉన్నప్పుడు, ఇతరులతో యుద్ధంలో చిక్కుకున్నప్పుడు, లేదా దైవం చేత పీడితుడైనప్పుడు. రాముడు వీటిలో ఏ అవస్థలోనూ లేడు. ‘జితరోషమ్’ (రోషాన్ని జయించినవాడు) అనే విశేషణాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — క్రోధాన్ని జయించినవాడు వివేకంతో యుద్ధం చేస్తాడు, కాబట్టి దుర్జయుడు. హనుమంతుని ఉదాహరణతో విభీషణుడు సభకు గుర్తుచేస్తున్నాడు — ఒక్క దూత గమనమే తెలుసుకోలేనిదైతే, సమస్త సైన్యం సంగతి చెప్పాలా? ‘తాత’ (నాయనా) అనే సంబోధన స్నేహపూర్ణమైనది, సభ కోపాన్ని శాంతింపజేయడానికి. ఈ సభ్యమైన ఉపదేశం పూర్వసర్గలోని ‘నేనంటే నేను’ అనే పోటీకి విపరీతం — రావణుడు వర్ణించిన ఉత్తమ మంత్రాంగాన్ని అనుసరించేవాడు విభీషణుడు ఒక్కడే.
‘అంతేకాక, యశస్వి అయిన రాముని భార్యను జనస్థానం నుండి అపహరించేంతగా రాముడు ఇంతకుముందు రాక్షసరాజుకు ఏం అపకారం చేశాడు? ఖరుడు మితిమీరి ప్రవర్తించాడు కాబట్టి రాముడు అతనిని యుద్ధంలో చంపాడు; ప్రాణులు తమ బలం మేరకు తమ ప్రాణాలను తప్పక రక్షించుకోవాలి. ఈ కారణంగా వైదేహి మనకు చాలా గొప్ప భయం అవుతుంది; తీసుకువచ్చిన ఆమెను విడిచిపెట్టాలి; కలహం కోసం చేసిన పనికి ఏం ఫలం? పరాక్రమవంతుడు, ధర్మాన్ని అనుసరించేవాడు అయిన అతనితో నిరర్థకమైన వైరం చేయడం తగదు; అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, అనేక రత్నాలతో నిండిన ఈ పురాన్ని అతడు బాణాలతో చీల్చివేయకముందే అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. అతి ఘోరమైన, మహత్తరమైన, ఎదిరించలేని వానరసేన మన లంకపై దాడి చేయకముందే సీతను ఇచ్చివేయండి. రాముని ప్రియపత్నిని మనంతట మనమే ఇవ్వకపోతే, లంకాపురమూ శూరులైన రాక్షసులందరూ నశిస్తారు. బంధుత్వం వల్ల నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను; నా మాట పాటించు. నేను యథార్థమైన హితమే చెబుతున్నాను — అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి.’ ఇక్కడ విభీషణుడు నీతి తరువాత ధర్మాన్ని చెబుతున్నాడు — రాముడు నిరపరాధి; ఖరుడే దాడి చేశాడు, ఆత్మరక్షణలో హతుడయ్యాడు. కాబట్టి సీతాపహరణం అధర్మమైనది, దాని ఫలం భయమే. ‘దీయతామస్య మైథిలీ’ (అతనికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి) అనే పాదం నాలుగుసార్లు ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ ఉపదేశానికి ధ్రువపదం (పల్లవి) వంటిది. ‘బంధుత్వాత్’ (బంధుత్వం వల్ల) అనే మాటతో అతడు రాజసభలో సభ్యునిలా కాక సోదరునిలా మాట్లాడుతున్నాడు. ఇలా విభీషణుని హితవాదిత్వం అతని సోదరప్రేమకు ఫలం, శత్రుపక్షపాతం కాదు. ‘యావత్… తావత్’ (…కాకముందే) అనే పదేపదే ప్రయోగం సమయం పరిమితమైనదని చూపిస్తుంది — ఇప్పటికీ సమయం ఉంది, తరువాత ఉండదు. విభీషణుని తర్కం ఇక్కడ రావణుని స్వంత హితాన్నే కేంద్రంలో నిలుపుతుంది — అతడు రాముని పక్షం మాట్లాడడం లేదు, లంకనూ రాక్షసులనూ రావణునీ రక్షించడం గురించి మాట్లాడుతున్నాడు. ‘ఆహృతా సా పరిత్యాజ్యా’ (తీసుకువచ్చిన ఆమెను విడిచిపెట్టాలి) అనేది సరళమైన ఉపాయం — అన్యాయంగా తీసుకున్నదాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలి, అప్పుడు భయం దానంతట అదే తొలగిపోతుంది.
‘శరత్కాలపు సూర్యకిరణాల వంటి, కొత్త మొనలూ పింఛాలూ గల, బాగా దృఢమైన, వ్యర్థం కాని బాణాలను ఆ రాజకుమారుడు నిన్ను వధించడానికి వదలకముందే దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి. సుఖాన్నీ ధర్మాన్నీ నాశనం చేసే కోపాన్ని త్వరగా విడిచిపెట్టు; ఆనందాన్నీ కీర్తినీ పెంచే ధర్మాన్ని ఆశ్రయించు; ప్రసన్నుడవు కా, మేము పుత్రులతో బంధువులతో కలిసి బతుకుతాము; దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి.’ విభీషణుని మాట విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు వారందరినీ పంపివేసి తన భవనంలోకి ప్రవేశించాడు. ఇరవై ఒకటవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో ఉన్నాయి — దీర్ఘవృత్తంతో సర్గ భావం ఉన్నతమవుతుంది. రెండింటి చివరా ‘ప్రదీయతాం దాశరథాయ మైథిలీ’ (దశరథపుత్రునికి మైథిలిని ఇచ్చివేయండి) అనే పాదం ఉంది; దీనితో విభీషణుని ఆగ్రహం పరమశిఖరానికి చేరుతుంది. ‘సపుత్రబాంధవాః జీవేమ’ (పుత్రులతో బంధువులతో కలిసి బతుకుతాము) అనే ప్రార్థన భవిష్యద్వాణి వంటిది — రావణుడు వినడు, కాబట్టి అతడు పుత్రులతో బంధువులతో సహా నశిస్తాడు. రావణుని మౌనాన్ని గమనించాలి — అతడు జవాబివ్వడు, కేవలం సభను పంపివేసి ఇంటికి వెళ్తాడు. ఈ మౌనపు అర్థం తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది; అక్కడ విభీషణుడు తెల్లవారి మళ్ళీ ఏకాంతంలో అతనికి నచ్చజెప్పడానికి వెళ్తాడు. చివరి శ్లోకం (23) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — సమీక్షిత సంస్కరణలో సర్గ విభీషణుని మాటతోనే ముగుస్తుంది. విభీషణుని ఉపదేశంలో మూడు స్తరాలు — నీతి (7–12), ధర్మం (13–20), కరుణ (21–22). అతడు మొదట బుద్ధితో, తరువాత న్యాయంతో, చివరకు హృదయంతో రావణుని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥