సర్గ
రాక్షసులు రావణుని ప్రశంసించడం
నీతిబాహ్యులైన రాక్షసుల జవాబు, రావణుని పూర్వవిజయాల స్మరణ — నాగులు, కుబేరుడు, మయుడు, మధువు, దానవులు, వరుణపుత్రులు, యముడు, క్షత్రియులు — ఇంద్రజిత్తు పరాక్రమం
రాక్షసేంద్రుడు ఇలా అనగా మహాబలులైన ఆ రాక్షసులందరూ చేతులు జోడించి రాక్షసేశ్వరుడైన రావణునితో ఇలా అన్నారు. వారు శత్రుపక్షాన్ని తెలుసుకోనివారు, నీతిబాహ్యులు, బుద్ధిహీనులు. ‘రాజా, మనకు పరిఘలు, శక్తులు, ఋష్టులు, శూలాలు, పట్టిసాలు, కుంతాలతో కూడిన చాలా పెద్ద సైన్యం ఉంది; మరి నీవెందుకు విషాదం పొందుతున్నావు? నీవు భోగవతికి వెళ్ళి యుద్ధంలో పన్నగులను జయించావు.’ ఇక్కడ కవి రాక్షసుల స్వభావాన్ని స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు — ‘ద్విషత్పక్షమవిజ్ఞాయ’ (శత్రుపక్షాన్ని తెలుసుకోకుండా), ‘నీతిబాహ్యాః’ (నీతికి వెలుపలివారు), ‘అబుద్ధయః’ (బుద్ధిహీనులు). పూర్వసర్గలో రావణుడు ఉత్తమ మంత్రాంగపు లక్షణాన్ని ‘శాస్త్రదృష్టేన చక్షుషా ఐకమత్యమ్’ (శాస్త్రదృష్టితో ఏకాభిప్రాయం) అని చెప్పాడు; అతని మంత్రులు మాత్రం శాస్త్రాన్ని చూడరు, కేవలం రాజుకు ప్రియమైనదే చెబుతారు. ఇది ముఖస్తుతికి ఉదాహరణ — వారు శత్రుబలాన్ని ఆలోచించరు, తమ బలాన్నీ ఆయుధాలనూ లెక్కపెడతారు. రెండవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విశేషం — దాని మొదటి అర్ధభాగం రాక్షసులను నిందిస్తుంది, రెండవది వారి మాటను ఆరంభిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా ‘నీతి దృష్టితో మహామూర్ఖులు’ అనే వివరణ ఉంది — బలవంతులు, బుద్ధిమంతులు కారు. భోగవతి పాతాళంలోని నాగుల పురం; అక్కడ రావణుని విజయం ఈ సర్గలో అతని దిగ్విజయపు మొదటి ప్రస్తావన. ఇలా రాక్షసులు రావణుని ‘ఏం చేయాలి’ అనే ప్రశ్నకు జవాబివ్వరు, ‘ఎందుకు చింత’ అని ఎదురుప్రశ్న వేస్తారు. ఇదే ఈ మంత్రాంగపు దోషం.
‘అనేక యక్షులతో కూడిన, కైలాసశిఖరవాసి అయిన ధనదుని (కుబేరుని) నీవు గొప్ప సంహారం చేసి వశపరచుకున్నావు. ప్రభూ, మహేశ్వరునితో స్నేహం వల్ల నీతో పోటీపడిన ఆ మహాబలుడైన లోకపాలుని నీవు రోషంతో యుద్ధంలో జయించావు. యక్షసమూహాలను పడగొట్టి, కలవరపరిచి, బంధించి నీవు కైలాసశిఖరం నుండి ఈ విమానాన్ని తెచ్చావు. రాక్షసశ్రేష్ఠా, నీ భయంతో స్నేహాన్ని కోరిన దానవేంద్రుడు మయుడు నీకు భార్యగా తన కూతురిని ఇచ్చాడు. మహాబాహూ, పరాక్రమగర్వంతో ఉన్న, ఎదిరించలేని, కుంభీనసికి సుఖం కలిగించే దానవేంద్రుని (మధువును) నీవు యుద్ధం చేసి వశం చేసుకున్నావు. మహాబాహూ, రసాతలానికి వెళ్ళి వాసుకి, తక్షకుడు, శంఖుడు, జటి అనే నాగులను జయించి వశం చేసుకున్నావు. ప్రభూ, అక్షయులు, బలవంతులు, శూరులు, మళ్ళీ వరాలు పొందినవారు అయిన దానవులను నీవు యుద్ధంలో ఒక సంవత్సరం పోరాడి, నీ బలాన్ని ఆశ్రయించి వశం చేసుకున్నావు, అరిందమా; రాక్షసాధిపా, అక్కడ అనేక మాయలను కూడా సంపాదించావు. మహాభాగా, వరుణుని శూరులైన, బలవంతులైన, చతురంగబలంతో కూడిన కుమారులను యుద్ధంలో జయించావు. రాజా, మృత్యుదండమే మహాగ్రాహంగా, బూరుగుచెట్లతో అలంకరించబడినదిగా, కాలపాశాలే మహాతరంగాలుగా, యమకింకరులే సర్పాలుగా, మహాజ్వరంతో ఎదిరించలేనిదిగా ఉన్న యమలోకమనే మహాసముద్రంలో — యముని బలసాగరంలో — మునిగి నీవు విశాలమైన విజయాన్ని పొందావు, మృత్యువును కూడా అడ్డుకున్నావు; ఆ చక్కని యుద్ధంతో అక్కడ లోకాలన్నీ బాగా సంతోషించాయి. ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమం గల అనేక వీరక్షత్రియులతో భూమి పెద్ద చెట్లతో నిండినట్లు నిండి ఉండేది. రాజా, యుద్ధంలో జయించలేని వారిని నీవు బలవంతంగా చంపావు; వారి వీర్యగుణోత్సాహాలతో పోల్చితే రాఘవుడు యుద్ధంలో సమానుడు కాడు.’ ఇక్కడ రావణుని దిగ్విజయపు సంక్షిప్త వృత్తాంతం ఉంది — ఉత్తరకాండలో విస్తారంగా వర్ణించబడింది. కుబేరుడు రావణుని అన్న, అతని పుష్పకవిమానం అపహరించబడింది; మయుడు దానవశిల్పి, అతని కూతురు మండోదరి రావణుని పట్టపుమహిషి; మధువు రావణుని సోదరి కుంభీనసి భర్త. యమలోకాన్ని మహాసముద్రంగా రూపించడం విస్తరించబడింది — మృత్యుదండం గ్రాహం, బూరుగుచెట్లు (నరకంలోని ముళ్ళచెట్లు) తీరపువృక్షాలు, కాలపాశాలు అలలు, యమకింకరులు సర్పాలు, మహాజ్వరం దుర్ధర్షత్వం. అటువంటి సముద్రంలో రావణుడు మునిగాడు — కాబట్టి రాముని సముద్రం అతనికి ఏపాటిది? అని రాక్షసుల ధ్వని. కాని ఈ ప్రశంస విపరీతార్థాన్ని సూచిస్తుంది — రావణుడు జయించినవారందరూ రాముని పక్షంలోనో ఉదాసీనంగానో ఉన్నారు; రావణుని అహంకారమే అతని నాశనానికి కారణం. క్షత్రియులను వధించాడనే ప్రస్తావన కూడా దాదాపు అసత్యమే — రావణుడు అయోధ్యకు చెందిన అనరణ్యుని కూడా జయించాడు, అతడు మరణకాలంలో రావణుని నాశనం ఇక్ష్వాకువంశీయుని చేతనే జరుగుతుందని శపించాడు. ‘మహేశ్వరసఖ్యేన’ (మహేశ్వరునితో స్నేహం వల్ల) అనేది శివునితో కుబేరునికి ఉన్న మైత్రి; దాని వల్ల అతడు గర్వంతో ఉండేవాడు. ‘కుంభీనస్యాః సుఖావహః’ (కుంభీనసికి సుఖం కలిగించేవాడు) అనేది మధువు పరిచయం — రావణుడు తన సోదరి భర్తను కూడా విడిచిపెట్టలేదు. రాక్షసుల ప్రశంసలోని క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట పాతాళంలో నాగులు, తరువాత ఉత్తరాన కైలాసంలో కుబేరుడు, తరువాత దానవులైన మయుడు, మధువు, మళ్ళీ రసాతలంలో నాగులు, తరువాత వరుణుని కుమారులు, తరువాత యముడు, చివరకు మనుష్యులైన క్షత్రియులు. ఇలా మూడు లోకాలలోనూ రావణుని విజయం వర్ణించబడింది. కాని ‘రాముడు ఆ క్షత్రియులతో సమానుడు కాడు’ అనే చివరి మాట వారి అజ్ఞానాన్ని చూపిస్తుంది — జనస్థానంలో రాముడు ఖరదూషణాదులైన పద్నాలుగు వేలమందిని వధించడాన్ని వారు మరచిపోయారు.
‘మహారాజా, నీవు ఊరకే ఉండు; నీకు శ్రమ ఎందుకు? మహాబాహువైన ఈ ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడే వానరులను నాశనం చేస్తాడు. మహారాజా, ఇతడు సాటిలేని మాహేశ్వర యజ్ఞాన్ని చేసి లోకంలో అత్యంత దుర్లభమైన వరాన్ని పొందాడు. శక్తులూ తోమరాలూ చేపలుగా, చెల్లాచెదురైన ప్రేగులు నాచుగా, ఏనుగులు తాబేళ్ళుగా నిండిన, గుర్రాలు కప్పలుగా కిక్కిరిసిన, రుద్రులూ ఆదిత్యులూ మహాగ్రాహాలుగా, మరుత్తులూ వసువులూ మహాసర్పాలుగా, రథాలూ గుర్రాలూ ఏనుగులూ జలప్రవాహాలుగా, కాల్బలం ఇసుకతిన్నెలుగా ఉన్న దేవతల మహాబలసాగరాన్ని ఎదుర్కొని, ఇతడు దేవతాధిపతిని పట్టుకుని లంకకు తీసుకువచ్చాడు. రాజా, పితామహుని (బ్రహ్మ) ఆదేశంతో, శంబరుని వృత్రుని చంపినవాడు, దేవతలందరూ నమస్కరించేవాడు అయిన ఇంద్రుడు విడుదలై స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. మహారాజా, ఆ కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తునే పంపు; అతడు రామునితో సహా ఆ వానరసేనను నాశనం చేసేవరకూ. రాజా, సామాన్యుడైన మనిషి నుండి వచ్చిన ఈ ఆపద చింతించదగినది కాదు; దానిని నీవు హృదయంలో పెట్టుకోనక్కర్లేదు; నీవు రాఘవుని వధిస్తావు.’ ఈ భాగంలో ఎక్కువ భాగం (18–24) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు — ఇంద్రజిత్తు ప్రశంస ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) చేసిన విస్తారం. దేవసేనను సముద్రంగా రూపించడం యమలోక రూపకంతో సమానమైనది — శక్తులూ తోమరాలూ చేపలు, ప్రేగులు నాచు, ఏనుగులు తాబేళ్ళు, గుర్రాలు కప్పలు, రుద్రులూ ఆదిత్యులూ గ్రాహాలు, మరుత్తులూ వసువులూ సర్పాలు, రథాలు మొదలైనవి జలప్రవాహాలు, కాల్బలం ఇసుకతిన్నెలు. ఇంద్రుని బంధించడం, బ్రహ్మ ఆదేశంతో విడుదల చేయడం ఉత్తరకాండలో వర్ణించబడ్డాయి; దాని వల్లనే మేఘనాదుడు ‘ఇంద్రజిత్తు’ అనే పేరు పొందాడు. ‘మాహేశ్వరం యజ్ఞమ్’ (మాహేశ్వర యజ్ఞం) అంటే నికుంభిలలో అతడు చేసిన యజ్ఞం; అది యుద్ధకాండలో మళ్ళీ వస్తుంది. చివరి శ్లోకం (25) సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.007 కు చివరిది; అక్కడ రాక్షసులు రాముని ‘ప్రాకృతాత్ జనాత్’ (సామాన్యుడైన మనిషి నుండి) వచ్చిన ఆపదగా భావిస్తారు — ఈ అవజ్ఞే వారి మహాభ్రాంతి. ‘రాజన్నాపదయుక్తేయమ్’ అనే పదంలో ‘ఆపత్ అయుక్తా’ (ఈ ఆపద తగనిది) అని అర్థం — ఈ ఆపద చింతించదగినది కాదు. ఇంద్రజిత్తు ప్రస్తావన ఈ సర్గలో మొదటిది; తరువాతి సర్గలో ఇతర రాక్షసులు ఒక్కొక్కరూ తామే యుద్ధం చేస్తామని ప్రతిపాదిస్తారు. ఇలా సభలో వీరుల మధ్య ‘నేనంటే నేను’ అనే పోటీ కనిపిస్తుంది, వివేకం కాదు. ఇంద్రజిత్తు పరాక్రమ వర్ణన భవిష్యత్తుకు సూచన కూడా — ముందు అతడే రామలక్ష్మణులను నాగపాశంతో బంధిస్తాడు, బ్రహ్మాస్త్రంతో వానరసేనను మూర్ఛపోయేలా చేస్తాడు. కాబట్టి రాక్షసుల మాట పూర్తిగా నిరాధారమైనది కాదు; కాని చివరకు అతడు కూడా లక్ష్మణుని చేతిలో హతుడవుతాడు. ‘తిష్ఠ వా కిం మహారాజ శ్రమేణ’ (మహారాజా, ఊరకే ఉండు, శ్రమ ఎందుకు) అనే మాట రాక్షసులు రావణునితో పలికిన ముఖస్తుతి — రాజు స్వయంగా శ్రమపడనక్కర్లేదు, కుమారుడే చాలు అని. దీనితో వారు రావణుని అహంకారాన్ని తృప్తిపరుస్తారు, వాస్తవమైన మంత్రాంగాన్ని ఇవ్వరు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥