॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 110వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

సోదరులతో రాముని వైష్ణవతేజః ప్రవేశం, అందరి స్వర్గప్రాప్తి

సరయూతీరానికి రావడం, బ్రహ్మ రాకా స్తుతీ, రాముడు సోదరులతో సశరీరంగా వైష్ణవతేజస్సులో ప్రవేశించడం, అనుచరుల కోసం సాంతానిక లోకం, వానరులు తమ తండ్రులలో ప్రవేశించడం, గోప్రతార ఘట్టంలో సరయూప్రవేశంతో అందరికీ దివ్యలోక ప్రాప్తి

అయోధ్య నుండి ఒకటిన్నర యోజనాలు వెళ్ళి రఘునందనుడు పశ్చిమాభిముఖంగా ప్రవహించే, పవిత్రజలాలు గల సరయూనదిని చూశాడు. సుడులతో కలవరపడే ఆ నదిని అంతటా అనుసరిస్తూ రఘునందనుడైన రాజు రాముడు ప్రజలతో కలిసి ఆ ప్రదేశానికి — ఒక ఉత్తమమైన స్థానానికి — వచ్చాడు. అప్పుడు ఆ ముహూర్తంలో లోకపితామహుడైన బ్రహ్మ దేవతలందరితో, మహాత్ములైన ఋషులతో పరివృతుడై, వందల కోట్ల దివ్యవిమానాలతో చుట్టబడి, స్వర్గానికి సిద్ధమైన కాకుత్స్థుడు ఉన్న చోటికి వచ్చాడు. స్వయంప్రకాశకులైన, తమ తేజస్సుతో వెలిగే, పుణ్యకర్ములైన స్వర్గవాసులతో దివ్యతేజస్సు వ్యాపించిన ఆకాశం అత్యుత్తమమైన జ్యోతిర్మయమైంది. పవిత్రమైన, సుగంధభరితమైన, సుఖకరమైన గాలులు వీచాయి; దేవతలు కురిపించిన పుష్పవృష్టి మహాప్రవాహంలా పడింది. వందలాది తూర్యనాదాలతో నిండిన, గంధర్వులతో అప్సరసలతో కిక్కిరిసిన ఆ ప్రదేశంలో రాముడు కాళ్ళతో సరయూజలంలోకి అడుగుపెట్టాడు. సరయూయే రాముని జన్మభూమి నది, అదే అతని అంతిమయాత్రకు ద్వారం — బాలకాండలో విశ్వామిత్రునితో కలిసి రాముడు మొదటిసారి సరయూను దాటాడు, ఇప్పుడు దాని జలంలోనే స్వధామంలో ప్రవేశిస్తున్నాడు. బ్రహ్మ స్వయంగా వస్తున్నాడు — ఇంతకుముందు కాలుడు అతని దూత, ఇప్పుడు అతడే స్వయంగా తన స్వామికి ఎదురువస్తున్నాడు. ఆకాశపు జ్యోతి, సుగంధ వాయువు, పుష్పవృష్టి, తూర్యనాదం — ఇవన్నీ ఉత్సవానికి లక్షణాలు, శోకానికి కాదు. ‘పద్భ్యామ్’ (కాళ్ళతో) అనే పదంతో రాముడు తానే స్వయంగా కాళ్ళతో నీటిలో ప్రవేశిస్తున్నాడని — ఎవ్వరూ అతనిని తీసుకువెళ్ళడం లేదు, అతడు స్వేచ్ఛగా వెళ్తున్నాడని తెలుస్తుంది. ఒకటిన్నర యోజనాలు అనే దూరాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఒకటిన్నర యోజనాలు’ అని స్పష్టం చేసింది; అక్కడ సరయూ పశ్చిమాభిముఖంగా ఉంది. కోట్ల సంఖ్యలో విమానాలు సమస్త దేవలోకపు ఉనికిని సూచిస్తాయి — ఏ దేవుడూ గైర్హాజరు కాలేదు.

అప్పుడు పితామహుడు ఆకాశం నుండి ఇలా పలికాడు — ‘విష్ణూ, రా, నీకు శుభం; రాఘవా, అదృష్టవశాత్తూ వచ్చావు. మహాబాహూ, దేవతుల్యులైన సోదరులతో కలిసి నీ సొంత శరీరంలో ప్రవేశించు; నీవు ఏది కోరుకుంటావో ఆ నీ సొంత రూపంలో ప్రవేశించు. మహాతేజస్వీ, ఆ వైష్ణవ శరీరంలోనైనా, లేదా సనాతనమైన ఆకాశంలోనైనా — అవ్యక్తమైన బ్రహ్మరూపంలోనైనా. దేవా, నీవే లోకాలకు గతి; నీవు పూర్వమే స్వీకరించిన విశాలనేత్రి అయిన మాయ తప్ప మరెవ్వరూ నిన్ను యథార్థంగా ఎరుగరు. నీవు ఊహకందని మహాభూతానివి, అక్షయుడవు, జరారహితుడవు; నీవు ఏ రూపాన్ని కోరుకుంటావో దానిలో స్వయంగా ప్రవేశించు.’ బ్రహ్మవాణి స్తుతి కూడా, ఆహ్వానం కూడా. అతడు రాముని ‘విష్ణూ’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — మనుష్యరూపపు ఆవరణ తొలగిపోయింది. రెండు ఎంపికలు మళ్ళీ ముందుంచబడ్డాయి — చతుర్భుజమైన వైష్ణవరూపం, లేదా నిరాకారమైన సనాతన ఆకాశరూపం; ఇక్కడ కూడా బ్రహ్మ రాముని ఇచ్ఛనే ప్రమాణంగా తీసుకుంటున్నాడు. ‘విశాలనేత్రి అయిన మాయ’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘యోగమాయ అయిన సీతాదేవి’ అని వివరించింది — సీతయే విష్ణువు పూర్వపత్ని, ఆమె ఒక్కతే అతనిని యథార్థంగా ఎరుగును. ఈ విధంగా చివరి క్షణంలో కూడా సీత స్మరణ వస్తుంది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తూ) అనే పదం దేవతల హర్షాన్ని సూచిస్తుంది — వారి నాథుడు మళ్ళీ లభించాడు. ‘దేవతుల్యులైన సోదరులు’ అనే పదం భరత శత్రుఘ్నుల దివ్యాంశత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారు కూడా విష్ణువు అంశలు, కాబట్టి వారు కూడా తమ స్వరూపంలో ప్రవేశిస్తారు.

పితామహుని మాట విని మహాబుద్ధిశాలి అయిన రాముడు నిశ్చయించుకొని సోదరులతో కలిసి సశరీరంగా వైష్ణవతేజస్సులో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు సాధ్యులూ, మరుద్గణాలూ, ఇంద్రునితో అగ్నితో మొదలైన దేవతలూ విష్ణుమయుడైన ఆ దేవుని పూజించారు. దివ్యులైన ఋషిగణాలూ, గంధర్వులూ, అప్సరసలూ, సుపర్ణులూ, నాగులూ, యక్షులూ, దైత్యులూ, దానవులూ, రాక్షసులూ — వారందరూ కూడా అతనిని పూజించారు. ఆ దేవతలు ‘సాధు, సాధు’ అన్నారు; స్వర్గమంతా పుష్టమై, ఆనందించి, మనోరథాలు సంపూర్ణంగా నెరవేరి, పాపరహితమైంది. రాముని ప్రవేశం ‘సశరీరంగా’, ‘సోదరులతో కలిసి’ — దేహత్యాగం కాదు, ఒంటరిగా కాదు; భరత శత్రుఘ్నులు కూడా అతనితో పాటు వైష్ణవతేజస్సులో లీనమవుతున్నారు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘సోదరులతో కలిసి శరీరంతో సహా తన వైష్ణవతేజస్సులో ప్రవేశించాడు’ అని చెబుతుంది. రావణభయంతో పీడితులైన దేవతలందరూ ఇప్పుడు రక్షకుని పొందారు; ఆ దైత్య దానవ రాక్షసులు కూడా స్తుతిస్తున్నారు — విష్ణువు తిరిగి రావడంతో జగత్తంతా శాంతించింది. 104వ సర్గలో బ్రహ్మ ప్రార్థన ‘విష్ణువును రక్షకునిగా పొంది దేవతలు నిశ్చింతులవుదురు గాక’ అని ఉంది; అది ఇక్కడ పూర్తయింది. ‘వినిశ్చిత్య’ (నిశ్చయించుకొని) అనే పదం బ్రహ్మ ఇచ్చిన రెండు ఎంపికలలో ఒకదాన్ని — వైష్ణవతేజస్సునే — రాముడు స్వయంగా ఎంచుకున్నాడని సూచిస్తుంది. ‘విష్ణుమయుడైన దేవుడు’ అనే పదంతో రాముని విష్ణుత్వం ఇప్పుడు అందరికీ ప్రత్యక్షమైంది. దైత్య దానవ రాక్షసుల స్తుతి కూడా విష్ణువు చివరికి శత్రువులకు కూడా శరణ్యుడని చూపుతుంది.

అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన విష్ణువు పితామహునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సువ్రతా, ఈ జనసమూహాలకు లోకాన్ని ప్రసాదించాలి. యశస్వులైన వీరందరూ ప్రేమతో నన్ను అనుసరించి వచ్చారు; వీరు భక్తులు, ఆదరించదగినవారు, నా కోసం తమను తాము త్యజించినవారు.’ విష్ణువు మాట విని లోకగురువు, ప్రభువు అయిన బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు — ‘ఇక్కడికి వచ్చిన వీరు సాంతానికములనే లోకాలకు వెళ్తారు. పశుపక్షి యోనులలో ఉన్న ఏ ప్రాణి అయినా నిన్నే తలచుకుంటూ భక్తితో ప్రాణాలు విడిస్తే, అది కూడా సంతానక లోకాలలో నివసిస్తుంది — ఆ లోకాలు బ్రహ్మలోకానికి వెంటనే ఉండేవి, బ్రహ్మలోకపు గుణాలన్నింటితో కూడినవి.’ వానరులూ భల్లూకులూ తమ సొంత యోనులకు వెళ్ళారు — దేవతల నుండి పుట్టిన వారు ఏ దేవతల నుండి వెలువడ్డారో ఆ దేవతలలోనే ప్రవేశించారు; సుగ్రీవుడు సూర్యమండలంలో ప్రవేశించాడు. దేవతలందరూ చూస్తుండగానే వారు తమ తండ్రులను చేరుకున్నారు. దేవేశుడు అలా చెబుతుండగా వారు గోప్రతార ఘట్టానికి వచ్చారు. రాముని మొదటి ప్రార్థన తన భక్తుల కోసం — తాను వెళ్తూ కూడా అనుచరులను మరచిపోడు. ‘మత్కృతే త్యక్తాత్మానః’ (నా కోసం తమను తాము త్యజించినవారు) అనే మాట వారి త్యాగాన్ని స్తుతిస్తుంది. సాంతానిక లోకాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సాకేతధామంలోని భాగమే’ అని వివరించింది. వానరులు తమ తండ్రులలో ప్రవేశించడం బాలకాండ కథను పూర్తి చేస్తుంది — రామునికి సహాయం చేయడానికి దేవతల అంశలుగా పుట్టినవారు కార్యం నెరవేరాక తమ మూలానికి తిరిగి వెళ్తున్నారు. సుగ్రీవుడు సూర్యపుత్రుడు, కాబట్టి సూర్యమండలంలో ప్రవేశిస్తాడు. పశుపక్షులు కూడా భక్తితోనే ముక్తిని పొందుతాయి — జాతి కాదు, భక్తే ప్రమాణం. ‘భజితవ్యాః’ (ఆదరించదగినవారు) అనే పదం భక్తుని పట్ల భగవంతుని కర్తవ్యాన్ని సూచిస్తుంది — భక్తుడు భగవంతుని భజించినట్లే, భగవంతుడు కూడా భక్తుని భజిస్తాడు.

ఆనందబాష్పాలతో కలవరపడుతున్న వారందరూ సరయూను చేరారు. ఎవరెవరు నీటిలో మునిగి సంతోషంగా ప్రాణాలు విడిచి మానవదేహాన్ని వదిలారో, వారు విమానాన్ని ఎక్కారు. పశుపక్షి యోనులలో ఉన్న వందలాది ప్రాణులు కూడా సరయూజలాన్ని చేరి ప్రకాశించే దేహాలు ధరించి స్వర్గానికి వెళ్ళాయి; దివ్యదేహాలతో దివ్యులై అవి దేవతలలా వెలిగాయి. స్థావరాలూ జంగమాలూ సరయూజలానికి వెళ్ళి ఆ జలంతో తడిసి దేవలోకాన్ని చేరాయి. ఆ సమయంలో అక్కడికి వచ్చిన భల్లూక వానర రాక్షసులు కూడా నీటిలో దేహాలను విడిచి స్వర్గంలో ప్రవేశించారు. తరువాత లోకగురువు అక్కడికి వచ్చినవారందరినీ స్వర్గంలో నెలకొల్పి, సంతోషించిన, ఆనందిస్తున్న దేవతలతో కలిసి మహత్తరమైన స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. గోప్రతారం అనేది ఆ ఘట్టం పేరు — అక్కడ సరయూజలమే మోక్షతీర్థమైంది. ‘తత్తోయవిక్లేదమ్’ (ఆ జలంతో తడవడం) అనే పదం నీటి స్పర్శమాత్రంతోనే స్థావరాలకు కూడా ముక్తి కలిగిందని సూచిస్తుంది. రామకథ అంతం శోకం కాదు, అందరికీ ముక్తి — రాజు, కుటుంబం, ప్రజలు, వానరులు, పశువులు, వృక్షాలు కూడా. బ్రహ్మ తిరిగి వెళ్ళడంతో కథావృత్తం పూర్తవుతుంది — బాలకాండలో రావణవధ కోసం విష్ణువును ప్రార్థించిన బ్రహ్మయే చివరికి అతనిని స్వధామానికి తీసుకువెళ్తున్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణ ఇక్కడే ముగుస్తుంది; ముద్రణలో మాత్రం తరువాతి సర్గ ఫలశ్రుతి రూపంలో ఉంది. ‘హర్షపూర్ణాశ్రువిక్లవాః’ (ఆనందబాష్పాలతో కలవరపడుతూ) అనే పదం విరోధాభాసాన్ని చూపుతుంది — కన్నీళ్ళు ఉన్నాయి, కానీ ఆనందానివి; వియోగపు దుఃఖం కాదు, మిలనపు ఆనందం. ‘విమానం సోఽధ్యరోహత’ (అతడు విమానం ఎక్కాడు) అనే వాక్యంతో మనుష్యుల దేహత్యాగం కూడా ఉత్సవంలా వర్ణించబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి