సర్గ
సీత సందేహం, హనుమంతుడు దానిని తొలగించడం
ఒక్క రోజు ఉండమనే ప్రార్థన, సముద్రం దాటడం గురించిన సందేహం, రామునికి తగిన విజయం, వానరబల వర్ణన, రాముని రాక గురించి భరోసా, సీతకు శాంతి, సుందరకాండ సమాప్తి
హనుమంతుడు రామునితో ఇలా అంటున్నాడు — నరవ్యాఘ్రా, నీపై ప్రేమతో, సౌహార్దంతో సీతాదేవి నన్ను గౌరవించి సత్కరించి, వెళ్ళడానికి తొందరపడుతున్న నాతో మళ్ళీ కలవరపాటుతో ఈ తరువాతి మాట చెప్పింది. ‘దశరథపుత్రుడైన రామునితో నువ్వు అనేకవిధాలుగా చెప్పాలి — అతడు యుద్ధంలో రావణుని చంపి త్వరగా నన్ను పొందేలా. అరిందమా, వీరా, నీకు సరి అనిపిస్తే మరుగుగా ఉన్న ఏదో రహస్య ప్రదేశంలో ఒక్క రోజు ఉండు; విశ్రాంతి తీసుకుని రేపు వెళ్ళుదువు గాని. వానరా, నీ సాన్నిధ్యం వల్ల అల్పభాగ్యురాలనైన నా ఈ శోకఫలం నుండి ఒక ముహూర్తకాలమైనా విముక్తి కలుగుతుంది. పరాక్రమశాలివైన నువ్వు మళ్ళీ తిరిగి రావడానికి వెళ్ళిపోతే నా ప్రాణాలపై కూడా సందేహం కలుగుతుంది, ఇందులో సంశయం లేదు. దుఃఖం మీద దుఃఖం పొంది, దుఃఖంతో పరాభవింపబడి, దుర్గతిలో ఉన్న, దుఃఖభాగిని అయిన నన్ను నువ్వు కనబడకపోవడం వల్ల కలిగే శోకం మళ్ళీ పరితపింపజేస్తుంది.’ పది నెలలపాటు రాక్షసస్త్రీల మధ్య ఒంటరిగా చుట్టుముట్టబడి ఉన్న సీత మొదటిసారిగా రాముని దూతను చూసి అతని సాన్నిధ్యంలోనే కొంత ఊరట పొందుతుంది; అందుకే అతని ప్రయాణాన్ని సహించలేకపోతుంది. ‘శోకవిపాకః’ (శోకఫలం) అనే పదంతో ఆమె తన దుఃఖాన్ని పూర్వకర్మ ఫలంలా భావిస్తుంది. ‘అల్పభాగ్యురాలు’ అని తనను నిర్దేశించుకుంటూ ఆమె తన దైన్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది. ఒక్క రోజు ఉండమనే ప్రార్థన ఆమె ఒంటరితనపు లోతును చూపుతుంది — ఒక్క రోజు కూడా ఆమెకు గొప్ప లాభం. ‘మళ్ళీ తిరిగి రావడానికి’ అనే పదం హనుమంతుని పునరాగమనం నిశ్చయమని ఆమె భావిస్తోందని చూపుతుంది, అయినా ఆ మధ్యకాలం ఆమెకు అసహనీయం. ‘దుఃఖం మీద దుఃఖం, దుఃఖంతో పరాభవింపబడి’ అనే పునరుక్తితో ఆమె దుఃఖపరంపర వ్యక్తమవుతుంది.
ఆమె మళ్ళీ ఇలా అన్నది — ‘హరీశ్వరా, వీరా, ఈ గొప్ప సందేహం నా ఎదుట నిలిచి ఉన్నట్టుంది — నీవంటి సహాయకులైన వానరులూ భల్లూకాలూ ఉన్నప్పటికీ, ఆ వానర భల్లూక సైన్యాలు గానీ, ఆ నరశ్రేష్ఠులైన రాజకుమారులిద్దరు గానీ దాటశక్యం కాని ఈ మహాసముద్రాన్ని ఎలా దాటుతారు? పాపరహితుడా, ఈ సముద్రాన్ని లంఘించే శక్తి మూడు ప్రాణులకే కనిపిస్తుంది — వినతాపుత్రుడైన గరుడునికి, వాయువుకు, నీకు. కార్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడా, ఇలా దాటశక్యం కాని ఈ కార్యసాధనలో నువ్వు ఏ పరిష్కారం, ఏ ఉపాయం చూస్తున్నావు? చెప్పు.’ సీత సందేహం స్వాభావికమైనది — ఆమె హనుమంతుని సముద్రలంఘనాన్నే చూసింది, వానరులు సేతువు కట్టే ఆలోచన ఆమె మనసులో లేదు. ‘కార్యనిర్యోగే’ అనే పదం ఇక్కడ కార్యసాధనలో అనే అర్థంలో ఉంది; సమీక్షిత పాఠంలో ‘కార్యనియోగే’ అనే పాఠం ఉంది. ఆమె హనుమంతుని ‘కార్యవిదులలో శ్రేష్ఠుడా’ అని సంబోధిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇప్పుడు అతడే ఆమెకు ఏకైక ఆశ్రయం. ‘మూడు ప్రాణులకే’ అనే మాటతో ఆమె హనుమంతుని సామర్థ్యాన్ని గరుడ వాయువులతో సమానంగా భావిస్తుంది — ఇది అతనికి ప్రశంస కూడా. కాని ఒక్కని బలం సైన్యమంతటికీ చాలదని ఆమె చింత.
‘శత్రువీరులను సంహరించేవాడా, ఈ కార్యాన్ని సాధించడానికి నువ్వొక్కడివే నిజంగా చాలు; కాని దానివల్ల నీ బలపు ఉద్రేకం నీకే కీర్తిని తెస్తుంది, రామునికి కాదు. రాముడు సమస్త సైన్యాలతో వచ్చి యుద్ధంలో రావణుని చంపి విజయుడై నన్ను తన నగరానికి తీసుకువెళ్తే, అది అతనికి కీర్తికరమవుతుంది. రాక్షసుడైన రావణుడు ఆ వీరుని భయంతోనే వనం నుండి కపటంతో, మోసంతో నన్ను అపహరించినట్టు, రాఘవుడు దొంగతనంతో నన్ను పొందడం తగదు. శత్రుసైన్యాన్ని అణచే కాకుత్స్థుడు సైన్యాలతో లంకను అల్లకల్లోలం చేసి నన్ను తీసుకువెళ్తే, అదే అతనికి తగినది. కాబట్టి యుద్ధశూరుడైన ఆ మహాత్మునికి తగిన పరాక్రమం ఎలా జరుగుతుందో అలా నువ్వు ఏర్పాటు చెయ్యి.’ అర్థవంతమూ, వినయపూర్వకమూ, హేతుబద్ధమూ అయిన ఆమె ఆ మాట విని నేను మిగిలిన జవాబు చెప్పాను. ఇక్కడ సీత ధర్మబుద్ధీ క్షత్రియధర్మజ్ఞతా ప్రకాశిస్తాయి — రావణుడు కపటంతో ఆమెను అపహరించాడు, రాముడు మాత్రం బహిరంగ యుద్ధంతో ఆమెను జయించాలి. భర్త కీర్తియే ఆమెకు పరమలక్ష్యం; తన శీఘ్రవిముక్తి కంటే కూడా ఎక్కువగా ఆమె రాముని కీర్తి గురించి ఆలోచిస్తుంది. ‘ఉపధినా’ అంటే కపటంతో, మాయతో అని అర్థం. ‘బలోదయః’ అంటే బలపు ఉద్రేకం, ప్రకాశం అని అర్థం; హిందీ వ్యాఖ్య కూడా ‘అది నీకే కీర్తిని పెంచుతుంది (శ్రీరామునికి కాదు)’ అని వివరిస్తుంది. ‘హేతుసంహితమ్’ అంటే యుక్తియుక్తమైనది — సీత కేవలం భావంతో మాట్లాడదు, కారణాలను కూడా చూపుతుంది. ‘ప్రశ్రితమ్’ అంటే వినయంతో కూడినది; ఆమె హనుమంతుని ఆజ్ఞాపించదు, ప్రార్థిస్తుంది.
‘దేవీ, వానర భల్లూక సైన్యాలకు ప్రభువూ, ఎగిరేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, సత్త్వసంపన్నుడూ అయిన సుగ్రీవుడు నీ కోసం దృఢనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. అతని ఆజ్ఞలో పరాక్రమసంపన్నులూ సత్త్వవంతులూ మహాబలులూ మనస్సంకల్పం వంటి వేగం గలవారూ అయిన వానరులు ఉన్నారు. వారి గమనం పైకీ, కిందికీ, అడ్డంగానూ ఎక్కడా ఆగదు; అమితతేజస్సు గల వారు గొప్ప కార్యాలలో కూడా అలసిపోరు. వాయుమార్గాన్ని అనుసరించే, బలసంపన్నులైన ఆ మహాభాగులైన వానరులు భూమికి ఎన్నోసార్లు ప్రదక్షిణం చేశారు. అక్కడ నాకంటే విశిష్టులూ నాతో సమానులూ అయిన వనవాసులు ఎంతోమంది ఉన్నారు; సుగ్రీవుని సన్నిధిలో నాకంటే తక్కువవాడు ఒక్కడూ లేడు. నేనే ఇక్కడికి రాగలిగితే, ఆ మహాబలుల సంగతి చెప్పేదేముంది? శ్రేష్ఠులను దూతలుగా పంపరు, సాధారణులనే పంపుతారు.’ హనుమంతుని వినయం ఇక్కడ స్పష్టంగా ఉంది — అతడు సుగ్రీవుని సేనలో తనను కనిష్ఠునిగా చెప్పుకుంటాడు, దాని వల్ల సీత వానరుల సామర్థ్యాన్ని నమ్ముతుంది. దూత సామాన్యుడై ఉంటాడనేది నీతి — రాజు శ్రేష్ఠయోధులను యుద్ధం కోసం కాపాడుకుంటాడు. దీని ద్వారా సీత సందేహానికి సమాధానం ఇవ్వబడింది — దూతే సముద్రాన్ని దాటితే, అతనికంటే శ్రేష్ఠులందరూ కూడా దాటుతారు. ‘మనస్సంకల్పసదృశులు’ అంటే మనసు సంకల్పం వలె వేగం గలవారు — మనసు ఎక్కడికి వెళ్తే వారూ అక్కడికి వెంటనే వెళ్తారు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘సంకల్పసంపాతాః’ అనే పాఠం ఉంది, అర్థం ఒక్కటే. ‘అడ్డంగానూ గమనం ఆగదు’ అంటే వారి గమనానికి ఎక్కడా ప్రతిబంధం లేదు. ‘భూమికి ఎన్నోసార్లు ప్రదక్షిణం చేశారు’ అనే మాటతో సీతాన్వేషణలో వానరులు అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళారని కూడా గుర్తుకు వస్తుంది. ఇలా హనుమంతుడు సీత సందేహాన్ని యుక్తితో తొలగిస్తాడు.
‘కాబట్టి దేవీ, పరితాపం చాలు; నీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక. వానరయూథపతులు ఒక్క ఎగురుతో లంకను చేరుకుంటారు. ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల వంటి ఆ నరసింహులు రామలక్ష్మణులు నా వీపుపై కూర్చుని నీ దగ్గరకు వస్తారు. మహాభాగా, సింహంలాంటి శత్రుసంహారకుడైన రాఘవుని, ధనుర్ధారి అయిన లక్ష్మణుని లంకాద్వారానికి చేరుకున్నవారిగా త్వరలోనే చూస్తావు. గోళ్ళూ కోరలే ఆయుధాలుగా గల, సింహశార్దూలాల పరాక్రమం గల, గజేంద్రుల వంటి వీరవానరులు గుమిగూడడం త్వరలోనే చూస్తావు. లంక సమీపంలోని మలయపర్వత సానువులపై గర్జిస్తున్న, పర్వతాల వంటి మేఘాల వంటి కపిముఖ్యుల ధ్వనిని త్వరలోనే వింటావు. వనవాసం ముగించుకున్న శత్రుసంహారకుడైన రాఘవుడు నీతో కలిసి అయోధ్యలో అభిషిక్తుడు కావడం త్వరలోనే చూస్తావు.’ హనుమంతుని ఊరడింపు క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట వానరుల రాక, తరువాత రామలక్ష్మణుల దర్శనం, తరువాత వానరసేన గర్జన, చివరికి అయోధ్యలో అభిషేకం. ఇలా అతడు సీత దృష్టిని వర్తమాన దుఃఖం నుండి భవిష్యత్ సుఖం వైపు మళ్ళిస్తాడు. ‘నా వీపుపై కూర్చుని’ అనే మాట మునుపటి సర్గలోని వీపుపై ఎక్కమనే ప్రతిపాదనను గుర్తుచేస్తుంది — సీత ఎక్కలేదు, రాముడు మాత్రం ఎక్కుతాడు. ‘వారణేంద్రాభాన్’ అంటే గజేంద్రులతో సమానమైన మహాకాయులు; సమీక్షిత పాఠంలో ‘వానరేంద్రాభాన్’ అనే పాఠం ఉంది. ‘ఉదయించిన చంద్రసూర్యుల వలె’ అనే ఉపమానంతో రామలక్ష్మణుల సౌమ్యతా తేజస్సూ ఒకేసారి సూచించబడతాయి. ‘లంకామలయసానుషు’ అంటే లంక సమీపంలోని మలయపర్వత శిఖరాలపై అని హిందీ వ్యాఖ్య; ‘శైలాంబుదనికాశాః’ అంటే పర్వతాల వంటి మేఘాల వంటి మహాకాయులు. చివర అయోధ్యాభిషేక ప్రస్తావన సమస్త కథకూ సుఖాంతాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. ‘పరితాపం చాలు’ అనే మాట సీత ఇంతకుముందు చెప్పిన ‘ప్రాణాలపై కూడా సందేహం’ అనే భయాన్ని తొలగిస్తుంది; ‘ఒక్క ఎగురుతో’ అనే పదం ఆమె ‘ఎలా దాటుతారు’ అనే ప్రశ్నకు ప్రత్యక్ష జవాబు. ‘ధనుష్మంతమ్’ (ధనుర్ధారి) అనేదానికి సమీక్షిత పాఠంలో ‘ధనుష్పాణిమ్’ (చేత విల్లు ధరించినవాడు) — అర్థం ఒక్కటే.
నీ గురించిన అతిశోకంతో అంతగా పీడింపబడినా దీనంగా మాట్లాడని ఆ మిథిలారాజపుత్రి, నేను శుభమైన ప్రియమైన మాటలతో ప్రసన్నురాలిని చేసినప్పుడు శాంతిని పొందింది. ఈ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. హనుమంతుని మాటలతో ఆమె కొంత ఊరట పొందింది, దీనితో సుందరకాండ సమాప్తమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥