సర్గ
సుగ్రీవుని ప్రోత్సాహం
శోకాన్ని విడువమని ఉపదేశం, సేతుబంధంపై మంత్రాంగం, వానరుల శౌర్యం, శుభశకునాలు
శోకంతో కుంగిపోయిన దశరథాత్మజుడు రామునితో శ్రీమంతుడైన సుగ్రీవుడు శోకాన్ని పోగొట్టే మాట అన్నాడు: ‘వీరా, ఇతర సామాన్యుడు తపించినట్లు నీవెందుకు తపిస్తున్నావు? ఇలా ఉండకు; కృతఘ్నుడు స్నేహాన్ని విడిచిపెట్టినట్లు నీవు సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు. సీత జాడ దొరికింది, శత్రువు నివాసం కూడా తెలిసింది; ఇక నీ సంతాపానికి తావు నాకు కనిపించడం లేదు. నీవు బుద్ధిమంతుడివి, శాస్త్రాలు తెలిసినవాడివి, ప్రాజ్ఞుడివి, పండితుడివి; కాబట్టి సంస్కారవంతుడైన పురుషుడు ప్రయోజనాన్ని చెడగొట్టే బుద్ధిని విడిచినట్లు ఈ సామాన్యమైన బుద్ధిని విడిచిపెట్టు. పెద్ద మొసళ్ళతో నిండిన సముద్రాన్ని దాటి మేము లంకపైకి ఎక్కుతాము, నీ శత్రువును చంపుతాము. ఉత్సాహం లేనివానికి, దీనునికి, శోకంతో కలతచెందిన మనస్సు గలవానికి అన్ని ప్రయోజనాలూ చెడిపోతాయి, అతడు ఆపదలో పడతాడు.’ సుగ్రీవుడు మిత్రధర్మాన్ని పాటిస్తున్నాడు — వాలివధలో రాముడు తనకు సహాయపడినట్లు, ఈరోజు అతడు రాముని మనస్సును దృఢపరుస్తున్నాడు. ‘కృతఘ్న ఇవ సౌహృదమ్’ (కృతఘ్నుడు స్నేహాన్ని విడిచినట్లు) అనే ఉపమానం పదునైనది — కృతఘ్నుడు ఉపకారాన్ని పూర్తిగా మరచిపోయినట్లు, శోకాన్ని కూడా పూర్తిగా విడిచిపెట్టాలి. శోకకారణాన్ని తొలగిస్తూ అతడు మొదటి తర్కం ఇస్తాడు — తెలియనిది ఇప్పుడు తెలిసింది; కాబట్టి ఇది కర్మ చేయవలసిన కాలం, శోకించే కాలం కాదు. ఉత్సాహం లేనివానికి సర్వార్థనాశం అనే నీతివాక్యమే ఈ ఉపదేశమంతటికీ మూలం. ‘మతిమాన్ శాస్త్రవిత్ ప్రాజ్ఞః పండితః’ అనే నాలుగు విశేషణాలు రాముని బుద్ధిని గుర్తుచేస్తాయి — ఇటువంటివానికి సామాన్యుడిలా శోకించడం శోభించదు. సుగ్రీవుడు రాముని నిందించడం లేదు, అతని స్వరూపాన్ని గుర్తుచేసి అతనిని స్వస్థపరుస్తున్నాడు. ‘లంకామారోహయిష్యామః’ (లంకపైకి ఎక్కుతాము) అనే మాటతో లంక పర్వతశిఖరంపై ఉందని కూడా సూచించబడింది.
‘అన్నివైపుల నుండి వచ్చిన ఈ వానరయూథపతులు శూరులు, సమర్థులు; నీకు ప్రియం చేయడానికి అగ్నిలో ప్రవేశించడానికి కూడా ఉత్సాహంతో ఉన్నారు. వీరి హర్షాన్ని బట్టి నాకు తెలుస్తోంది, నా తర్కం కూడా దృఢమైనది — పరాక్రమంతో శత్రువును చంపి సీతను తీసుకువస్తాను. పాపకర్ముడైన రావణుని అలా చేయడానికి నీవు తగినవాడివి. రాఘవా, ఇక్కడ సేతువు కట్టబడేలా, ఆ రాక్షసరాజు పురాన్ని మేము చూడగలిగేలా నీవు చేయి. త్రికూటశిఖరంపై ఉన్న ఆ లంకాపురాన్ని చూడగానే యుద్ధంలో రావణుడు హతుడయ్యాడని, ఆ దర్శనంతోనే నిశ్చయించుకో. భయంకరమైన వరుణనివాసమైన సముద్రంపై సేతువు కట్టకుండా ఇంద్రునితో సహా దేవతలు, అసురులు కూడా లంకను నలిపివేయలేరు. లంక సమీపం వరకూ సముద్రంలో సేతుబంధం జరిగిన వెంటనే నా సైన్యమంతా దాటినట్టే, గెలిచినట్టే అని గ్రహించు; ఎందుకంటే ఈ వానరులు యుద్ధంలో వీరులు, కోరిన రూపం ధరించగలవారు.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు మొదటిసారి సేతువు ప్రస్తావన చేస్తున్నాడు; అదే ముందు నలుని కర్మతో సిద్ధిస్తుంది. ఏడవ, పన్నెండవ శ్లోకాలు మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడ్డాయి. పదకొండవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో మరొక సర్గలో (6.013.021) కనిపిస్తుంది, ఇక్కడ మాత్రం సుగ్రీవుని నోటనే ఉంది. సుగ్రీవుని తర్కం సరళమైనది — అడ్డంకి ఒక్కటే, సముద్రం; దానికి ఉపాయం సేతువు; సేతువు కట్టగానే యుద్ధం గెలిచినట్టే. వానరుల హర్షమే దానికి ప్రమాణం. ‘దర్శనాదవధారయ’ (దర్శనంతోనే నిశ్చయించుకో) అనే మాట ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — లంకను చూడడమే రావణవధకు నిశ్చయం, ఎందుకంటే రాముని పరాక్రమం ఎంత దృఢమైనదంటే లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడమే విజయం. ఇలా సుగ్రీవుడు సమస్యను రెండు భాగాలుగా విభజిస్తాడు — సముద్రాన్ని దాటడం కష్టం, రావణవధ మాత్రం సులభం.
‘కాబట్టి రాజా, అన్ని ప్రయోజనాలనూ నాశనం చేసే ఈ వ్యాకులమైన బుద్ధి చాలు. ఈ లోకంలో శోకం పురుషుని శౌర్యాన్ని హరిస్తుంది. శౌటీర్యాన్ని ఆశ్రయించి మనిషి చేయవలసిన పని ఏదో, అదే చేసినవానికి త్వరగా అలంకారమవుతుంది. మహాప్రాజ్ఞా, ఈ సమయంలో తేజస్సుతో ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించు. నీ వంటి శూరులైన మహాత్ములకు ఏదైనా వస్తువు నశించినా, కనిపించకుండా పోయినా, శోకం సర్వార్థనాశకమవుతుంది. నీవు బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడివి, అన్ని శాస్త్రాల అర్థం తెలిసినవాడివి; నా వంటి సచివులతో కలిసి శత్రువును జయించడానికి తగినవాడివి. ధనుస్సు పట్టుకున్న నీకు యుద్ధంలో ఎదురుగా నిలబడగలవాడిని ముల్లోకాలలోనూ ఎవరినీ నేను చూడను.’ పదిహేనవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో కూర్చబడింది. ‘శౌటీర్యమ్’ అనే పదం గర్వంతో కూడిన శౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది — సుగ్రీవుడు రామునికి అతని క్షత్రియస్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు. ‘మద్విధైః సచివైః’ (నా వంటి సచివులతో) అనే మాటతో అతడు తనను రాముని సచివునిగా భావిస్తున్నాడు, కేవలం మిత్రునిగా కాదు. శోకం రెండు విధాల నాశనం చేస్తుంది — శౌర్యాన్నీ బుద్ధినీ. కాబట్టి శోకాన్ని విడవడం కేవలం సాంత్వనం కాదు, యుద్ధానికి మొదటి సన్నాహం అని సుగ్రీవుని ఆశయం. ‘వినష్టే వా ప్రణష్టే వా’ (నశించినా, కనిపించకుండా పోయినా) అనే మాట సర్వసామాన్యమైనది — ఏ వస్తువైనా నశించినా లేదా కనిపించకపోయినా మహాత్ములకు శోకం తగదు. సీత నశించలేదు, కేవలం దూరంగా ఉంది; కాబట్టి శోకానికి అసలు అవకాశమే లేదని ధ్వని.
‘వానరులకు అప్పగించిన నీ కార్యం విఫలం కాదు; తరగని సముద్రాన్ని దాటి త్వరలోనే సీతను చూస్తావు. కాబట్టి భూపతీ, శోకాన్ని ఆశ్రయించడం చాలు; క్రోధాన్ని ఆశ్రయించు. చేష్టలేని, మందకొడి క్షత్రియులు నిరర్థకులు; జనులందరూ ఉగ్రుడైనవానికే భయపడతారు. భయంకరమైన నదీపతి అయిన సముద్రాన్ని దాటడానికి మాతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చిన నీవు సూక్ష్మబుద్ధితో ఆలోచించు. అక్కడ ఆ సైన్యాలు దాటగానే గెలిచినట్టే అని నిశ్చయించుకో; నా సైన్యమంతా దాటినట్టే, గెలిచినట్టే అని గ్రహించు. యుద్ధంలో శూరులైన, కోరిన రూపం ధరించగల ఈ వానరులు రాళ్ళ వర్షంతో, చెట్ల వర్షంతో ఆ శత్రువులను నాశనం చేస్తారు. శత్రుసంహారకా, ఏ విధంగానైనా వరుణనివాసాన్ని దాటినట్టు నేను చూస్తే, యుద్ధంలో అతడు హతుడయ్యాడనే భావిస్తాను. ఎన్నో విధాలుగా చెప్పి ఏం ప్రయోజనం? అన్నివిధాలా నీవు విజయం సాధిస్తావు. నా మనస్సు ఉప్పొంగేలా అటువంటి శకునాలను నేను చూస్తున్నాను.’ ఇక్కడ సుగ్రీవుడు శోకం స్థానంలో క్రోధాన్ని నిలుపుతున్నాడు — క్షత్రియుని క్రోధమే శత్రువులకు భయం. ఇరవై రెండవ శ్లోకం ‘సర్వం తీర్ణం చ మే సైన్యం’ (నా సైన్యమంతా దాటినట్టే) అనే పదబంధాన్ని పదకొండవ శ్లోకం నుండి దాదాపు మళ్ళీ చెబుతుంది; దీనితో సుగ్రీవుని దృఢనిశ్చయం రెట్టింపవుతుంది. చివరలో అతడు శకునాలను చూస్తాడు — శకునాలపై విశ్వాసం ఈ కాండంలో చాలా చోట్ల మళ్ళీ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. ఇలా సుగ్రీవుని మాట రాముని చింతను పోగొడుతుంది; తరువాతి సర్గలో రాముడు హనుమంతుని లంక దుర్గాల గురించి అడుగుతాడు. ‘సూక్ష్మబుద్ధిర్విచారయ’ (సూక్ష్మబుద్ధితో ఆలోచించు) అనే మాటతో సుగ్రీవుడు సముద్రాన్ని దాటే ఉపాయం గురించిన ఆలోచనను రాముని బుద్ధికే అప్పగిస్తున్నాడు — సేన సిద్ధంగా ఉంది, ఉపాయాన్ని మాత్రం నాయకుడే నిశ్చయించాలి. ‘శిలాపాదపవృష్టిభిః’ (రాళ్ళ, చెట్ల వర్షాలతో) అనే పదంతో వానరుల యుద్ధశైలి సూచించబడింది, ఎందుకంటే వారి ఆయుధాలు రాళ్ళూ చెట్లే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥