॥वाल्मीकिरामायणम् యుద్ధకాండ · 3వ సర్గ

యుద్ధకాండ

సర్గ

లంకాదుర్గవర్ణన

రాముని ప్రశ్న, లంక ద్వారాలు యంత్రాలు అగడ్తలు ప్రాకారం, నాలుగు విధాల దుర్గం, రాక్షససేన విభాగం, హనుమంతుడు చేసిన నాశనం, ప్రయాణానికి ప్రార్థన

సుగ్రీవుని హేతుబద్ధమైన, పరమార్థంతో కూడిన మాటను విని కాకుత్స్థుడు దానిని అంగీకరించాడు, తరువాత హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు: ‘తపస్సుతో గానీ, సేతుబంధంతో గానీ, సముద్రాన్ని ఇంకింపజేయడంతో గానీ — ఏ విధంగానైనా ఈ సముద్రాన్ని దాటడానికి నేను సమర్థుడినే. దుర్గమమైన లంకకు ఎన్ని దుర్గాలు ఉన్నాయో నాకు చెప్పు; వానరా, కళ్ళారా చూసినట్టుగా అదంతా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను. సైన్యపు పరిమాణం, ద్వారాల దుర్గాల నిర్మాణం, లంక రక్షణవిధానం, రాక్షసుల నివాసాలు — లంకలో నీవు ఏమేమి చూశావో అదంతా నీకు తోచినట్టు, ఉన్నది ఉన్నట్టు యథార్థంగా చెప్పు; నీవు అన్నివిధాలా నేర్పరివి.’ రాముని మాటకు వాక్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మళ్ళీ రామునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని ఆత్మవిశ్వాసం స్పష్టం — సముద్రం అతనికి అడ్డంకి కాదు, ఎందుకంటే తపస్సు, సేతువు, ఇంకింపజేయడం అనే మూడు ఉపాయాలూ అతని వశంలో ఉన్నాయి. కాని వివేకవంతుడైన సేనాపతిలా అతడు మొదట శత్రుదుర్గం గురించిన జ్ఞానాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘దర్శనాదివ’ (చూసినట్టుగా) అనే పదంతో, హనుమంతుని వర్ణన తానే స్వయంగా చూసినంత స్పష్టంగా ఉండాలని అతడు కోరుతున్నాడు. ఈ పనికి హనుమంతుడే తగినవాడు — అతడొక్కడే లంకలో ప్రవేశించాడు, దాని రహస్యాలన్నీ చూశాడు. పూర్వసర్గలో సుగ్రీవుడు ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చాడు; ఈ సర్గలో హనుమంతుడు జ్ఞానాన్ని ఇస్తున్నాడు. ఉత్సాహం, జ్ఞానం — రెండూ యుద్ధసిద్ధికి అవసరమని కవి క్రమం. రాముడు నాలుగు విషయాలు అడుగుతున్నాడు — సైన్యపు పరిమాణం, ద్వారాల దుర్గాల నిర్మాణం, నగర రక్షణవిధానం, రాక్షసుల గృహాలు. ప్రాచీన నీతిశాస్త్రంలో దుర్గపరీక్షకు ఇవే ముఖ్యమైన విషయాలు. ‘యథాసుఖం యథావచ్చ’ (నీకు తోచినట్టు, ఉన్నది ఉన్నట్టు) అనే రెండు పదాలతో అతడు హనుమంతునికి స్వేచ్ఛ ఇస్తున్నాడు — నీవు సుఖంగా చూసినదాన్ని యథార్థంగా చెప్పు, ఏదీ దాచకు, ఏదీ పెంచి చెప్పకు. ‘సర్వథా కుశలో హ్యసి’ (నీవు అన్నివిధాలా నేర్పరివి) అనే ప్రశంసతో అతడు దూతకు ఉన్న పరిశీలనాశక్తిపై తన విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు. హనుమంతుడు కూడా ‘వాక్యవిదాం శ్రేష్ఠః’ (వాక్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే విశేషణంతో వర్ణించబడ్డాడు, ఎందుకంటే సుందరకాండలో అతడు సీతతోనూ రావణునితోనూ నేర్పుగా సంభాషించాడు. రాముని మొదటి మాట ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — ‘తపసా సేతుబంధేన సాగరోచ్ఛోషణేన చ’ అనే మూడు ఉపాయాల క్రమం ముందు యథాతథంగా జరుగుతుంది: మొదట రాముడు ఉపవాసంతో సముద్రుని ఆరాధిస్తాడు, తరువాత కోపించి ఇంకింపజేయడానికి ధనుస్సు పట్టుకుంటాడు, చివరకు నలుడు సేతువు కడతాడు. ఇలా ఈ శ్లోకంలో సేతుబంధప్రసంగమంతటికీ బీజం నిహితమై ఉంది.

‘వినండి; దుర్గనిర్మాణాన్నంతా విధిప్రకారం చెబుతాను — లంకాపురం ఎలా కాపాడబడుతోందో, సైన్యాలతో ఎలా రక్షించబడుతోందో, రాక్షసులు రావణుని తేజస్సు పట్ల ఎలా అనురక్తులై ఉన్నారో, లంక యొక్క గొప్ప సమృద్ధినీ, సముద్రపు భయంకరత్వాన్నీ, సైన్యసమూహపు విభాగాన్నీ, వాహనాల వివరాన్నీ.’ ఇలా చెప్పి కపిశ్రేష్ఠుడు యథార్థంగా వర్ణించాడు: ‘లంక హర్షంతో ఆనందంతో నిండి ఉంది, మదించిన ఏనుగులతో కిక్కిరిసి ఉంది; అది విశాలమైనది, రథాలతో నిండినది, రాక్షసగణాలు సేవించేది. దానికి నాలుగు విశాలమైన, చాలా పెద్ద ద్వారాలు ఉన్నాయి; వాటికి దృఢంగా బిగించిన తలుపులూ పెద్ద అడ్డగడలూ ఉన్నాయి. అక్కడ బాణాలనూ రాళ్ళనూ విసిరే బలమైన పెద్ద యంత్రాలు ఉన్నాయి; వాటితో వచ్చిన శత్రుసైన్యం వెనక్కి తరిమివేయబడుతుంది. ద్వారాల వద్ద వీరులైన రాక్షసగణాలు నల్లని ఇనుముతో చేసిన, పదునైన, భయంకరమైన శతఘ్నులను వందల సంఖ్యలో అమర్చి సిద్ధంగా ఉంచారు. దానికి బంగారపు, ఎదిరించడానికి వీలుకాని గొప్ప ప్రాకారం ఉంది; దాని లోపలి భాగం మణులు, పగడాలు, వైడూర్యాలు, ముత్యాలతో పొదగబడింది. అన్నివైపులా మహాభయంకరమైన, చల్లని నీటితో, ఎంతో శుభ్రమైన, అగాధమైన, మొసళ్ళతో నిండిన, చేపలు తిరిగే అగడ్తలు ఉన్నాయి. వాటి ద్వారాల వద్ద చాలా పొడవైన నాలుగు సంక్రమాలు (వంతెనలు) ఉన్నాయి; అవి అనేక యంత్రాలతో, పెద్ద గృహపంక్తులతో కూడి ఉన్నాయి. శత్రుసైన్యం వచ్చినప్పుడు ఆ సంక్రమాలు యంత్రాలతో కాపాడబడతాయి; ఆ యంత్రాలతోనే అవి అన్నివైపులా అగడ్తలలోకి పడవేయబడతాయి. కాని ఒక సంక్రమం మాత్రం కదిలించలేనిది, బలమైనది, ఎంతో దృఢమైనది; అనేక బంగారు స్తంభాలతో, వేదికలతో అలంకరించబడింది. రామా, రావణుడు యుద్ధం చేయాలనే కోరిక ఉన్నా స్వయంగా స్వస్థస్వభావంలోనే ఉన్నాడు — కలవరపడడు, సన్నద్ధంగా ఉంటాడు, సైన్యాలను పరిశీలించడంలో అప్రమత్తంగా ఉంటాడు.’ ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ శ్లోకాలు ఒకే వాక్యాన్ని ఏర్పరుస్తాయి; తొమ్మిదవది ‘ఏవముక్త్వా…’ (ఇలా చెప్పి) అనే కథకుని మాటతో ముగుస్తుంది. ‘సంక్రమాః’ అంటే అగడ్తల మీది వంతెనలు; వాటిని యంత్రాలతో పైకెత్తి అగడ్తలోకి పడవేయవచ్చు. ఈ వర్ణన ప్రాచీన దుర్గశాస్త్రపు సూక్ష్మజ్ఞానాన్ని చూపిస్తుంది — ద్వారం, తలుపు, అడ్డగడ, యంత్రం, శతఘ్ని, ప్రాకారం, అగడ్త, సంక్రమం అని వెలుపలి నుండి లోపలి వరకూ వరుసగా రక్షణ పొరలు. రావణుని స్వీయ జాగరూకత చివరి పొర — అతడు కేవలం భోగి కాదు, సైన్యాన్ని నిరంతరం పరిశీలించేవాడు కూడా. హనుమంతుడు శత్రువు గుణాలను కూడా దాచడం లేదు — రాక్షసులు రావణుని తేజస్సు పట్ల స్నిగ్ధులు, అంటే అతని పట్ల అనురక్తులు; లంక హర్షంతో ఆనందంతో నిండి ఉంది. ఇది సత్యవాది అయిన దూత లక్షణం — యజమానికి ప్రియంగా చెప్పడానికి శత్రుబలాన్ని తగ్గించి చెప్పడు. ‘మణివిద్రుమవైడూర్యముక్తా’ అని రత్నాలను లెక్కించడంతో లంక సమృద్ధీ, ‘గ్రాహవత్యః మీనసేవితాః’ (మొసళ్ళతో నిండిన, చేపలు తిరిగే) అనడంతో అగడ్తల భీషణత్వమూ చూపబడ్డాయి. సౌందర్యమూ భయమూ ఒకేచోట — సుందరకాండలో కూడా వర్ణించబడిన లంక స్వభావం ఇదే. పద్దెనిమిదవ శ్లోకం యంత్రాలతో కదిలించబడని ఒక విశిష్టమైన సంక్రమాన్ని వర్ణిస్తుంది — బహుశా అది రాజమార్గం, రావణుడు స్వయంగా బయటికి వెళ్ళడానికి.

‘అంతేకాక లంక ఆధారం లేనిది, దేవతలకు కూడా దుర్గమమైనది, భయంకరమైనది; దానికి నదీదుర్గం, పర్వతదుర్గం, వనదుర్గం, కృత్రిమదుర్గం అని నాలుగు విధాల దుర్గం ఉంది. రాఘవా, అది దూరమైన అవతలి తీరం గల సముద్రానికి అవతల ఉంది; అక్కడికి నౌకామార్గం కూడా లేదు, అన్నివైపులా దారీతెన్నూ లేదు. పర్వతాగ్రంపై నిర్మించబడిన ఆ దుర్గమమైన పురం దేవపురం వంటిది; గుర్రాలతో ఏనుగులతో నిండిన లంక జయించడానికి అత్యంత కష్టమైనది. అగడ్తలు, శతఘ్నులు, వివిధ యంత్రాలు దురాత్ముడైన రావణుని లంకాపురాన్ని శోభింపజేస్తున్నాయి. ఇక్కడ తూర్పు ద్వారాన్ని ఒక అయుతం (పదివేలు) రాక్షసులు ఆశ్రయించి ఉన్నారు — వారందరూ శూలాలు చేతబట్టినవారు, ఎదిరించలేనివారు, కత్తి మొనతో యుద్ధం చేసేవారు. దక్షిణ ద్వారాన్ని ఒక నియుతం (లక్ష) ఆశ్రయించి ఉంది — చతురంగ సైన్యంతో కూడిన సాటిలేని యోధులు. పశ్చిమ ద్వారాన్ని ఒక ప్రయుతం (పది లక్షలు) ఆశ్రయించి ఉంది — డాళ్ళూ కత్తులూ ధరించినవారు, అన్ని అస్త్రాలలో నేర్పరులు. ఉత్తర ద్వారాన్ని ఒక న్యర్బుదం ఆశ్రయించి ఉంది — రథికులు, అశ్వారోహులు, గౌరవనీయులైన కులపుత్రులు.’ ‘నాదేయమ్’ అంటే నదీజలంతో, ‘పార్వతమ్’ అంటే పర్వతంతో, ‘వాన్యమ్’ అంటే వనంతో, ‘కృత్రిమమ్’ అంటే మనుషులు నిర్మించిన ప్రాకారాలు, అగడ్తలు మొదలైనవాటితో ఏర్పడిన దుర్గం. లంక ఈ నాలుగింటితోనూ రక్షించబడింది — సముద్రం, త్రికూటం, ఉపవనాలు, ప్రాకారం. అయుతం, నియుతం, ప్రయుతం, న్యర్బుదం — ఇవి క్రమంగా పెరిగే సంఖ్యలు; కాబట్టి ఉత్తర ద్వారం అన్నిటికంటే ఎక్కువగా రక్షించబడింది. ఈ సర్గలో సమీక్షిత సంస్కరణలో తూర్పు, పశ్చిమ ద్వారాల సంఖ్యలు తారుమారుగా ఉన్నాయి; ముద్రిత ప్రతిలో మాత్రం తూర్పున అయుతం, పశ్చిమాన ప్రయుతం. ప్రతి ద్వారం యోధుల ఆయుధం కూడా వేరుగా వర్ణించబడింది — తూర్పున శూలాలూ కత్తులూ ధరించినవారు, దక్షిణాన చతురంగబలం, పశ్చిమాన డాళ్ళూ కత్తులూ ధరించిన సర్వాస్త్రకోవిదులు, ఉత్తరాన రథికులు, అశ్వారోహులు, కులీనులు. కులపుత్రులను ఉత్తరాన నిలపడం ఉత్తర ద్వారమే ప్రధానమని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే అటు నుండే శత్రువు వచ్చే అవకాశం ఎక్కువ. ‘నౌపథశ్చాపి నాస్త్యత్ర’ (ఇక్కడ నౌకామార్గం కూడా లేదు) అనే మాట రాముని చింతను మళ్ళీ రేకెత్తిస్తుంది — నౌకలతో కూడా వెళ్ళడం సాధ్యం కాదు, కాబట్టి సేతువు ఒక్కటే మార్గం.

‘మధ్యమ స్కంధాన్ని (నడిమి దళాన్ని) వందల వేల సంఖ్యలో ఎదిరించలేని యాతుధానులూ, కోటికి మించిన రాక్షసులూ ఆశ్రయించి ఉన్నారు. ఆ సంక్రమాలను నేను విరగ్గొట్టాను, అగడ్తలను పూడ్చివేశాను, లంకానగరాన్ని కాల్చివేశాను, ప్రాకారాలను కూలగొట్టాను, మహాకాయులైన రాక్షసుల సైన్యంలో ఒక భాగాన్ని నాశనం చేశాను. ఏదో ఒక మార్గంలో మనం వరుణనివాసాన్ని దాటుదాం; ఆపైన లంకానగరం హతమైనట్టే అని వానరులు గ్రహించాలి. అంగదుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, జాంబవంతుడు, పనసుడు, నలుడు, సేనాపతి నీలుడు — మిగిలిన సైన్యంతో నీకేం పని? రాఘవా, వీరు ఎగురుతూనే వెళ్ళి రావణుని మహాపురాన్ని పర్వతాలతో, వనాలతో, అగడ్తలతో, తోరణాలతో, ప్రాకారాలతో, భవనాలతో సహా బద్దలుకొట్టి తీసుకువస్తారు. కాబట్టి సైన్యాలన్నిటినీ సమీకరించమని వెంటనే ఆజ్ఞాపించు; తగిన ముహూర్తంలో ప్రయాణం చేయడానికి సంకల్పించు.’ మధ్యమ స్కంధం అంటే నగరం మధ్యలో ఉన్న దళం; ఆపత్కాలంలో అది అన్ని ద్వారాలకూ సహాయం పంపగలదు. హనుమంతుని వర్ణన చివర ఈ ఆశావాదం — లంక దుర్గమమైనదే, కాని దాని రక్షణ ఇంతకుముందే భగ్నమైంది. ఒక్క దూత చేసినదాన్ని సమస్త సేన చేయలేదా? ఇరవై తొమ్మిదవ, ముప్పై రెండవ శ్లోకాలు మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడ్డాయి. ‘బలశేషేణ కిం తవ’ (మిగిలిన సైన్యంతో నీకేం పని) అనే మాటతో హనుమంతుడు సమస్త సేన కూడా అవసరం లేదని, ప్రధాన వానరులే చాలని సూచిస్తున్నాడు. ‘ముహూర్తేన తు యుక్తేన’ (తగిన ముహూర్తంలో) అనే శుభముహూర్త ప్రస్తావన తరువాతి సర్గ ఆరంభాన్ని సూచిస్తుంది; అక్కడ రాముడు విజయముహూర్తంలో ప్రయాణానికి ఆదేశిస్తాడు. హనుమంతుని వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు తాను చేసిన పనిని గర్వంగా చెప్పడు, ‘బలైకదేశః క్షపితః’ (సైన్యంలో ఒక భాగం నాశనం చేశాను) అని దానిని చిన్నదిగానే భావిస్తాడు, అంగదుడు మొదలైనవారి సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. ‘సఖాతాం సతోరణాం సప్రాకారాం సభవనామ్’ (అగడ్తలతో, తోరణాలతో, ప్రాకారాలతో, భవనాలతో సహా) అనే మాటతో వానరులు లంకనంతటినీ వేళ్ళతో సహా పెకలించి తీసుకురాగలరని అతడు ఊహిస్తాడు — ఈ అతిశయోక్తి వానరుల ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. రాముని ప్రశ్నతో మొదలైన సర్గ హనుమంతుని ప్రార్థనతో ముగుస్తుంది; దీనితో శత్రుబలం గురించిన జ్ఞానం సేన ఉత్సాహంగా పరిణమిస్తుంది. వక్త క్రమం కూడా బాగా ఆలోచించినది — మొదట భయం, తరువాత ఆశ; శత్రుబలాన్ని పూర్తిగా వర్ణించిన తరువాతే అతడు దాని భంగాన్ని నివేదిస్తాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి