॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 8వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రాక్షసవీరుల యుద్ధోత్సాహం

ప్రహస్తుడు, దుర్ముఖుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు, నికుంభుడు, వజ్రహనువు చేసిన ప్రతిజ్ఞలు, వజ్రదంష్ట్రుని కపటోపాయం

తరువాత నల్లని మేఘం వంటివాడు, శూరుడు, సేనాపతి అయిన ప్రహస్తుడనే రాక్షసుడు అప్పుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, పిశాచాలు, పక్షులు, సర్పాలు — అందరినీ యుద్ధంలో అణచివేయవచ్చు; ఇక ఇద్దరు మానవుల సంగతి చెప్పాలా? మనమందరం అజాగ్రత్తగా, విశ్వాసంతో ఉన్నాము; అందుకే హనుమంతుడు మనను మోసగించాడు. నేను బతికి ఉండగా ఆ వనచరుడు ప్రాణాలతో పోలేడు. సముద్రం వరకూ, పర్వతాలతో వనాలతో కాననాలతో సహా భూమినంతటినీ వానరులు లేనిదిగా చేస్తాను; నీవు నన్ను ఆజ్ఞాపించు. రాత్రించరా, వానరుని నుండి నీకు రక్షణ కల్పిస్తాను; నీ స్వంత అపరాధం వల్ల పుట్టే ఏ దుఃఖమూ నీకు రాదు.’ ప్రహస్తుడు రావణుని ప్రధాన సేనాపతి, కాబట్టి అతడు మొదట మాట్లాడతాడు. అతని మాటలో రెండు భావాలు — హనుమంతుని విజయానికి కారణం రాక్షసుల అజాగ్రత్త అని సమాధానం, భవిష్యత్తులో వానరులందరినీ నాశనం చేస్తాననే ప్రతిజ్ఞ. ‘కిం పునర్మానవౌ’ (ఇక ఇద్దరు మానవుల సంగతి చెప్పాలా) అనేది రామలక్ష్మణుల పట్ల అవజ్ఞ — వారు మనుష్యులను దుర్బలులుగా భావిస్తారు; బ్రహ్మ వరంలో రావణుని బలహీనత ఇదే — అతడు దేవతలు మొదలైనవారికి అవధ్యుడు, మనుష్యులకు కాదు. ‘ఆత్మాపరాధజమ్’ (నీ స్వంత అపరాధం వల్ల పుట్టే) అనే పదాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — సీతాపహరణం రావణుని అపరాధమని ప్రహస్తుడు అంగీకరిస్తున్నాడు, అయినా దాని ఫలం నుండి రక్షిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఇది సేవకుని స్వామిభక్తి, ధర్మబుద్ధి కాదు. నల్లని మేఘపు ఉపమానం అతని వర్ణాన్నీ విశాలమైన శరీరాన్నీ సూచిస్తుంది.

బాగా కోపించిన దుర్ముఖుడనే రాక్షసుడు ఇలా అన్నాడు: ‘మనందరికీ జరిగిన ఈ అవమానం క్షమించదగినది కాదు. ఇది పురానికీ అంతఃపురానికీ మళ్ళీ జరిగిన పరాభవం, శ్రీమంతుడైన రాక్షసేంద్రునికి ఒక వానరుడు చేసిన అవమానం. ఈ ముహూర్తంలోనే నేనొక్కడినే వెళ్ళి వానరులను వెనక్కి తరిమివేస్తాను — వారు భయంకరమైన సముద్రంలోకి, ఆకాశంలోకి, రసాతలంలోకి ప్రవేశించినా సరే.’ తరువాత బాగా కోపించిన మహాబలుడు వజ్రదంష్ట్రుడు మాంసంతో రక్తంతో పూయబడిన భయంకరమైన పరిఘను పట్టుకుని ఇలా అన్నాడు: ‘ఎదిరించలేని రాముడు, సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణుడు ఉండగా దీనుడు, అభాగ్యుడు అయిన హనుమంతునితో మనకేం పని? ఈరోజు నేనొక్కడినే పరిఘతో సుగ్రీవునితో లక్ష్మణునితో సహా రాముని చంపి, వానరసేనను కల్లోలపరిచి తిరిగివస్తాను.’ దుర్ముఖుడు అవమానాన్నే ముఖ్యమైనదిగా భావిస్తాడు — అంతఃపురాన్ని అవమానించడం రాజుకు పరమావమానం. అతని ప్రతిజ్ఞ అతిశయమైనది — సముద్రంలోకి, ఆకాశంలోకి, పాతాళంలోకి వెళ్ళిన వానరులను కూడా అతడు వెనక్కి తరిమివేస్తాడట. వజ్రదంష్ట్రుడు మాత్రం హనుమంతుని ‘కృపణం తపస్వినం’ (దీనుడు, అభాగ్యుడు) గా భావిస్తాడు — ఒక్క దూత వధకు తగడు; మూలం రాముడు, కాబట్టి రాముడినే వధించాలి. ఇది అతని యుక్తియుక్తమైన మాట, కాని అహంకారంతో కలిసినది. పరిఘకు ‘మాంసశోణితరూషితమ్’ (మాంసంతో రక్తంతో పూయబడిన) అనే విశేషణం అతని క్రౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రతి రాక్షసుడూ ‘ఏకః’ (నేనొక్కడినే) అనే పదం పలుకుతాడు — అందరూ తమ ఒంటరి బలంతో గర్వించినవారు; ఎవరికీ సమష్టి ఉపాయం లేదు. పూర్వసర్గలో రావణుడు చెప్పిన అధమ మంత్రాంగం ఇదే — ప్రతి ఒక్కరూ తమ అభిప్రాయాన్ని పట్టుకుని మాట్లాడతారు. వారి మాటలలో ఎవరూ శత్రుబలాన్ని ఆలోచించరు — సముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు, వానరులు ఎంతమంది, వారి నాయకులెవరు అని. కేవలం తమ శౌర్యపు ఘోషణ. రావణుని ప్రశ్న ‘కిం కరిష్యామి’ (నేను ఏం చేయాలి) అని; జవాబు మాత్రం ‘అహం కరిష్యామి’ (నేను చేస్తాను) అని — ఈ భేదమే ఆ సభ దోషం. దుర్ముఖ, వజ్రదంష్ట్ర అనే పేర్లు కూడా వారి స్వభావాన్ని సూచిస్తాయి — చెడ్డ ముఖం గలవాడు, వజ్రం వంటి కోరలు గలవాడు.

‘రాజా, నీవు కోరితే నా ఈ మరొక మాట విను — ఉపాయంలో నేర్పరి, అలసత్వం లేనివాడే శత్రువులను జయిస్తాడు. రాక్షసాధిపా, కోరిన రూపం ధరించగల, శూరులైన, మహాభయంకరులైన, భీకరంగా కనిపించే వేలాది రాక్షసులు నిశ్చయంతో మానవ శరీరాలు ధరించి, కాకుత్స్థుని దగ్గరికి వెళ్ళి, అందరూ తొట్రుపాటు లేకుండా రఘుసత్తమునితో ఇలా చెప్పాలి — “నీ తమ్ముడు భరతుడు మమ్మల్ని పంపాడు; అతడు సేనను సమీకరించి త్వరలోనే వస్తాడు.” తరువాత మనం ఇక్కడి నుండి శూలాలూ శక్తులూ గదలూ ధరించి, విల్లులూ బాణాలూ కత్తులూ చేతబట్టి వేగంగా అక్కడికి వెళ్దాం; ఆకాశంలో గుంపులు గుంపులుగా నిలిచి, రాళ్ళ ఆయుధాల మహావర్షంతో ఆ వానరసేనను చంపి యమలోకానికి పంపుదాం. ఇలా జరిగితే రామలక్ష్మణులు అనర్థంలో చిక్కుకుని, ఆ మోసం వల్ల తప్పక ప్రాణాలు విడుస్తారు.’ ఈ భాగమంతా (12–18) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని విశిష్టమైన చేర్పు. వజ్రదంష్ట్రుడు బలానికి బదులు ఛలాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — రాక్షసులు తాము భరతుని సైనికులమని చూపించుకుని రాముని విశ్వాసాన్ని పొంది, తరువాత ఆకాశం నుండి దాడి చేయాలి. ఈ ఉపాయం రాక్షసుల మాయాస్వభావాన్ని చూపిస్తుంది — మారీచుడు కూడా మృగరూపంతో, రావణుడు కూడా యతిరూపంతో ఛలం చేశారు. భరతుని పేరును ఉపయోగించడం రాముని సోదరప్రేమను దుర్వినియోగం చేయడం — భరతుని సేన వార్త విని రాముడు ప్రసన్నుడవుతాడని. ‘అపనీతేన’ అంటే అనీతితో, లేదా మోసంతో అని అర్థం; ఈ వాక్యానికి కర్త ‘రామలక్ష్మణౌ’ — వారిద్దరూ మోసం వల్ల ప్రాణాలు విడుస్తారని. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇలాగే వివరిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో విభీషణుడు ఇలాంటి మాటలన్నిటినీ నివారిస్తాడు. ఉపాయంలోని దోషం కూడా స్పష్టమే — రాముడు భరతుని బాగా ఎరుగును, రాక్షసుల మోసాన్ని గుర్తిస్తాడు; అంతేకాక విభీషణుడు త్వరలోనే రాముని పక్షానికి వెళ్ళి రాక్షసుల మాయలన్నిటినీ బయటపెడతాడు.

తరువాత కుంభకర్ణుని కుమారుడు, వీరుడు, పరాక్రమశాలి అయిన నికుంభుడనే రాక్షసుడు తీవ్రంగా కోపించి లోకాలను ఏడిపించే రావణునితో ఇలా అన్నాడు: ‘మీరందరూ మహారాజుతో కలిసి ఇక్కడే ఉండండి; నేనొక్కడినే లక్ష్మణునితో సహా రాఘవుని, హనుమంతునితో సహా సుగ్రీవుని, వానరులందరినీ ఇక్కడే చంపుతాను.’ తరువాత పర్వతం వంటి వజ్రహనువనే రాక్షసుడు కోపించి నాలుకతో పెదవి మూలలను నాకుతూ ఇలా అన్నాడు: ‘మీరు చింత లేకుండా మీ ఇష్టం వచ్చినట్టు మీ పనులు చేసుకోండి; నేనొక్కడినే ఆ వానరసేనను అంతటినీ తినివేస్తాను. మీరు స్వస్థులై, నిశ్చింతగా ఆడుకోండి, వారుణి మద్యాన్ని తాగండి. నేనొక్కడినే లక్ష్మణునితో సహా సుగ్రీవుని, అంగదునితో సహా హనుమంతుని, వానరులందరినీ ఇక్కడే వధిస్తాను.’ నికుంభుడు కుంభకర్ణుని కుమారుడు; కాబట్టి ‘కౌంభకర్ణిః’ అని తండ్రి పేరుతో నిర్దేశించబడ్డాడు. వజ్రహనువు ‘సృక్కాం జిహ్వయా పరిలిహన్’ (నాలుకతో పెదవి మూలలను నాకుతూ) అనే చిత్రం భయానకమైనది — అతడు నరభక్షకుడిలా శత్రువులను తినడానికి ఉత్సుకంగా ఉన్నాడు. అతని మాట చివర ‘పిబంతు మధు వారుణీమ్’ (వారుణి మద్యాన్ని తాగండి) అనడం భోగాసక్తి — రాక్షససభకు యుద్ధపు గాంభీర్యం తెలియదు. ప్రతి వీరుడూ ‘అహమేకః’ (నేనొక్కడినే) అని మళ్ళీ మళ్ళీ అంటాడు — ‘నేనంటే నేను’ అనే పోటీ ఈ సర్గ అంతటా ఉంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం పూర్వార్ధంలో నికుంభుని మాటను ముగిస్తుంది, ఉత్తరార్ధంలో వజ్రహనువును పరిచయం చేస్తుంది — శ్లోకసీమ వక్త మారే మధ్యలో పడుతుంది. ఈ సర్గలో రాక్షసులు వీరులే, కాని నీతిహీనులు; వారందరి అహంకారం తరువాతి సర్గలో విభీషణుని వివేకంతో తులనాత్మకంగా చూపబడుతుంది. వజ్రహనువు మాటలోని ‘పిబంతు మధు వారుణీమ్’ సుందరకాండలో వర్ణించబడిన లంకలోని పానగోష్ఠిని గుర్తుచేస్తుంది — రాక్షసులు యుద్ధసంకటంలో కూడా భోగాలను విడువరు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి