సర్గ
రావణుడు మంత్రులతో మంత్రాంగం
హనుమంతుడు చేసిన అవమానానికి సిగ్గుపడిన రావణుడు, మంత్రాంగమే విజయానికి మూలం, పురుషుల మంత్రాంగాల మూడు రకాలు, రాముని రాక, హితమైన మంత్రాంగానికి ప్రార్థన
ఇంద్రునిలాంటి మహాత్ముడైన హనుమంతుడు లంకలో చేసిన భయంకరమైన ఘోరకర్మను చూసి రాక్షసేంద్రుడు సిగ్గుతో కొంచెం తల దించుకుని రాక్షసులందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘ఎదిరించడానికి అసాధ్యమైన లంకాపురాన్ని ఆ కేవలం ఒక వానరుడు అవమానించాడు, అందులో ప్రవేశించాడు, జానకి అయిన సీతను కూడా చూశాడు. చైత్యప్రాసాదం ధ్వంసమైంది, శ్రేష్ఠులైన రాక్షసులు హతులయ్యారు, హనుమంతుడు లంకాపురమంతటినీ కల్లోలపరిచాడు. మీకు శుభమగుగాక; నేను ఏం చేయాలి? ఇకపై ఏది తగినది? ఏది సమర్థమైనదో, ఏది చేస్తే మంచిగా చేసినట్టవుతుందో అది మాకు చెప్పండి.’ యుద్ధకాండలోని ఈ సర్గలో దృశ్యం మారుతుంది — సముద్రపు ఉత్తర తీరం నుండి లంక రాజసభకు. రావణుడు మొదటిసారి సిగ్గుపడినవానిగా కనిపిస్తున్నాడు; ‘వానరమాత్రేణ’ (కేవలం ఒక వానరుడు) అనే పదం అతని అవమానపు తీవ్రతను సూచిస్తుంది — ముల్లోకాలనూ జయించిన రావణుడు ఒక్క వానరుని చేతిలో పరాభవం పొందాడు. హనుమంతుని ఇంద్రునితో పోల్చడాన్ని కూడా గమనించాలి — రాక్షసుల దృష్టిలో కూడా అతడు ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమశాలి. ‘కిం కరిష్యామి’ (నేను ఏం చేయాలి) అనే రావణుని ప్రశ్న అసహాయతను కాదు, మంత్రాంగపు ఆరంభాన్ని సూచిస్తుంది. ‘భద్రం వః’ (మీకు శుభమగుగాక) అనే సభ్యమైన సంబోధన రాజుకు తగిన శిష్టాచారం. మొదటి శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని వల్ల రావణుని దృష్టీ, పోలికా, మాటా ఒకే వాక్యంలో ఉన్నాయి. నాలుగు శ్లోకాల క్రమాన్ని కూడా గమనించాలి — మొదట కర్మను చూడడం, తరువాత దాని పరిణామాలు, చివరలో ప్రశ్న.
‘విజయానికి మంత్రాంగమే మూలమని మనస్వులు చెబుతారు; కాబట్టి మహాబలులారా, రాముని విషయమై మంత్రాంగం చేయాలని కోరుతున్నాను. లోకంలో పురుషులు మూడు రకాలు — ఉత్తములు, అధములు, మధ్యములు; వారందరి గుణదోషాలను చెబుతాను. మంత్రనిర్ణయంలో సమర్థులైన ముగ్గురితో — మంత్రులతో, సమానప్రయోజనం గల మిత్రులతో, లేదా తనకంటే అధికులైన బంధువులతో — కలిసి, వారితో మంత్రాంగం చేసి కార్యారంభాలను ప్రవర్తింపజేసేవాడినీ, దైవం విషయంలో కూడా యత్నించేవాడినీ పురుషోత్తముడు అంటారు. ఒక్కడే ప్రయోజనాన్ని విమర్శించేవాడు, ఒక్కడే ధర్మంపై మనస్సు నిలిపేవాడు, ఒక్కడే కార్యాలు చేసేవాడు — అతనిని మధ్యముడు అంటారు. గుణదోషాలను నిశ్చయించకుండా, దైవాశ్రయాన్ని విడిచి, ‘చేస్తాను’ అని చెప్పి కార్యాన్ని ఉపేక్షించేవాడు నరాధముడు. ఈ పురుషులు ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమ అధమ మధ్యములుగా ఉన్నట్లే, మంత్రాంగం కూడా ఉత్తమ అధమ మధ్యమమైనదని తెలుసుకోవాలి. ఎక్కడ మంత్రులు శాస్త్రదృష్టితో ఏకాభిప్రాయానికి వచ్చి దానిలో నిమగ్నులవుతారో, ఆ మంత్రాంగాన్ని ఉత్తమమైనది అంటారు. ఎక్కడ మంత్రులు అనేక అభిప్రాయాలకు వెళ్ళినా తిరిగి ప్రయోజననిర్ణయం ఏకత్వాన్ని పొందుతుందో, ఆ మంత్రాంగం మధ్యమమని చెప్పబడింది. ఎక్కడ ఒకరి అభిప్రాయాన్ని మరొకరు పట్టుకుని వాదించుకుంటారో, ఏకాభిప్రాయం వచ్చినా శ్రేయస్సు ఉండదో, ఆ మంత్రాంగం అధమమని చెప్పబడుతుంది.’ ఇక్కడ రావణుడు నీతిశాస్త్ర పండితునిలా మాట్లాడుతున్నాడు — అతనికి రాజధర్మం తెలుసు, కాని అతని ఆచరణ భిన్నమైనది. సీతాపహరణాన్ని అతడు ఒక్కడే నిశ్చయించాడు, మంత్రులతో కలిసి కాదు; కాబట్టి అతని మాట ప్రకారమే అతడు అధమ పురుషుడు. ఇది కవి వ్యంగ్యం — రావణుడు తెలియకుండానే తన నిందనే చెబుతున్నాడు. మొదటి సర్గలో రాముడు సేవకుల మూడు రకాలను చెప్పాడు; ఇక్కడ రావణుడు పురుషుల, మంత్రాంగాల మూడు రకాలను చెబుతున్నాడు — ఇద్దరు నాయకులకూ సమానమైన ఉపదేశం, చరిత్ర మాత్రం భిన్నం. ఏడవ, ఎనిమిదవ శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని రచిస్తాయి. మంత్రాంగపు మూడు రకాలు పురుషుల మూడు రకాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి — ఏకాభిప్రాయం ఉత్తమం, వివాదం తరువాత ఏకాభిప్రాయం మధ్యమం, నిరంతర వివాదం అధమం. తరువాతి సర్గలలో రావణుని సభలో విభీషణుని భిన్నాభిప్రాయం ఈ అధమ మంత్రాంగానికి ఉదాహరణ అవుతుంది. ఉత్తమ పురుషుని లక్షణంలో ‘దైవే చ కురుతే యత్నమ్’ (దైవం విషయంలో కూడా యత్నిస్తాడు) అనే మాటను గమనించాలి — పురుషప్రయత్నమూ దైవమూ రెండూ అవసరం; కేవలం దైవాన్ని ఆశ్రయించి నిష్క్రియుడైనవాడూ, కేవలం తన బలాన్ని ఆశ్రయించి దైవాన్ని ఉపేక్షించేవాడూ — ఇద్దరూ ఉత్తములు కారు. అధముని లక్షణం ‘కరిష్యామి’ (చేస్తాను) అని చెప్పి కార్యాన్ని ఉపేక్షించడం — ప్రతిజ్ఞ ఉంది, కర్మ లేదు. మంత్రులు ‘శాస్త్రదృష్టేన చక్షుషా’ (శాస్త్రదృష్టితో) ఏకాభిప్రాయానికి రావడం — కేవలం రాజు కోరికను ఆమోదించడం కాదు, శాస్త్రానుసారం నిర్ణయం.
‘కాబట్టి బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠులారా, మీరు చక్కగా మంత్రాంగం చేసిన కార్యాన్ని నిర్ణయించండి; ఇదే నా కర్తవ్యమని నా అభిప్రాయం. ధీరులైన వేలాది వానరులతో పరివేష్టితుడై రాముడు మనను ముట్టడించడానికి లంకాపురం వైపు వస్తున్నాడు. ఆ రాఘవుడు తమ్మునితో, సైన్యంతో, అనుచరులతో కలిసి తగిన విధంగా వేగంగా సముద్రాన్ని సుఖంగా దాటుతాడని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. సముద్రాన్ని ఇంకింపజేస్తాడు, లేదా పరాక్రమంతో మరేదైనా చేస్తాడు. వానరులతో విరోధమైన ఇటువంటి కార్యం ఎదురైనప్పుడు, పురానికీ సైన్యానికీ ఏది హితమో అదంతా నాకు మంత్రాంగం చేసి చెప్పండి.’ ఇక్కడ రావణుడు రాముని సామర్థ్యాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు — ‘తరిష్యతి చ సువ్యక్తమ్’ (దాటుతాడని స్పష్టం). హనుమంతుని పరాక్రమాన్ని చూసిన తరువాత అతడు రాముని, వానరుల బలాన్ని ఉపేక్షించలేకపోతున్నాడు. కాని అతడు ‘సీతను తిరిగి అప్పగిస్తాను’ అని ఆలోచించడం లేదు; అతని ప్రశ్న కేవలం యుద్ధోపాయం గురించే. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దాని మొదటి అర్ధభాగం ‘సముద్రముచ్ఛోషయతి…’ (సముద్రాన్ని ఇంకింపజేస్తాడు) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘ఉపరోధకః’ అనే పదం రాముని నగరాన్ని ముట్టడించేవానిగా వర్ణిస్తుంది — రావణుని దృష్టిలో రాముడు ఆక్రమణదారుడు. తరువాతి సర్గలో రాక్షసులు ఈ ప్రశ్నకు జవాబిస్తారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥