॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 5వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

రాముని సీతావిరహ విలాపం

సేనారక్షణ, వాయువుకు సందేశం, మదనాగ్ని తాపం, సీతాస్మరణ, సంధ్యోపాసన

నీలుడు ఆ వానరసేనను విధిప్రకారం సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో చక్కగా విడిది చేయించాడు; అది బాగా రక్షించబడి, సుసంఘటితంగా ఉంది. మైందుడు, ద్వివిదుడు అనే ఇద్దరు వానరశ్రేష్ఠులు ఆ సేనను రక్షించడానికి అన్ని దిక్కులలోనూ తిరిగారు. నదీనదాల పతి అయిన సముద్రపు తీరంలో సేన విడిది చేసిన తరువాత, రాముడు పక్కనే ఉన్న లక్ష్మణుని చూసి ఇలా అన్నాడు. పూర్వసర్గ చివర రాముడు సేనను జాగ్రత్తగా ఉండమని ఆదేశించాడు; ఇక్కడ దాని పాలన కనిపిస్తుంది — నీలుడు విడిది ఏర్పాటు చేస్తాడు, మైంద ద్వివిదులు రాత్రి కావలివారిలా తిరుగుతారు. సముద్రపు ‘ఉత్తరే తీరే’ (ఉత్తర తీరంలో) అనే ప్రస్తావనను గమనించాలి — లంక దక్షిణ తీరంలో, సేన ఉత్తర తీరంలో; మధ్యలో సముద్రం. సేన వ్యవస్థను చూసిన తరువాత రాముని మనస్సు సైనిక కర్తవ్యం నుండి విముక్తమవుతుంది; అప్పుడు అతని లోపలి శోకం బయటపడుతుంది. పగలు యాత్రాకార్యాలతో శోకం కప్పబడి ఉంది; సంధ్యావేళ విశ్రాంతిలో అది మళ్ళీ ఉద్భవిస్తుంది. కాబట్టి ఈ సర్గ యుద్ధకాండపు కఠినమైన వాతావరణంలో కరుణకూ శృంగారానికీ ఒక విరామం. లక్ష్మణుడు పక్కనే ఉన్నాడు — వనవాసం నుండి మొదలుకొని రాముని దుఃఖానికి నిత్యసాక్షి అతడే.

‘కాలం గడిచేకొద్దీ శోకం తొలగిపోతుందని అంటారు కదా; ప్రియురాలిని చూడలేని నాకు మాత్రం అది రోజురోజుకూ పెరుగుతోంది. ప్రియురాలు దూరంగా ఉందని నాకు దుఃఖం లేదు, అపహరించబడిందని కూడా కాదు; ఆమె వయస్సు గడిచిపోతోందనే నేను దుఃఖిస్తున్నాను. వాయువా, ప్రియురాలు ఎక్కడ ఉందో అక్కడి నుండి వీచు; ఆమెను తాకి నన్ను కూడా తాకు. నీ ద్వారా నాకు కలిగే శరీరస్పర్శ చంద్రునిలో చూపులు కలిసినట్టు అవుతుంది. అపహరించబడుతున్నప్పుడు ప్రియురాలు ‘హా నాథా’ అని పలికినది, కడుపులో తాగిన విషంలా నా అవయవాలను దహిస్తోంది. ఆమె వియోగమే ఇంధనం, ఆమె గురించిన చింతే నిర్మలమైన జ్వాల — అటువంటి మదనాగ్నితో నా శరీరం రాత్రింబవళ్ళూ దహించుకుపోతోంది. సౌమిత్రీ, నీవు లేకుండా నేను సముద్రంలో మునిగి నిద్రిస్తాను; అలా నీటిలో నిద్రిస్తున్న నన్ను మండుతున్న కామం దహించదు. కోరుకుంటున్న నాకు ఇది చాలా గొప్ప విషయం — దీనితో బతకగలను — నేనూ, అందమైన తొడలు గల ఆమె ఒకే భూమిని ఆశ్రయించి ఉన్నాము. నీరు లేని మడి నీరు గల పక్కమడి తేమతో బతికినట్లు, ‘ఆమె జీవించి ఉంది’ అని వింటున్నాను కదా, ఆ తేమతో నేను బతుకుతున్నాను.’ ఇక్కడ రాముని శోకం సూక్ష్మంగా విశ్లేషించబడింది — దూరమూ అపహరణమూ సహించదగినవే; సహించలేనిది కాలం గడవడం, ఎందుకంటే రావణుడు ఇచ్చిన గడువు (పన్నెండు నెలలు) తరిగిపోతోంది. వాయువు ఇద్దరి శరీరాలనూ తాకుతుంది, కాబట్టి అది సందేశవాహకుడు — విరహుల కావ్యాలలో ప్రసిద్ధమైన కల్పన. ‘చంద్రే దృష్టిసమాగమః’ (చంద్రునిలో చూపులు కలవడం) అనే ఉపమానం — దూరంగా ఉన్న ఇద్దరు ప్రేమికులు ఒకే చంద్రుని చూస్తూ కలుసుకున్నట్టు భావించినట్లు, వాయుస్పర్శతో కూడా అలాగే. నీటిలో పడుకోవాలనే కోరిక మదనాగ్ని తీవ్రతను చూపిస్తుంది. చివరకు రాముడు కొంచెం సాంత్వన పొందుతాడు — ఇద్దరూ ఒకే భూమి మీద జీవిస్తున్నారని. మడి ఉపమానం రైతుల జీవితం నుండి తీసుకోబడింది — తనకు తాను నీరు పొందని పొలం కూడా పక్కనే తడిసిన పొలపు తేమతో కొంత బతుకుతుంది. ఇలా రాముడు సీత జీవించి ఉందనే వార్తతోనే బతుకుతున్నాడు; హనుమంతుడు తెచ్చిన ఆ వార్తే అతని ప్రాణాలకు ఆధారం. ‘హా నాథ’ అనే సీత ఆక్రందనను స్మరించడం అరణ్యకాండలోని అపహరణ ప్రసంగాన్ని మళ్ళీ కళ్ళముందుకు తెస్తుంది.

‘అందమైన పిరుదులు గల, శతపత్రంలా విశాలమైన కన్నులు గల సీతను, శత్రువులను జయించి, సమృద్ధమైన సిరిని చూసినట్లు ఎప్పుడు చూస్తానో? అందమైన దంతాలూ పెదవులూ గల, పద్మం వంటి ఆమె ముఖాన్ని కొంచెం పైకెత్తి, రోగి రసాయనాన్ని తాగినట్లు ఎప్పుడు తాగుతానో? నన్ను కౌగిలించుకుంటున్న ఆమె, ఒకదానికొకటి ఆనుకున్న, తాటిపండ్ల వంటి నిండైన స్తనాలు వణుకుతూ ఎప్పుడు నన్ను తాకుతాయో? నల్లని కడకన్నులు గల ఆ సాధ్వి రాక్షసుల మధ్య ఉండి, నేను నాథుడినై ఉన్నా నాథుడు లేనిదానిలా, రక్షకుడిని పొందలేకపోతోంది. జనకమహారాజు కూతురు, నా ప్రియురాలు, దశరథుని కోడలు రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఎలా నిద్రిస్తోందో? శరత్కాలంలో నల్లని మేఘాలను చెదరగొట్టి చంద్రరేఖ పైకి వచ్చినట్లు, కదిలించలేని రాక్షసులను చెదరగొట్టి ఆమె ఎప్పుడు పైకి వస్తుందో? స్వభావంగానే సన్ననైన సీత దేశకాలాల విపర్యయం వల్ల, శోకం వల్ల, ఉపవాసం వల్ల తప్పక ఇంకా సన్నబడి ఉంటుంది. రాక్షసేంద్రుని గుండెలో బాణాలు నాటి, మనస్సులోని శోకాన్ని విడిచి, ఆమె శోకాన్ని ఎప్పుడు తొలగిస్తానో? దేవకన్యతో సమానమైన నా సాధ్వి సీత ఉత్కంఠతో నా కంఠాన్ని పట్టుకుని ఆనందబాష్పాలను ఎప్పుడు విడుస్తుందో? మైథిలీ వియోగం నుండి పుట్టిన ఈ ఘోరశోకాన్ని, మాసిన వస్త్రాన్ని విడిచినట్లు, ఉన్నట్టుండి ఎప్పుడు విడిచిపెడతానో?’ ఈ భాగంలో ‘కదా’ (ఎప్పుడు) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది — ఈ అసహనమైన ఎదురుచూపు విరహి స్వభావం. రాముని స్మరణలో సీత సౌందర్యం, ఆమె దుఃఖం, ఆమె విముక్తి అనే మూడూ కలిసిపోయాయి. ‘మన్నాథా నాథహీనేవ’ (నేను నాథుడినై ఉన్నా నాథుడు లేనిదానిలా) అనే విరోధం హృదయాన్ని తాకుతుంది — రాముడు ఆమెకు నాథుడు, అయినా ఆమె అనాథలా ఉంది. ‘జనకరాజస్య దుహితా… స్నుషా దశరథస్య’ (జనకరాజు కూతురు… దశరథుని కోడలు) అని రెండు మహాకులాలను ప్రస్తావించడం ఆమె ప్రస్తుత దశతో ఉన్న విరోధాన్ని పదునెక్కిస్తుంది. ‘శుక్లేతరం వాసః’ (తెలుపు కాని, అంటే మాసిన వస్త్రం) అనేది మలినవస్త్రపు ఉపమానం — శోకాన్ని అపవిత్రమైన వస్త్రంలా విడిచిపెట్టాలి. చంద్రరేఖ ఉపమానం, శరత్తులో చంద్రుడు మేఘాలను చెదరగొట్టి ప్రకాశించినట్లు, సీత భవిష్యత్ విముక్తిని సూచిస్తుంది. ‘దేశకాలవిపర్యయాత్’ (దేశకాలాల విపర్యయం వల్ల) అనే పదం, రాజకుమారి శత్రువు ఇంట్లో, అనుచితమైన చోట, అనుచితమైన కాలంలో నివసిస్తోందని సూచిస్తుంది. రాముని విలాపంలో శృంగారమూ కరుణా కలిసిపోయాయి — అతడు సీత శరీరసౌందర్యాన్ని స్మరిస్తాడు, ఆమె దుఃఖాన్ని గురించి కూడా ఆలోచిస్తాడు.

ఇలా అక్కడ బుద్ధిమంతుడైన రాముడు విలపిస్తుండగా, పగలు ముగియడంతో కాంతి తగ్గిన సూర్యుడు అస్తమించాడు. లక్ష్మణుడు ఆశ్వాసన ఇవ్వగా, కమలపత్రాల వంటి కన్నులు గల సీతను స్మరిస్తూ, శోకంతో కలతచెందిన రాముడు సంధ్యను ఉపాసించాడు. శోకం మధ్యలో కూడా రాముడు ధర్మాన్ని విడువడు — సంధ్యోపాసన నిత్యకర్మ, దానిని అతడు సకాలంలో చేస్తాడు. లక్ష్మణుని ఆశ్వాసన సంక్షేపంగా చెప్పబడింది, కాని దాని ఫలం స్పష్టం — రాముడు శోకం నుండి కర్తవ్యం వైపు మళ్ళుతాడు. సూర్యునికి ‘మందవపుః’ (కాంతి తగ్గిన దేహం గలవాడు) అనే వర్ణన రాముని మనోదశను ప్రతిబింబిస్తుంది — దినాంతంలో సూర్యుడు క్షీణకాంతుడు, రాముడు కూడా శోకంతో క్షీణించినవాడు. అయినా రేపు సూర్యుడు మళ్ళీ ఉదయిస్తాడు, రాముడు కూడా మళ్ళీ ఉత్సాహాన్ని పొందుతాడని ధ్వని. ఈ సర్గలోని విలాపం తరువాతి సర్గలలో యుద్ధానికి ప్రేరణ అవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి