యుద్ధకాండ
సర్గ
హనుమంతుని ప్రశంస, రాముని చింత
హనుమంతుని కార్యానికి ప్రశంస, సేవకుల మూడు రకాలు, ప్రీతితో ఆలింగనం, సముద్రాన్ని దాటడం గురించిన చింత
హనుమంతుడు యథాతథంగా చెప్పిన మాటలను విని రాముడు ప్రీతితో నిండినవాడై ఇలా బదులు పలికాడు: ‘హనుమంతుడు భూమి మీద దుర్లభమైన చాలా గొప్ప కార్యం చేశాడు; భూతలంలో మరెవ్వరూ దానిని మనస్సులోనైనా చేయలేరు. గరుడుడు, వాయువు, హనుమంతుడు — వీరిని తప్ప ఈ మహాసముద్రాన్ని దాటగలవాడిని మరెవరినీ నేను చూడను. దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులు కూడా ఎదిరించలేని, రావణుడు చక్కగా కాపాడుతున్న లంకలో తన బలాన్ని నమ్ముకుని ప్రవేశించి ఎవడు ప్రాణాలతో బయటికి రాగలడు? రాక్షసులు కాపాడుతున్న, ఎంతో దుర్భేద్యమైన ఆ పురంలోకి ఎవడు ప్రవేశించగలడు?’ రాముని ప్రశంస క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట సముద్రలంఘనం, తరువాత లంకాప్రవేశం, ఆపైన ప్రాణాలతో బయటపడడం. ఒక్కొక్కటీ దుష్కరమే, కాని ఈ మూడింటినీ ఒక్కడే చేశాడని రాముని విస్మయం. గరుడునితో, వాయువుతో పోలిక హనుమంతుని వేగాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే వాయువు అతని తండ్రే. అంతేకాక ‘మనసాపి’ (మనస్సులోనైనా) అనే పదంతో, ఇతరులు అటువంటి పనిని ఊహించనైనా ఊహించలేరని కవి చూపిస్తున్నాడు. దేవతలు, దానవులు మొదలైన ఆరు గణాలను లెక్కించడంతో లంక దుర్గమత్వం స్పష్టమవుతుంది — వారందరూ అసమర్థులైన చోట ఒక్క వానరుడు ప్రవేశించాడు, బయటికి వచ్చాడు.
వీర్యంలోనూ బలంలోనూ హనుమంతునితో సమానుడు కానివాడు అక్కడ ప్రవేశించడానికి తగడు. హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి సేవకునిగా గొప్ప కార్యం చేశాడు, తన పరాక్రమానికి తగిన బలాన్ని ప్రదర్శించాడు. తరువాత రాముడు సేవకులలో మూడు రకాలను చెబుతాడు. యజమాని ఒక దుష్కరమైన పనిలో నియమించగా, ఆ పనిని చేసి, అతని పట్ల అనురాగంతో మరొక ప్రియమైన పనిని కూడా చేసే సేవకుడిని పురుషోత్తముడు అంటారు. నియమించబడి, సమర్థుడై, తగినవాడై కూడా రాజుకు అంతకుమించిన ప్రియకార్యం చేయనివాడు మధ్యముడు. నియమించబడి, సమర్థుడై, తగినవాడై కూడా రాజు కార్యాన్ని శ్రద్ధగా చేయనివాడిని పురుషాధముడు అంటారు. హనుమంతుడు తనకు అప్పగించిన పనిని చేశాడు, తనను తాను చిన్నబుచ్చుకోలేదు, సుగ్రీవుని సంతోషపెట్టాడు. కాబట్టి అతడు ఉత్తమ సేవకుడు. సీతను వెదకడం మాత్రమే అతనికి అప్పగించిన పని; కాని అతడు లంక దుర్గాలను పరీక్షించాడు, రాక్షసులను వధించాడు, రావణుని కూడా చూశాడు. ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ శ్లోకాలు రెండింటి ఉత్తరార్ధంలోనూ ‘భృత్యో యుక్తః సమర్థశ్చ’ (సేవకుడు తగినవాడు, సమర్థుడు) అనే సమానమైన పదబంధం ఉంది; చివరన ‘మధ్యమం నరమ్’ (మధ్యముడైన నరుడు), ‘పురుషాధమమ్’ (అధమ పురుషుడు) అనే భేదం మాత్రమే. ఈ మూడు రకాల లెక్క కేవలం హనుమంతుని స్తుతి కాదు, సేవాధర్మానికి ఉపదేశం కూడా — సేవకుని గుణం ఆజ్ఞాపాలనతో ముగిసిపోదు, యజమాని హితం పట్ల అనురాగంతో పెరుగుతుంది. మధ్యముడు ఆజ్ఞను మాత్రమే పాటిస్తాడు, అధముడు అదీ చేయడు; ఉత్తముడు మాత్రం ఆజ్ఞకు అవతల ఉన్నదాన్ని కూడా చూస్తాడు.
‘ఈరోజు వైదేహిని చూడడం వల్ల నేను, రఘువంశం, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు ధర్మబద్ధంగా రక్షించబడ్డాము. కాని దీనుడనైన నా మనస్సును ఇది మళ్ళీ మళ్ళీ బాధిస్తోంది — ఈ ప్రియవార్త చెప్పినవానికి తగిన ప్రియాన్ని నేను ఇక్కడ చేయలేకపోతున్నాను.’ వనవాసి అయిన రాముడు రాజ్యం లేనివాడు; ఇవ్వడానికి అతని దగ్గర ఏ వస్తువూ లేదు. కాబట్టి ‘ఈ సమయం వచ్చినప్పుడు మహాత్ముడైన హనుమంతునికి నా సర్వస్వమైన ఆలింగనాన్నే ఇస్తున్నాను’ అని అతడు అంటాడు. ఇలా పలికి ప్రీతితో పులకించిన శరీరం గల రాముడు, కృతాత్ముడై, కార్యం సాధించి తిరిగివచ్చిన హనుమంతుని కౌగిలించుకున్నాడు. ఆలింగనమే రాముని సర్వస్వం — యజమాని కౌగిలి కంటే మించిన బహుమానం సేవకునికి ఏదీ లేదని భావం. హనుమంతుని పట్ల ప్రీతి మాటలతోనే కాదు, శరీరంతో కూడా ప్రకటించబడింది. బహుమానం లేకపోవడం రాముని దైన్యాన్ని చూపిస్తే, ఆలింగనం అతని హృదయ ఔదార్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘కృతాత్మానమ్’ (ఆత్మను సంస్కరించుకున్నవానిని) అనే విశేషణంతో హనుమంతుని ఆత్మసంయమం సూచించబడుతుంది — గొప్ప కార్యం చేసి కూడా అతడు గర్వించలేదు. ‘కృతకార్యమ్’ (కార్యం సాధించినవానిని) అనే పదంతో అతని సాఫల్యం, ‘ఉపాగతమ్’ (దగ్గరికి వచ్చినవానిని) అనే పదంతో అతని తిరుగురాక చెప్పబడ్డాయి. యజమాని ఆలింగనమే భక్తునికి పరమఫలం అనే అర్థంలో ఈ శ్లోకం సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధమైనది.
తరువాత ఆలోచించి రఘుసత్తముడు, వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు వింటుండగా, మళ్ళీ ఈ మాట అన్నాడు: ‘సీతను వెదకడం అన్నివిధాలా చక్కగా జరిగింది; కాని సముద్రాన్ని చేరుకోగానే నా మనస్సు మళ్ళీ కుంగిపోయింది. దాటడానికి కష్టమైన, మహాజలరాశి అయిన సముద్రపు దక్షిణ తీరానికి ఇక్కడ చేరిన వానరులు ఎలా వెళ్ళగలరు? వైదేహి కూడా నాకు ఈ సంగతినే చెప్పి పంపింది — వానరులు సముద్రం అవతలికి వెళ్ళడానికి ఉపాయం ఏమిటి?’ ఇలా పలికి శోకంతో కలవరపడిన, శత్రుసంహారకుడైన మహాబాహువు రాముడు హనుమంతుని వైపు చూపు నిలిపి ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు. ఇక్కడ సర్గపు భావం మారుతుంది — ప్రీతి క్షణంలోనే చింతతో కప్పబడింది. సీత వార్త దొరికింది, కాని ఆమె సముద్రం అవతలి తీరంలో ఉంది. హనుమంతుడు ఒక్కడే దాటగలడు, సేన మాత్రం దాటలేదు. సీత కూడా అశోకవనంలో హనుమంతునితో ఇదే సందేహాన్ని వ్యక్తం చేసిందని రాముడు గుర్తుచేసుకుంటున్నాడు. ఇలా పూర్వకాండపు ప్రశ్నే ఈ కాండానికి ఆరంభమవుతుంది. ‘సుగ్రీవస్య ఉపశృణ్వతః’ (సుగ్రీవుడు వింటుండగా) అనే పదం, రాముడు కేవలం తనలో తాను ఆలోచించడం లేదని, సేనాపతికి వినిపిస్తూ సమస్యను నివేదిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది. దీనితో తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుని ఉత్సాహవచనానికి భూమిక ఏర్పడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥