॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 4వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

సేనాప్రయాణం, సముద్రతీరంలో విడిది

విజయముహూర్తంలో ప్రయాణం, సేనావ్యూహం, లక్ష్మణుడు చూసిన శుభశకునాలు, సహ్య మలయ మహేంద్ర పర్వతాలను దాటడం, తీరంలో విడిది, సముద్రవర్ణన

హనుమంతుని మాటను ఉన్నది ఉన్నట్టు, వరుసగా విని సత్యపరాక్రముడు, మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘భయంకరుడైన ఆ రాక్షసుని లంకాపురాన్ని గురించి నీవు నివేదిస్తున్నావు కదా, దానిని నేను త్వరలోనే నాశనం చేస్తాను; ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను. సుగ్రీవా, ఈ ముహూర్తంలోనే ప్రయాణానికి సంకల్పించు. సూర్యుడు ఆకాశమధ్యానికి చేరాడు; విజయం అనే ఈ ముహూర్తం తగినది. సీతను అపహరించి అతడు ఎక్కడికైనా వెళ్ళనీ, కాని ప్రాణాలతో ఎక్కడికి వెళ్ళగలడు? నా దండయాత్ర గురించి విని సీత జీవితంపై ఆశ పొందుతుంది — జీవితాంతంలో ఉన్న రోగి అమృతాన్ని తాకి తాగి బతికినట్లు. ఈరోజు ఉత్తరఫల్గుని; రేపు చంద్రుడు హస్తతో కలుస్తాడు; కాబట్టి సుగ్రీవా, సమస్త సైన్యాలతో కూడి మనం ఈరోజే బయలుదేరుదాం. కనిపిస్తున్న శకునాలను నేను చూస్తున్నాను — రావణుని చంపి జానకి అయిన సీతను తీసుకువస్తాను. నా కంటి పైభాగం అదురుతోంది; అది నాకు చేరువైన విజయాన్నీ మనోరథాన్నీ సూచిస్తున్నట్టుంది.’ సూర్యుడు మధ్యాహ్నంలో ఉన్నప్పటి ముహూర్తం జ్యోతిషంలో ‘అభిజిత్’ అనీ ‘విజయ’ అనీ ప్రసిద్ధం; అది అన్ని పనులకూ సిద్ధిని కలిగిస్తుంది. రాముడు నక్షత్రాన్ని కూడా లెక్కిస్తున్నాడు — ఉత్తరఫల్గుని అతని జన్మనక్షత్రం నుండి అనుకూలమైనది, రేపటి హస్త అలా కాదు; కాబట్టి ఆలస్యం చేయకూడదు. నాలుగవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది, అది రాముని హృదయాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — యుద్ధానికి మొదటి ప్రయోజనం సీతకు ఆశ్వాసన. ‘ఆశామేష్యతి జీవితే’ (జీవితంపై ఆశ పొందుతుంది) అనే మాటతో, సీత నిరాశతో ప్రాణత్యాగానికి చేరువలో ఉందని రాముడు ఎరుగునని తెలుస్తుంది; ఆమెకు దండయాత్ర వార్తే అమృతం. కంటి పైభాగం అదరడం — కుడికంటి ఎగువభాగం స్పందించడం — పురుషులకు శుభమని శకునశాస్త్రం. ఇలా రాముడు జ్యోతిషం, శకునం, తన మనోరథం అనే మూడు విధాల ప్రమాణాలను విజయసూచకాలుగా భావిస్తున్నాడు. ఈ ఉపక్రమంలోని నాటకీయతను కూడా గమనించాలి. పూర్వసర్గలలో రాముడు చింతలో ఉన్నాడు, సుగ్రీవుడూ హనుమంతుడూ అతనికి ఆశ్వాసన ఇచ్చారు; ఇప్పుడు మాత్రం అతడే నిర్ణయం తీసుకుంటున్నాడు, ఎవరి అనుమతి కోసమూ ఎదురుచూడడం లేదు. ‘సత్యమేతద్బ్రవీమి తే’ (ఇది నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను) అనే శపథం వంటి మాట అతని దృఢనిశ్చయాన్ని చూపిస్తుంది. రావణుని గురించి ‘క్వాసౌ యాస్యతి జీవితః’ (ప్రాణాలతో ఎక్కడికి వెళ్ళగలడు) అనే ప్రశ్న తిరస్కారంతో నిండినది — అపహర్త ఎక్కడికైనా వెళ్ళనీ, రాముని బాణం నుండి తప్పించుకోలేడు. సీత గురించిన మాట మాత్రం కరుణతో నిండినది — ఆమె జీవితం రాముని ప్రయాణవార్త మీదనే ఆధారపడి ఉంది. ఇలా ఒకే శ్లోకంలో శత్రువుపై క్రోధం, ప్రియురాలిపై కరుణ అనే రెండు భావాలు కలిసిపోయాయి. ‘ఆతురః అమృతం పీత్వా’ (రోగి అమృతం తాగినట్లు) అనే ఉపమానం కూడా, సుందరకాండలో ప్రాణత్యాగం గురించి ఆలోచించినట్లు సీత మరణానికి చేరువగా వెళ్ళిందని సూచిస్తుంది. మధ్యాహ్నం, నక్షత్రం, కంటి అదురు — మూడూ అనుకూలంగా ఉన్నాయి; కాబట్టి రాముడు క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయడు. ఈ భాగంలో సుగ్రీవుడు కేవలం శ్రోత, ఆదేశం మాత్రం రామునిదే.

తరువాత వానరరాజూ లక్ష్మణుడూ చక్కగా గౌరవించిన ధర్మాత్ముడు, అర్థకోవిదుడు అయిన రాముడు మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు: ‘వేగవంతులైన లక్ష వానరులతో కూడి నీలుడు దారిని పరిశీలించడానికి ఈ సైన్యానికి ముందుగా వెళ్ళాలి. సేనాపతీ నీలా, ఫలాలూ దుంపలూ ఉన్న, చల్లని అడవి నీరు ఉన్న, తేనె ఉన్న దారిలో సేనను త్వరగా నడిపించు. దురాత్ములైన రాక్షసులు దారిలో దుంపలనూ ఫలాలనూ నీటినీ దూషితం చేయవచ్చు; వారి నుండి నీవు ఎల్లప్పుడూ సన్నద్ధుడవై దారిని రక్షించు. వనవాసులు పల్లపు ప్రదేశాలలో, వనదుర్గాలలో, అడవులలో దూకుతూ శత్రువులు దాచి ఉంచిన సైన్యాన్ని పరిశీలించాలి. బలహీనమైన సైన్యం ఏదైనా ఉంటే అది ఇక్కడే ఉండిపోవాలి; ఎందుకంటే మనది భయంకరమైన కార్యం, దానిని పరాక్రమంతో సాధించాలి. సముద్రప్రవాహం వంటి భయంకరమైన ముందరి దళాన్ని వందల వేల సంఖ్యలో మహాబలులైన కపిసింహాలు ముందుకు నడిపించాలి. పర్వతం వంటి గజుడు, మహాబలుడైన గవయుడు, ఆవులలో మదించిన వృషభం వంటి గవాక్షుడు ముందు నడవాలి. వానరులకు అధిపతి, వానరశ్రేష్ఠుడు అయిన ఋషభుడు వానరసేన కుడిపార్శ్వాన్ని కాపాడుతూ నడవాలి; గంధగజంలా ఎదిరించలేని, వేగవంతుడైన గంధమాదనుడు వానరసేన ఎడమపార్శ్వాన్ని అధిష్ఠించి నడవాలి. ఈశ్వరుడైన ఇంద్రుడు ఐరావతాన్ని ఎక్కినట్లు నేను హనుమంతుని ఎక్కి సైన్యసమూహాన్ని ఉత్సాహపరుస్తూ సైన్యం మధ్యలో వెళ్తాను. భూతేశుడు, ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడు సార్వభౌమ గజంతో వెళ్ళినట్లు, యమునితో సమానుడైన ఈ లక్ష్మణుడు అంగదునితో కలిసి వెళ్ళాలి. జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వానరుడైన వేగదర్శి — ఈ ముగ్గురూ సైన్యపు మధ్యభాగాన్ని రక్షించాలి.’ రాఘవుని మాట విని సేనాపతి, మహావీర్యుడు, వానరశ్రేష్ఠుడు అయిన సుగ్రీవుడు వానరులకు ఆదేశాలిచ్చాడు. ఇక్కడ రాముడు నేర్పరి అయిన సేనానిలా వ్యూహం రచిస్తున్నాడు — ముందు మార్గదర్శకుడు, తరువాత ముందరి దళం, రెండు పార్శ్వాలలో రక్షకులు, మధ్యలో నాయకుడు, మధ్యభాగంలోనూ వెనుకనూ అనుభవజ్ఞులైన వృద్ధులు. బలహీనమైన సైన్యాన్ని వెనకే వదిలిపెట్టాలి, ఎందుకంటే దుర్బలులు సేన వేగాన్ని మందగింపజేస్తారు. దారిలోని నీటినీ ఫలాలనూ రక్షించమని కూడా ఆదేశించాడు — శత్రువులు నీటిని విషంతో దూషితం చేయవచ్చనే భయం. పల్లపు అడవులలో శత్రువు దాచిన సైన్యాన్ని వెదకడానికి గూఢచారులను కూడా నియమించాడు. ఇలా అడవిలో ప్రయాణానికి సంబంధించిన విషయాలన్నీ — మార్గం, ఆహారం, నీరు, గూఢచర్య, వ్యూహం — ఒకే ప్రసంగంలో సంగ్రహించబడ్డాయి. పదమూడవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ఇక్కడ మాత్రం బలహీన సైన్యం విషయంలో ప్రత్యేకమైన ఆదేశం. ఈ వ్యూహరచన ప్రాచీన యుద్ధశాస్త్రాన్ని అనుసరిస్తుంది. సేనకు ఐదు అంగాలు — ముఖం, వక్షం, కక్ష్యలు, పక్షాలు, పృష్ఠం — ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉన్నాయి. నీలుడు ముఖంలో మార్గదర్శకుడు; గజుడు, గవయుడు, గవాక్షుడు ముందరి దళంలో దాడి చేసేవారు; ఋషభుడు, గంధమాదనుడు కుడి ఎడమ పక్షాలలో; రామలక్ష్మణులు మధ్యలో; జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగదర్శి మధ్యభాగంలో. ఇలా నాయకుడు అన్నివైపులా రక్షించబడ్డాడు, సేన అన్ని దిక్కులలోనూ సన్నద్ధంగా ఉంది. రాముడు హనుమంతుని పైనా, లక్ష్మణుడు అంగదుని పైనా ఎక్కడం — ఇది ఆ ఇద్దరు వానరులకు గౌరవం కూడా, ఎందుకంటే రాముడు స్వయంగా ఉత్తమ వాహనంగా హనుమంతుని ఎంచుకుంటున్నాడు. ‘ఐరావతమివేశ్వరః’ (ఈశ్వరుడు ఐరావతాన్ని ఎక్కినట్లు), ‘సార్వభౌమేన భూతేశః’ (భూతేశుడు సార్వభౌమంతో వెళ్ళినట్లు) అనే రెండు ఉపమానాలు దేవలోకపు దిగ్గజాలను గుర్తుచేస్తాయి — ఐరావతం ఇంద్రునిది, సార్వభౌమం కుబేరునిది. ఇలా రామలక్ష్మణులు ఇంద్రకుబేరులతో, ఆ ఇద్దరు వానరులు దిగ్గజాలతో పోల్చబడ్డారు. సుగ్రీవుడు రాజు, అతని ఆదేశంతోనే సేన కదులుతుంది — రాముడు సలహా ఇస్తాడు, ఆజ్ఞ మాత్రం సుగ్రీవుడు ఇస్తాడు. ఈ మర్యాదాక్రమం ఈ కావ్యమంతటా పాటించబడింది. దారిలో తేనె, ఫలాలు, చల్లని నీరు — వానరుల స్వభావానికి తగిన దారినే ఎంచుకున్నాడు. ఇక్కడ రాముని ఆదేశాలలో కరుణ కూడా కనిపిస్తుంది — బలహీన సైన్యాన్ని వదిలిపెట్టడం వారిని రక్షించడానికి కూడా, ఎందుకంటే దుర్బలులు యుద్ధంలో బతకలేరు. రాముని ప్రసంగంలో సేనాపతి నీలుని కర్తవ్యాలు ప్రత్యేకంగా విస్తరించబడ్డాయి — మార్గాన్ని ఎంచుకోవడం, ఆహార వ్యవస్థ, శత్రువు నుండి రక్షణ, గూఢచారులను పంపడం. ఇవన్నీ సేనాపతి బాధ్యతలని నీతిశాస్త్రంలో కూడా చెప్పబడింది.

మహాతేజస్సు గల ఆ వానరగణాలన్నీ అప్పుడు గుహల నుండి, శిఖరాల నుండి పైకెగిరి వేగంగా దూకుతూ సాగాయి. తరువాత వానరరాజూ లక్ష్మణుడూ గౌరవించిన ధర్మాత్ముడైన రాముడు సైన్యంతో కలిసి దక్షిణ దిక్కుకు బయలుదేరాడు. వందలు, లక్షలు, కోట్లు, అయుతాల సంఖ్యలో ఏనుగుల వంటి వానరులు చుట్టూ ఉండగా అతడు సాగాడు. వెళ్తున్న అతనిని ఆ మహావానరసేన అనుసరించింది; అందరూ హర్షంతో ఆనందంతో ఉన్నారు, సుగ్రీవుడు వారిని పాలిస్తున్నాడు. వానరులు దూకుతూ, ఎగురుతూ, గర్జిస్తూ, కేరింతలు కొడుతూ, అరుస్తూ దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళారు. సుగంధమైన తేనెలనూ ఫలాలనూ తింటూ, పూగుత్తులు ధరించిన పెద్ద చెట్లను మోసుకుంటూ, మదించిన వారు ఉన్నట్టుండి ఒకరినొకరు మోసుకుపోతారు, విసిరివేస్తారు; కొందరు పడతారు, కొందరు ఎగురుతారు, మరికొందరు ఇతరులను పడదోస్తారు. ‘రావణుని మనం చంపాలి, రాత్రించరులందరినీ కూడా’ అని వానరులు రాఘవుని సమీపంలో గర్జిస్తున్నారు. ముందు ఋషభుడు, నీలుడు, వీరుడైన కుముదుడు అనేక వానరులతో కలిసి దారిని శోధిస్తున్నారు. మధ్యలో రాజు సుగ్రీవుడు, రాముడు, లక్ష్మణుడు అనేక భయంకరులైన బలశాలుల చేత చుట్టుముట్టబడి ఉన్నారు. పది కోట్ల వానరులతో కూడిన వీరుడైన శతబలి అనే వానరుడు ఒక్కడే వానరసేన అంతటినీ ఆవరించి రక్షించాడు. వంద కోట్ల పరివారం గల కేసరి, పనసుడు, గజుడు, అర్కుడు అనేకులతో కలిసి దాని ఒక పార్శ్వాన్ని రక్షిస్తున్నారు. అనేక భల్లూకాలతో కూడిన సుషేణుడు, జాంబవంతుడు సుగ్రీవుని ముందుంచుకుని వెనుకభాగాన్ని రక్షించారు. వారి సేనాపతి, వానరశ్రేష్ఠుడు, వీరుడు అయిన నీలుడు అటూ ఇటూ పరుగెడుతూ ఆ సైన్యాన్ని కాపాడాడు. దరీముఖుడు, ప్రజంఘుడు, జంభుడు, రభసుడు అనే కపులు అన్నివైపులా వానరులను తొందరపెడుతూ సాగారు. ఇలా బలదర్పంతో వెళ్తున్న ఆ వానరశార్దూలాలు వందలు వేల పర్వతాలతో కూడిన పర్వతశ్రేష్ఠమైన సహ్యాన్నీ, బాగా వికసించిన సరస్సులనూ, శ్రేష్ఠమైన చెరువులనూ చూశారు. భయంకరమైన కోపం గల రాముని శాసనాన్ని తెలుసుకుని, భయపడినట్టు నగరాల సమీపంలోని జనపదాలను కూడా తప్పించుకుంటూ, సముద్రప్రవాహం వంటి భయంకరమైన ఆ మహావానరసైన్యం భీకరఘోషతో కూడిన సముద్రంలా ముందుకు సాగింది. దశరథపుత్రుని పక్కన ఆ శూరులైన కపికుంజరాలు అదిలించబడిన మేలుజాతి గుర్రాల్లా వేగంగా దూకుతూ సాగారు. ఇద్దరు కపులు మోసుకువెళ్తున్న ఆ ఇద్దరు నరశ్రేష్ఠులు రెండు మహాగ్రహాలు తాకిన చంద్రసూర్యుల్లా శోభించారు. ఇక్కడ వానరుల స్వభావం సహజంగా ఉంది — యుద్ధానికి వెళ్తూ కూడా వారు ఆడుకుంటారు, తింటారు, ఒకరినొకరు పడదోసుకుంటారు. కాని రాముని ఆజ్ఞ వారిపై దృఢంగా ఉంది — గ్రామాలనూ నగరాలనూ పీడించకూడదు. ‘భీతవత్’ (భయపడినట్టు) అనే పదం, ఇంత పెద్ద సేన కూడా నాయకుని ఆజ్ఞకు భయపడి సంయమంతో ఉందని సూచిస్తుంది. మార్గరక్షణలో వ్యూహం మళ్ళీ వర్ణించబడింది — ఋషభ, నీల, కుముదులు ముందు, నాయకులు మధ్యలో, శతబలి అంతటా, కేసరి మొదలైనవారు పార్శ్వంలో, సుషేణ జాంబవంతులు వెనుక. ఇంతకుముందు ఆదేశించిన వ్యూహం ఇప్పుడు ఆచరణలోకి వచ్చింది. ఇక్కడ సేన గమనం మూడు స్తరాలలో వర్ణించబడింది — మొదట వానరుల స్వాభావికమైన ఆట, తరువాత రావణవధ సంకల్పరూపమైన వారి గర్జన, ఆపైన వ్యూహపాలన. ‘రావణో నో నిహంతవ్యః’ (రావణుని మనం చంపాలి) అనే ఘోష సేనకు యుద్ధఘోష వంటిది; అది అందరి మనస్సులలో ఒకే లక్ష్యాన్ని నిలుపుతుంది. వానరులు చెట్లను పెకలించి మోసుకువెళ్తున్నారు — ఇవే వారి ఆయుధాలవుతాయి. వారి ‘మంజరీపుంజధారిణః’ (పూగుత్తులు ధరించినవారు) అనే విశేషణం వసంతమో పూలకాలమో అని సూచిస్తుంది; దానితో ముందు వచ్చే వనవర్ణన పొసగుతుంది. శతబలి ఒక్కడే సేన అంతటినీ రక్షించడం అతని బలపు అతిశయాన్ని చూపిస్తుంది. నగరాలనూ జనపదాలనూ తప్పించడం రాముని ధర్మనిష్ఠకు లక్షణం — యుద్ధం రావణునితో, నిరపరాధులైన ప్రజలతో కాదు. ఇంత పెద్ద సేన గ్రామాలలోకి ప్రవేశిస్తే ప్రజలకు గొప్ప క్లేశం కలుగుతుంది; కాబట్టి రాముడు వాటిని తప్పించమని ఆదేశిస్తాడు. ‘చంద్రభాస్కరౌ’ (చంద్రసూర్యుల్లా) అనే ఉపమానంతో రామలక్ష్మణుల శోభా, ‘మహద్భ్యాం గ్రహాభ్యామ్’ (రెండు మహాగ్రహాలు) అనడంతో ఆ ఇద్దరు వానరుల గొప్పతనమూ ఒకేసారి వర్ణించబడ్డాయి. సహ్యాన్ని మొదటిసారి చూడడంతో యాత్రలో మొదటి సోపానం పూర్తవుతుంది. సేన సంఖ్య కూడా ఇక్కడ మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణించబడింది — వందలు, వేలు, అయుతాలు, కోట్లు. ఈ సంఖ్యలు యథార్థమైనవి కావు, అపరిమితత్వాన్ని సూచించేవి. అయినా వ్యూహంలో ప్రతి నాయకుని స్థానం నిశ్చితం, కాబట్టి ఇంత పెద్ద సేన కూడా అస్తవ్యస్తంగా లేదు. సేనాపతి నీలుడు ‘సంపతన్’ — అంతటా పరుగెడుతూ — ఆ వ్యవస్థను కాపాడుతాడు, దరీముఖుడు మొదలైనవారు నెమ్మదిగా నడిచే వానరులను తొందరపెడతారు. ఇలా సేన ముందూ, మధ్యనూ, రెండు పార్శ్వాలలోనూ, వెనుకనూ నాయకులు ఉన్నారు. ఈ భాగంలో ఇరవై మూడవ శ్లోకం ‘జగామ రామో ధర్మాత్మా ససైన్యో దక్షిణాం దిశమ్’ (ధర్మాత్ముడైన రాముడు సైన్యంతో దక్షిణ దిక్కుకు వెళ్ళాడు) అని యాత్రారంభాన్ని ప్రకటిస్తుంది; అదే పాదం నలభై రెండవ శ్లోకంలో మళ్ళీ వస్తుంది. ఇలా కవి యాత్రావర్ణనను రెండుగా విభజిస్తాడు — మొదటి భాగం సేన క్రమం, రెండవ భాగం లక్ష్మణుని శకునదర్శనం. వానరుల ఉత్సాహం కేవలం శారీరకం కాదు, వాచికం కూడా — వారు రావణవధ సంకల్పాన్ని గర్జనతో ప్రకటిస్తారు.

తరువాత వానరరాజూ లక్ష్మణుడూ చక్కగా గౌరవించిన ధర్మాత్ముడైన రాముడు సైన్యంతో కలిసి దక్షిణ దిక్కుకు సాగాడు. అంగదునిపై ఉన్న, సంపూర్ణమైన అర్థమూ ప్రతిభా గల లక్ష్మణుడు పరిపూర్ణార్థుడైన ఆ రామునితో శుభవాక్కుతో ఇలా అన్నాడు: ‘అపహరించబడిన వైదేహిని పొంది, రావణుని త్వరగా చంపి, సఫలమనోరథుడవై నీవు సమృద్ధమైన అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తావు. రాఘవా, ఆకాశంలోనూ భూమి మీదా నీ సర్వార్థసిద్ధికి గొప్ప శుభశకునాలను నేను చూస్తున్నాను. సేన వెనుక నుండి శుభమైన, మృదువైన, హితమైన, సుఖకరమైన గాలి వీస్తోంది; ఈ మృగాలూ పక్షులూ నిండైన మధురస్వరాలతో పలుకుతున్నాయి; అన్ని దిక్కులూ ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి, సూర్యుడు నిర్మలంగా ఉన్నాడు. భార్గవుడైన ఉశనసుడు (శుక్రుడు) ప్రసన్నమైన కాంతితో నిన్ను అనుసరిస్తున్నాడు; బ్రహ్మరాశి విశుద్ధంగా ఉంది, పరమర్షులు (సప్తర్షులు) అందరూ నిర్మలంగా, కాంతిమంతులై ధ్రువునికి ప్రదక్షిణంగా ప్రకాశిస్తున్నారు. మహాత్ములైన మన ఇక్ష్వాకుల పితామహుడు, రాజర్షి త్రిశంకుడు పురోహితునితో కలిసి మన ముందు నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తున్నాడు. మనకు శ్రేష్ఠమైన నక్షత్రమైన విశాఖ జంట ఉపద్రవం లేకుండా నిర్మలంగా ప్రకాశిస్తోంది. నైరృతుల (రాక్షసుల) నక్షత్రం మాత్రం తీవ్రంగా పీడించబడుతోంది — మూలా నక్షత్రాన్ని తోక గల ధూమకేతువు తాకి పొగలు చిమ్ముతోంది. ఇదంతా రాక్షసుల వినాశనానికే సమకూడింది; కాలం సమీపించినప్పుడు కాలుని పట్టులో చిక్కినవారి నక్షత్రం గ్రహపీడితమవుతుంది. నీరు ప్రసన్నంగా, మంచి రుచితో ఉంది; వనాలు ఫలాలతో నిండి ఉన్నాయి; గంధాలు మితిమీరకుండా వీస్తున్నాయి; చెట్లు ఋతువుకు తగినట్టు పూచి ఉన్నాయి. ప్రభూ, వ్యూహంగా నిలిచిన వానరసైన్యాలు తారకామయ సంగ్రామంలో దేవతల సైన్యాల్లా ఎంతో ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఆర్యా, ఇదంతా చూసి నీవు ప్రీతి చెందాలి.’ ఇక్కడ నలభై రెండవ శ్లోకం పూర్వార్ధంలో పూర్వశ్లోకపు ఉపమానాన్ని ముగిస్తుంది, ఉత్తరార్ధంలో ఇరవై మూడవ శ్లోకపు పదాలను మళ్ళీ చెబుతుంది — ‘తతో వానరరాజేన లక్ష్మణేన సుపూజితః, జగామ రామో ధర్మాత్మా ససైన్యో దక్షిణాం దిశమ్’. ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోని పునరావృత్తి, లేఖకుని దోషం కాదు. లక్ష్మణుని శకునవర్ణన జ్యోతిషపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని చూపిస్తుంది. త్రిశంకుడు ఇక్ష్వాకువంశీయుడు, విశ్వామిత్రుడు అతనిని దక్షిణాకాశంలో నిలిపాడు; విశాఖ ఇక్ష్వాకుల కులనక్షత్రం; మూలకు దేవత నిరృతి, కాబట్టి అది రాక్షసుల నక్షత్రం. శుక్రుడు వెనుక నుండి అనుసరించడం, సప్తర్షులు ధ్రువునికి ప్రదక్షిణం చేయడం, గాలి అనుకూలంగా ఉండడం — ఇవన్నీ యుద్ధయాత్రలో విజయలక్షణాలు. నలభై ఎనిమిదవ, యాభై నాలుగవ శ్లోకాలు మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడ్డాయి. లక్ష్మణుడు కేవలం సోదరుడు కాదు, మంత్రి కూడా — రాముని మనస్సులో మిగిలిన సందేహాన్ని శకునాలతో తొలగిస్తున్నాడు. లక్ష్మణుని మాటల కూర్పు కూడా బాగా ఆలోచించినది. మొదట అతడు ఫలాన్ని చెబుతాడు — సీతను పొందడం, రావణవధ, అయోధ్యకు తిరిగిరావడం. తరువాత ప్రమాణాలను చెబుతాడు — భూమి మీద గాలి, మృగాలు, పక్షులు, నీరు, వనాలు, పూలు; ఆకాశంలో సూర్యుడు, శుక్రుడు, సప్తర్షులు, త్రిశంకుడు, విశాఖ, మూల. చివరలో అతడు మళ్ళీ ఫలాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — ‘ప్రీతో భవితుమర్హసి’ (నీవు ప్రీతి చెందాలి). ఇలా ఆరంభంలోనూ చివరనూ ఫలం, మధ్యలో ప్రమాణాలు — ఇది వక్తృత్వంలో ఉత్తమ క్రమం. ‘సమృద్ధార్థః సమృద్ధార్థామ్’ అనే పునరుక్తి అలంకారరూపమైనది — రాముడు సఫలమనోరథుడు, అయోధ్య కూడా అతని రాకతో సమృద్ధమవుతుంది. ‘నక్షత్రం గ్రహపీడితం’ అనే మాట జనశ్రుతిని అనుసరిస్తుంది — ఏ కులపు నక్షత్రం గ్రహంతో పీడించబడుతుందో, ఆ కులానికి వినాశనం సమీపంలో ఉంటుంది. దేవాసుర సంగ్రామపు ఉపమానం తారకామయ యుద్ధానిది; అందులో దేవతలు విజయం సాధించారు — కాబట్టి వానరసేన కూడా దేవసేనలా విజయం సాధిస్తుందని ధ్వని. పునరుక్తమైన అర్ధభాగాలు (42.2, 43.1) వానరుల క్రీడావర్ణనతో తెగిపోయిన కథాసూత్రాన్ని మళ్ళీ అందుకుంటాయి. లక్ష్మణుని మాటలు అంగదుని భుజం మీద ఉండి పలికినవి; కాబట్టి యాత్రలోనే సోదరులు సంభాషిస్తున్నారు. ఈ భాగంలో యాభైవ శ్లోకం విశాఖను ప్రస్తావిస్తుంది — అది ఇక్ష్వాకుల కులనక్షత్రం, కాబట్టి దాని నిర్మలత్వం రాముని కులానికి శుభం. యాభై ఒకటవ శ్లోకం దానికి విపరీతం — రాక్షసుల నక్షత్రమైన మూలను ధూమకేతువు పొగబెడుతోంది. ఇలా రెండు పక్షాల భవిష్యత్తూ నక్షత్రాలతోనే సూచించబడింది. యాభై మూడవ శ్లోకం భూమి మీది శకునాలను మళ్ళీ చెబుతుంది — నీరు స్వచ్ఛం, ఫలాలు సమృద్ధం, గాలి మందం, పూలు ఋతువుకు తగినట్టు; అకాలంలో పూచే పూలు అశుభమని శకునశాస్త్రం.

ఇలా సోదరునికి ఆశ్వాసన ఇచ్చి సౌమిత్రి హర్షంతో మాట్లాడాడు. అప్పుడు వానరసేన భూమినంతటినీ ఆవరించి సాగింది. గోళ్ళూ కోరలూ ఆయుధాలుగా గల భల్లూకశ్రేష్ఠులూ వానరశ్రేష్ఠులూ వానరులూ చేతివేళ్ళ కొనలతో, కాలివేళ్ళ కొనలతో రేపిన భయంకరమైన దుమ్ము సూర్యుని కాంతిని అడ్డుకుని లోకాన్ని కప్పివేసింది. పర్వతాలతో, వనాలతో, ఆకాశంతో సహా దక్షిణ దిక్కును కప్పివేస్తూ ఆ భయంకరమైన వానరసేన, ఆకాశాన్ని మేఘపంక్తి కప్పినట్లు, సాగింది. ఎడతెగకుండా అనేక యోజనాలు దాటుతున్న ఆ సేన కారణంగా నదీప్రవాహాలన్నీ వెనక్కి ప్రవహిస్తున్నట్టు ప్రవహించాయి. నిర్మలమైన నీరు గల సరస్సులలో, చెట్లతో నిండిన పర్వతాలలో, సమతల భూప్రదేశాలలో, ఫలాలతో నిండిన వనాలలో — మధ్యగుండా, అన్నివైపులా, అడ్డంగా, కిందుగా — అది ప్రవేశించింది. ఆ మహాసేన భూమినంతటినీ ఆవరించి సాగింది. ప్రసన్నమైన ముఖాలతో, వాయువేగంతో ఉన్న ఆ వానరులందరూ రాఘవుని కార్యం కోసం పరాక్రమాన్ని ఉద్దీపింపజేసుకుని, హర్షాన్నీ వీర్యాన్నీ బలపు ఉప్పొంగులనూ ఒకరికొకరు ప్రదర్శిస్తూ సాగారు. యౌవనపు పొంగు నుండి పుట్టిన దర్పంతో వారు దారిలో అనేక విలాసాలు చేశారు. అక్కడ కొందరు వేగంగా వెళ్ళారు, మరికొందరు పైకెగిరారు; కొందరు వనచరులైన వానరులు కిలకిలారావాలు చేశారు, తోకలను నేలకు కొట్టారు, కాళ్ళతో నేలను తన్నారు. మరికొందరు చేతులు విసురుతూ కొండలనూ చెట్లనూ విరగ్గొట్టారు; పర్వతచరులు కొండల శిఖరాలను ఎక్కుతూ గొప్ప నాదాలు చేశారు, మరికొందరు సింహనాదాలు చేశారు; తొడల వేగంతో ఎన్నో లతాజాలాలను నలిపివేశారు. ఆవలిస్తూ, పరాక్రమిస్తూ వారు రాళ్ళతో చెట్లతో ఆడుకున్నారు. అప్పుడు భయంకరులైన వానరుల లక్షల, కోట్ల, వేల సంఖ్యతో చుట్టుముట్టబడిన భూమి శోభతో నిండింది. ఆ మహావానరసేన పగలూ రాత్రీ సాగింది. సుగ్రీవుడు పాలిస్తుండగా, హర్షంతో ఆనందంతో నిండి, యుద్ధాన్ని అభినందించే వానరులందరూ త్వరగా సాగుతున్నారు; సీతను విడిపించాలనే కోరికతో వారు ఎక్కడా ఒక్క ముహూర్తమైనా ఆగలేదు. ఈ భాగమంతా (దాదాపు 56 నుండి 68 వరకూ) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రం సేన గొప్పతనపు చిత్రం ఎన్నో విధాలుగా విస్తరించబడింది. దుమ్ముతో సూర్యుడు కప్పబడడం, నదులు వెనక్కి ప్రవహించడం — ఈ అతిశయాలు సేన అసంఖ్యాకత్వాన్ని చూపిస్తాయి. వానరుల ఆట కేవలం చాపల్యం కాదు — ‘యౌవనోత్సేకజాద్దర్పాత్’ (యౌవనపు పొంగు నుండి పుట్టిన దర్పంతో) అనే పదంతో కవి వారి యౌవనాన్నీ ఉత్సాహాన్నీ సూచిస్తాడు; దాని వల్ల వారిలో యుద్ధభయం లేదు. అరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది; దానితో ప్రయాణోద్దేశం మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది — సీత విముక్తి. ‘ముహూర్తం క్వాపి నావసన్’ (ఎక్కడా ఒక్క ముహూర్తమైనా ఆగలేదు) అనే పదంతో యాత్రావేగం సూచించబడింది — విశ్రాంతి కూడా విడిచిపెట్టబడింది. ఈ భాగపు విశేషం వర్ణనలోని అతిశయం. దుమ్ముతో సూర్యకాంతి అడ్డుకోబడడం, నదుల విపరీత ప్రవాహం, భూమి అన్నివైపులా ఆవరించబడడం — ఈ వర్ణనలు సేన అపరిమితత్వాన్ని సూచిస్తాయి. ‘మధ్యేన చ సమంతాచ్చ తిర్యక్చాధశ్చ’ (మధ్యగుండా, అన్నివైపులా, అడ్డంగా, కిందుగా) అనే నాలుగు దిక్సూచక పదాలతో సేన సర్వవ్యాపకత్వం చూపబడింది — ఏ ప్రదేశమూ ఆవరించబడకుండా లేదు. వానరుల ఆటను వర్ణించడంలో కవి వారి స్వభావాన్ని సూక్ష్మంగా పరిశీలిస్తాడు — కిలకిలారావం, తోకను కొట్టడం, కాళ్ళతో నేలను తన్నడం, చేతులు విసరడం, ఆవలించడం. ఇవన్నీ వానరప్రకృతికి స్వాభావికమైన చేష్టలు. కాని ఈ ఆట నిరర్థకం కాదు — ‘రాఘవస్యార్థే సమారోపితవిక్రమాః’ (రాఘవుని కార్యం కోసం పరాక్రమాన్ని ఉద్దీపింపజేసుకున్నవారు) అనే పదంతో వారి ఉత్సాహమంతా రాముని కార్యానికే సమర్పించబడిందని చెప్పబడింది. ‘హర్షం వీర్యం బలోద్రేకాన్దర్శయంతః పరస్పరమ్’ (హర్షాన్నీ వీర్యాన్నీ బలపు ఉప్పొంగులనూ ఒకరికొకరు ప్రదర్శిస్తూ) అనే పదంతో పోటీ సూచించబడింది — ప్రతి వానరుడూ ఇతరులకు తన బలాన్ని ప్రదర్శించాలనుకుంటాడు. పగలూ రాత్రీ సాగడం, ఒక్క ముహూర్తమైనా విశ్రాంతి లేకపోవడం — ఇది సీత విముక్తికి ఉన్న తొందరను చూపిస్తుంది. ‘శ్రీమత్పరివృతా మహీ’ (శోభతో చుట్టుముట్టబడిన భూమి) అనే పదం, వానరులతో ఆవరించబడిన భూమి శోభాయమానమైందని, పీడించబడలేదని సూచిస్తుంది. ఈ భాగం చివర మళ్ళీ సీతను స్మరించడం — ఈ ఉత్సాహమంతా ఆమె విముక్తి కోసమే. ఇక్కడ చాలా శ్లోకాలు వాక్యం మధ్యలో ముగుస్తాయి; ఉదాహరణకు ‘సపర్వతవనాకాశం దక్షిణాం హరివాహినీ’ అనే దానికి క్రియాపదం ‘ఛాదయంతీ యయౌ’ (కప్పివేస్తూ సాగింది) తరువాతి శ్లోకంలో ఉంది. కాబట్టి భావార్థం శ్లోకసీమను దాటి వాక్యాన్ని అనుసరించి వ్రాయబడింది.

తరువాత చెట్లతో దట్టంగా ఉన్న, అనేక వనాలతో కూడిన సహ్యపర్వతాన్ని చేరుకుని ఆ వానరులు దానిని ఎక్కారు. సహ్య మలయ పర్వతాల విచిత్రమైన కాననాలనూ, నదులనూ, సెలయేళ్ళనూ చూస్తూ రాముడు సాగాడు. వానరులు సంపెంగ, తిలక, మామిడి, అశోక, వావిలి, తినిశ, గన్నేరు చెట్లను విరిచారు; అంకోల, కానుగ, జువ్వి, మర్రి, నేరేడు, ఉసిరి, కడిమి చెట్లను విరిచారు. రమణీయమైన రాతిబండలపై రకరకాల అడవిచెట్లు గాలివేగానికి కదులుతూ వారిపై పూలు రాల్చాయి. తేనెవాసన గల వనాలలో ఝంకారం చేసే తుమ్మెదలతో కలిసి, తాకితే సుఖమైన, చందనంలా చల్లని గాలి వీస్తోంది. ఆ పర్వతరాజు ధాతువులతో ఎంతో అలంకరించబడి ఉంది; ధాతువుల నుండి వ్యాపించిన రేణువు గాలివేగంతో రేగి ఆ మహావానరసేనను అన్నివైపులా కప్పివేసింది. రమణీయమైన పర్వతచరియలపై అన్నివైపులా మొగలి, వావిలి, మనోహరమైన వాసంతి, సుగంధంతో నిండిన మాధవి, మల్లె పొదలు బాగా పూచి ఉన్నాయి. చిరిబిల్వ, ఇప్ప, వంజుల, పొగడ, రంజక, తిలక, నాగకేసర, మామిడి, పాటలి, కోవిదార, ముచులింద, మద్ది, శింశుప, కొడిసె, హింతాల, తినిశ, చూర్ణక, కడిమి, నీలాశోక, సరళ, అంకోల, పద్మక చెట్లు పూచి ఉన్నాయి; ఆనందిస్తున్న వానరులు వాటన్నిటినీ చిందరవందర చేశారు. ఆ పర్వతంపై రమణీయమైన బావులూ చిన్న కొలనులూ ఉన్నాయి — చక్రవాకాలు తిరిగేవి, కారండవాలు సేవించేవి, ప్లవాలతో క్రౌంచాలతో నిండినవి, వరాహాలూ మృగాలూ సేవించేవి, భల్లూకాలు, తోడేళ్ళు, సింహాలు, పులులు, భయంకరమైన క్రూరమృగాలు అన్నివైపులా సేవించేవి; పద్మాలు, సౌగంధికాలు, కలువలు, నల్లకలువలు మొదలైన రకరకాల జలపుష్పాలతో రమణీయమైన జలాశయాలు. దాని చరియలపై రకరకాల పక్షిగణాలు కూస్తున్నాయి; వానరులు ఇక్కడ స్నానం చేసి, నీళ్ళు తాగి, నీటిలో ఆడుకుంటారు, ఒకరిపై ఒకరు నీళ్ళు చల్లుకుంటారు, పర్వతాన్ని ఎక్కి అమృతం వంటి వాసన గల ఫలాలనూ దుంపలనూ పూలనూ తెంపారు. మదంతో ఉప్పొంగిన వానరులు చెట్లకు వేలాడుతున్న, ద్రోణం కొలత అంత పెద్దవైన తేనెపట్లలోని తేనె తాగుతూ, స్వస్థులై, తేనెవన్నె గల దేహాలతో సాగారు. చెట్లను విరుస్తూ, లతలను లాగుతూ, శ్రేష్ఠమైన కొండలను కదిలిస్తూ వానరశ్రేష్ఠులు సాగారు. తేనెతో మదించిన మరికొందరు కపులు చెట్ల మీది నుండి అరుస్తున్నారు, కొందరు చెట్లను ఆశ్రయిస్తున్నారు, మరికొందరు తాగుతున్నారు. ఆ వానరశ్రేష్ఠులతో నిండిన భూమి పండిన శాలిక్షేత్రాలతో నిండిన భూమిలా కనిపించింది. అప్పుడు పద్మనేత్రుడు, మహాబాహువు అయిన రాముడు మహేంద్రపర్వతాన్ని చేరుకుని చెట్లతో అలంకరించబడిన దాని శిఖరాన్ని ఎక్కాడు. శిఖరాన్ని ఎక్కి దశరథాత్మజుడు రాముడు తాబేళ్ళతో చేపలతో నిండిన జలాశయమైన సముద్రాన్ని చూశాడు. ఈ భాగంలో ఎక్కువ భాగం (దాదాపు 73 నుండి 88 వరకూ) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో వనవర్ణన విస్తృతంగా ఉంది. చెట్ల, పూల, పక్షుల పొడవైన జాబితా దక్షిణాపథపు సమృద్ధినీ వానరుల ఆనందాన్నీ చూపిస్తుంది. తొంభై ఒకటవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘పక్వైః కమలకేదారైః’ (పండిన పొలాలతో) అనే ఉపమానం వానరుల పింగళవర్ణాన్ని పండిన వరిపొలాలతో పోలుస్తుంది. మహేంద్రం నుండి సముద్రాన్ని మొదటిసారి చూడడం పూర్వసర్గలోని చింత మళ్ళీ తలెత్తడాన్ని సూచిస్తుంది — ఇప్పుడు సముద్రం కళ్ళెదుట ఉంది. దక్షిణభారతపు పర్వతాల — సహ్య, మలయ, మహేంద్రాల — వర్ణన ఇక్కడ భౌగోళిక సత్యాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. సహ్యం పశ్చిమ కనుమలు; మలయం దాని దక్షిణభాగం, చందనవనాలకు ప్రసిద్ధం; మహేంద్రం సముద్రతీరంలో ఉంది. కాబట్టి ‘చందనశీతలః మారుతః’ (చందనంలా చల్లని గాలి) అనే వర్ణన మలయ స్వభావాన్ని అనుసరిస్తుంది. చెట్ల పేర్లు — సంపెంగ, తిలక, మామిడి, అశోక, వావిలి, తినిశ, గన్నేరు, అంకోల, కానుగ, జువ్వి, మర్రి, నేరేడు, ఉసిరి, కడిమి, మొగలి, వాసంతి, మాధవి, మల్లె, చిరిబిల్వ, ఇప్ప, వంజుల, పొగడ, రంజక, నాగకేసర, పాటలి, కోవిదార, ముచులింద, మద్ది, శింశుప, కొడిసె, హింతాల, చూర్ణక, నీలాశోక, సరళ, పద్మక — వీటి జాబితా వనసమృద్ధిని చూపిస్తుంది. పక్షుల, జంతువుల జాబితా కూడా పొడవైనదే — చక్రవాకాలు, కారండవాలు, ప్లవాలు, క్రౌంచాలు, వరాహాలు, మృగాలు, భల్లూకాలు, తోడేళ్ళు, సింహాలు, పులులు, క్రూరమృగాలు. ఇలా వనం సౌందర్యంతోనూ భయంతోనూ నిండి ఉంది. వానరుల మధుపానం సుందరకాండలోని మధువన ప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; ‘మధుపింగళాః’ (తేనెవన్నె గలవారు) అనే వర్ణన వారి రూపాన్ని తేనెతో పోలుస్తుంది. ఈ వనసౌందర్యాన్ని చూసి కూడా రాముడు ఆగడు — ‘పశ్యన్నపి యయౌ’ (చూస్తూనే సాగాడు) అనే పదం అతని మనస్సు ఏకాగ్రతను సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో వానరుల ప్రవర్తన కూడా సూక్ష్మంగా వర్ణించబడింది. వారు చెట్లను విరుస్తారు, కాని చెట్లు కోపంతో కాక పూలవర్షంతో వారిని ముంచెత్తుతాయి — ప్రకృతి కూడా రాముని సేనకు స్వాగతం పలుకుతున్నట్టు. ధాతువుల రేణువు గాలికి లేచి సేనను కప్పివేస్తుంది; ఇలా వానరులు గైరికం మొదలైన ధాతువులతో రంగు పూసుకున్నట్టు కనిపిస్తారు. జలాశయాలలో స్నానం, నీళ్ళు తాగడం, ఒకరిపై ఒకరు నీళ్ళు చల్లుకోవడం — ఇది యాత్రాశ్రమాన్ని పోగొట్టుకోవడం. ‘ద్రోణమాత్రప్రమాణాని’ (ద్రోణం కొలత అంత) తేనెపట్లు అనే అతిశయోక్తి వనసమృద్ధిని సూచిస్తుంది — అక్కడ తేనె పుష్కలం, వానరులు తృప్తులు. వారి ‘స్వస్థాః’ (స్వస్థులు) అనే విశేషణం — తేనె తాగినా వారు ఉన్మత్తులు కాలేదు, స్వస్థులుగానే సాగుతున్నారు — సేన క్రమశిక్షణను సూచిస్తుంది. మహేంద్రశిఖరాన్ని రాముడు ఎక్కడం ప్రతీకాత్మకం కూడా — హనుమంతుడు మహేంద్రం నుండే సముద్రాన్ని లంఘించినట్లు, రాముడు కూడా అక్కడి నుండే మొదటిసారి సముద్రాన్ని చూస్తున్నాడు. ‘కూర్మమీనసమాకీర్ణమ్’ (తాబేళ్ళతో చేపలతో నిండిన) అనే సముద్రపు మొదటి వర్ణన సరళమైనది, ముందు అది విస్తరించబడుతుంది. సహ్యం నుండి మలయానికి, మలయం నుండి మహేంద్రానికి, మహేంద్రం నుండి తీరానికి అనే యాత్రాక్రమం కూడా స్పష్టం. ప్రచలిత పాఠపు ఈ విస్తారం కావ్యశాస్త్రంలో ‘వనవర్ణనం’ అనే మహాకావ్యపు ఆవశ్యకమైన అంగంగా భావించబడుతుంది — పర్వతం, వనం, జలాశయం, పక్షులు, ఋతువు అన్నీ ఒకేచోట. సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఇది సంక్షిప్తం — అక్కడ సహ్య మలయాలను దాటడం రెండు మూడు శ్లోకాలలోనే చెప్పబడింది. కాబట్టి ఈ భాగంలోని చాలా శ్లోకాలు తరువాతి కవుల చేర్పులని విద్వాంసులు భావిస్తారు; అయినా గీతాప్రెస్ పాఠంలో అవి ఉన్నాయి, కాబట్టి ఇక్కడ ముద్రించినట్టే వివరించబడ్డాయి. వాటి సాహిత్యపు విలువ మాత్రం నిస్సందేహమైనది — ప్రతి చెట్టూ, ప్రతి పక్షీ దక్షిణపు వనానికి సజీవ చిత్రాన్ని రచిస్తాయి. రాముని దృష్టిలో ఈ వనం సీతతో కలిసి పంచవటిలో చూసిన వనాన్ని గుర్తుచేసేది కూడా కావచ్చు, కవి దానిని స్పష్టంగా చెప్పకపోయినా. వానరులు మాత్రం వనాన్ని తమ ఇల్లుగానే భావిస్తారు — అక్కడ ఆడుకుంటారు, తింటారు, స్నానం చేస్తారు, తాగుతారు.

వారు సహ్యమహాపర్వతాన్నీ మలయాన్నీ దాటి వరుసగా భయంకరమైన ఘోష గల సముద్రాన్ని చేరుకున్నారు. ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు సుగ్రీవునితో, లక్ష్మణునితో కలిసి దిగి సాటిలేని తీరవనానికి వేగంగా వెళ్ళాడు. ఉన్నట్టుండి ఎగసిపడే నీటి ప్రవాహాలు కడిగిన రాతి అడుగుభాగం గల విశాలమైన తీరాన్ని చేరుకుని రాముడు ఇలా అన్నాడు: ‘సుగ్రీవా, ఇదిగో మనం వరుణనివాసాన్ని చేరుకున్నాము; ఇంతకుముందు మనకు కలిగిన చింత ఇక్కడ ఇప్పుడు మళ్ళీ ఎదురైంది. ఇక్కడి నుండి ముందుకు నదీపతి అయిన ఈ సముద్రానికి తీరమే లేదు; ఉపాయం లేకుండా ఈ సముద్రాన్ని దాటడం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి ఇక్కడే విడిది చేద్దాం; ఈ వానరసైన్యం అవతలి తీరాన్ని ఎలా చేరుకోగలదో ఆ విషయమై ఇక్కడ మంత్రాంగం ప్రారంభించాలి.’ ఇలా సీతాపహరణంతో కృశించిన మహాబాహువు రాముడు సముద్రాన్ని చేరుకుని అప్పుడు విడిది చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. ‘వానరశ్రేష్ఠా, సైన్యాలన్నీ తీరంలో విడిది చేయాలి; ఇక్కడ సముద్రాన్ని దాటే విషయమై మనకు మంత్రాంగపు సమయం వచ్చింది. ఎవ్వరూ తమ తమ సైన్యాన్ని విడిచి ఎక్కడికీ వెళ్ళకూడదు; శూరులైన వానరులు తమ స్థానాలకు వెళ్ళాలి; మనకు దాగి ఉన్న భయం ఉందని తెలుసుకోవాలి.’ రాముని మాట విని సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి చెట్లతో నిండిన సముద్రతీరంలో సేనను విడిది చేయించాడు. సముద్రం సమీపంలో ఉన్న ఆ సైన్యం తేనెవన్నె పాండువర్ణపు నీరు గల, శోభాయమానమైన రెండవ సముద్రంలా ప్రకాశించింది. తరువాత ఆ వానరశ్రేష్ఠులు తీరవనాన్ని చేరుకుని మహాసముద్రపు అవతలి తీరాన్ని కోరుకుంటూ విడిది చేశారు. విడిది చేస్తున్న వారి సైన్యసన్నాహపు ధ్వని సముద్రపు మహానాదాన్ని కూడా కప్పివేసి వినిపించింది. సుగ్రీవుడు పాలిస్తున్న, రాముని కార్యానికే అంకితమైన ఆ మహావానరసేన మూడు భాగాలుగా విడిది చేసింది. హర్షంతో ఉన్న ఆ వానరసేన మహాసముద్రాన్ని చేరుకుని, గాలివేగంతో కల్లోలితమైన ఆ మహాసముద్రాన్ని చూస్తూ ఉంది. ఇక్కడ రాముని చింత మళ్ళీ స్పష్టమవుతుంది — ‘అతీరః’ (తీరం లేనిది) అనే పదం నిరాశను సూచిస్తుంది, కాని ‘నానుపాయేన’ (ఉపాయం లేకుండా కాదు) అనే మాటతో ఉపాయాన్వేషణ విడిచిపెట్టబడలేదు. మంత్రాంగానికి ఆదేశించడం రాజధర్మం — కష్టమైన పనిలో సచివులతో కలిసి ఆలోచించాలి. ‘ఛన్నం భయమ్’ (దాగి ఉన్న భయం) అనడం రాముని జాగ్రత్త — రాక్షసులు మాయావులు, కాబట్టి సేన చెల్లాచెదురు కాకూడదు. వానరసేనకు ‘రెండవ సముద్రం’ అనే ఉపమానం దాని విస్తారాన్నీ వర్ణాన్నీ సూచిస్తుంది; ‘త్రిధా నివిష్టా’ (మూడు భాగాలుగా విడిది చేసింది) అంటే భల్లూకాలు, గోలాంగూలాలు, వానరులు అనే భేదంతో అని హిందీ వ్యాఖ్యానం. సైన్యపు కోలాహలం సముద్రగర్జనను కూడా మించిపోతుంది — ఇది వానరుల సంఖ్యకు మరొక అతిశయం. రాముని ప్రసంగంలో మూడు ఆదేశాలు — విడిది, మంత్రాంగం, జాగ్రత్త. విడిది అంటే తీరవనంలో సేనను నిలపడం; మంత్రాంగం అంటే సముద్రాన్ని దాటే ఉపాయం గురించిన ఆలోచన; జాగ్రత్త అంటే ఎవరి స్థానంలో వారు ఉండడం, ఎందుకంటే శత్రువు రహస్యంగా దాడి చేయవచ్చు. ఈ మూడూ యుద్ధనీతికి మూలాధారాలు. ‘ఇతీవ’ (ఇలా) అనే పదంతో కవి, రాముని మాట సీతాపహరణంతో కృశించిన పురుషునిదని సూచిస్తాడు — అతని చింత కేవలం సైనికమైనది కాదు, వ్యక్తిగతమైనది కూడా. సుగ్రీవుడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆదేశాన్ని పాటిస్తాడు, సేనను తీరంలో నిలుపుతాడు. సేన వర్ణం ‘మధుపాండుః’ (తేనెవన్నె పాండువర్ణం) — వానరుల పింగళవర్ణం సముద్రపు నీలవర్ణం పక్కన రెండవ సముద్రంలా కనిపిస్తుంది. ఈ చిత్రం తరువాత వచ్చే సముద్రవర్ణనకు భూమిక. వానరులు అవతలి తీరాన్ని కోరుకుంటున్నారు — వారి దృష్టి లంక మీదనే. సేన ధ్వని సముద్రగర్జనను కూడా కప్పివేస్తుందనే మాటతో వానరుల సంఖ్యా పరిమాణం సూచించబడింది. మూడు భాగాలుగా విడిది అంటే భల్లూకాలకూ, గోలాంగూలాలకూ, వానరులకూ వేర్వేరు శిబిరాలని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు. ఇలా యాత్ర ముగిసింది, సముద్రాన్ని దాటే సమస్య మాత్రం మిగిలిపోయింది. ఈ భాగం ఆరంభంలో సహ్య మలయాలను దాటడం మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఇంతకుముందు మహేంద్రం నుండి సముద్రదర్శనం, ఇప్పుడు దాని సమీపానికి చేరడం. ‘ఆనుపూర్వ్యేణ’ (వరుసగా) అనే పదంతో యాత్రాక్రమం, ‘భీమనిఃస్వనమ్’ (భయంకరమైన ఘోష గల) అనే పదంతో సముద్రపు మొదటి అనుభవం — చూడడానికి ముందు వినడం. ‘ధౌతోపలతలామ్’ (కడిగిన రాతి అడుగుభాగం గల) అనే తీరవర్ణన సూక్ష్మమైనది — అలలు కడిగిన శిలలు. రాముడు ‘రమయతాం శ్రేష్ఠః’ (ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణంతో వర్ణించబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతడు అందరి మనస్సులనూ ఆనందింపజేస్తాడు; అయినా ఇప్పుడు అతని స్వంత మనస్సు చింతతో కలతచెందింది. ఈ విరోధాన్ని ధ్వనింపజేయడం కవి కౌశలం. వానరుల విడిది కోలాహలం, సముద్రగర్జన — రెండు ధ్వనుల మధ్య పోటీ వంటిది.

దూరమైన అవతలి తీరం గల, అడ్డులేని, రాక్షసగణాలు సేవించే వరుణనివాసాన్ని చూస్తూ వానరయూథపతులు కూర్చున్నారు. రాత్రి ఆరంభంలో, పగలు ముగిసే వేళ, ఉగ్రమైన మొసళ్ళతో గ్రాహాలతో భయంకరమైన, నురుగుల ప్రవాహాలతో నవ్వుతున్నట్టు, అలలతో నాట్యం చేస్తున్నట్టు ఉన్న, చంద్రోదయంలో ఉప్పొంగిన, చంద్రుని ప్రతిబింబాలతో నిండిన, ప్రచండమైన గాలులతో, మహాగ్రాహాలతో, తిమి తిమింగిలాలతో నిండిన, మెరిసే పడగలు గల సర్పాలతో నిండినట్టున్న, మహాజంతువులు మునిగి ఉన్న, అనేక పర్వతాలతో కూడిన, ఎంతో దుర్గమమైన, దుర్గమమైన మార్గాలు గల, అగాధమైన, అసురుల నివాసమైన ఆ వరుణాలయాన్ని వారు చూశారు. అక్కడ మకరాలూ సర్పాల శరీరాలూ మునిగి ఉన్న, గాలికి ఊగుతున్న జలరాశులు సంతోషంతో ఉన్నట్టు ఎగసి పడుతున్నాయి. అది నిప్పురవ్వలు చల్లినట్టున్నది, ప్రకాశించే నీటిలో మహాసర్పాలు గలది, సురశత్రువుల నివాసం, భయంకరమైనది, ఎల్లప్పుడూ పాతాళ ప్రదేశం. సముద్రం ఆకాశంలా ఉంది, ఆకాశం సముద్రంలా ఉంది; సముద్రమూ ఆకాశమూ ఏ భేదమూ లేకుండా కనిపించాయి. నీరు ఆకాశంతో కలిసిపోయింది, ఆకాశం నీటితో కలిసిపోయింది; తారలనే రత్నాలతో నిండిన ఆ రెండూ ఒకే రూపంలో కనిపించాయి. పైకి లేచిన మేఘాలు గల ఆకాశానికీ, అలల పంక్తులతో నిండిన సముద్రానికీ ఏ భేదమూ లేదు. ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొని కలిసిపోతున్న సముద్రరాజు అలలు ఆకాశంలో మహాభేరుల్లా భయంకరంగా మోగాయి. రత్నరాశులతో కూడిన నీటి ఘోష గల, గాలితో పెనవేసుకున్నట్టున్న, కోపంతో పైకెగసినట్టున్న, జలచరగణాలతో నిండిన, గాలికి కొట్టబడిన జలాశయం గల, గాలికి రేగిన, అలలతో ఆకాశంలో నర్తిస్తున్నట్టున్న దానిని ఆ మహాత్ములు చూశారు. అప్పుడు విస్మయంలో మునిగి నిలుచున్న వానరులు సుడితిరిగే అలల జాలాల ఘోషతో ఊగిపోతున్నట్టున్న సముద్రాన్ని చూశారు. ఈ వర్ణనలో కవి సముద్రానికీ ఆకాశానికీ ఉన్న సామ్యాన్ని విస్తరిస్తాడు — సముద్రంలో రత్నాలు, ఆకాశంలో తారలు; సముద్రంలో అలలు, ఆకాశంలో మేఘాలు; సముద్రంలో మహాసర్పాలు, ఆకాశంలో రాహుకేతువులు; సముద్రం అసురుల నివాసం, ఆకాశం కూడా వారు సంచరించే స్థానం. ఇలా రెండింటికీ భేదమే మిగలలేదు. సంధ్యాకాలం, చంద్రోదయకాలం ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి — చంద్రోదయంలో సముద్రపు పోటు పెరుగుతుంది, కాబట్టి సముద్రం ‘సముద్ధూతః’ (ఉప్పొంగినది). ‘హసంతమివ ఫేనౌఘైః’ (నురుగుల ప్రవాహాలతో నవ్వుతున్నట్టు), ‘నృత్యంతమివ చోర్మిభిః’ (అలలతో నాట్యం చేస్తున్నట్టు), ‘ఉత్పతంతమివ క్రుద్ధమ్’ (కోపంతో పైకెగసినట్టు) అనే ఉత్ప్రేక్షలు సముద్రాన్ని సజీవంగా చేస్తాయి; అది శత్రువులా వానరుల ఎదుట నిలుచుంది. నూట పదమూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. సర్గ చివర వానరుల విస్మయం సముద్రాన్ని దాటడం సులభం కాదని సూచిస్తుంది — తరువాతి సర్గలలో దాని ఉపాయమే ముఖ్య విషయమవుతుంది. ఈ చివరి భాగంలో కవి సముద్రపు రెండు విధాల రూపాన్ని వర్ణిస్తాడు — భీషణమూ రమ్యమూ. భీషణరూపం మొసళ్ళు, గ్రాహాలు, తిమి తిమింగిలాలు, సర్పాలతో, అసురుల నివాసం కావడంతో, పాతాళానికి సమీపం కావడంతో; రమ్యరూపం చంద్రప్రతిబింబాలతో, రత్నాలతో, నురుగులతో, అలల నాట్యంతో. ఈ ద్వివిధత్వం లంక స్వభావం కూడా — సుందరమైనదీ భయంకరమైనదీ. సముద్రాకాశాల సామ్యవర్ణన (115–117) కావ్యంలోని ప్రసిద్ధ భాగాలలో ఒకటి — ‘సాగరం చాంబరప్రఖ్యమంబరం సాగరోపమమ్’ (సముద్రం ఆకాశంలా, ఆకాశం సముద్రంలా) అనే శ్లోకం అనన్వయాలంకారానికి ఉదాహరణగా కూడా ఉదహరించబడుతుంది. రాత్రివేళ ఆకాశానికీ సముద్రానికీ సరిహద్దు కనిపించదు; తారలూ రత్నాలూ సమానంగా మెరుస్తాయి, మేఘాలూ అలలూ సమానంగా కదులుతాయి. వానరుల విస్మయమే సర్గలోని చివరి భావం — వారు యుద్ధోత్సాహంతో వచ్చారు, కాని సముద్రాన్ని చూసి స్తంభించిపోయారు. దీనితో కవి తరువాత వచ్చే సేతుబంధపు ప్రాముఖ్యాన్ని పెంచుతాడు — ఇంత భీషణమైన సముద్రంపై సేతువు అద్భుతకర్మ అవుతుంది. ఈ సర్గ ఆరంభం రాముని దృఢనిశ్చయంతో, ముగింపు వానరుల విస్మయంతో — మధ్యలో సమస్త యాత్ర. సముద్రవర్ణనలో ‘హసంతమ్’ (నవ్వుతున్న), ‘నృత్యంతమ్’ (నాట్యం చేస్తున్న), ‘ఉత్పతంతమ్’ (పైకెగసే), ‘క్రుద్ధమ్’ (కోపించిన) అనే పదాలు దాని చైతన్యాన్ని సూచిస్తాయి; దీనితో ముందు సముద్రదేవుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షమవడానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది. ‘అగ్నిచూర్ణమివావిద్ధమ్’ (నిప్పురవ్వలు చల్లినట్టు) అనే ఉపమానం రాత్రివేళ సముద్రపు నురుగులో కనిపించే వెలుగును వర్ణిస్తుంది. ‘మహాభేర్య ఇవాంబరే’ (ఆకాశంలో మహాభేరుల్లా) అనే ధ్వని ఉపమానం యుద్ధభేరులను గుర్తుచేస్తుంది — సముద్రం కూడా యుద్ధానికి ఆహ్వానిస్తున్నట్టు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి