సర్గ
రాముని మహాప్రస్థానం, అందరూ అనుసరించడం
ఉదయం మహాప్రస్థాన విధి, రాముని మౌనమూ బయలుదేరడమూ, మూర్తిమంతులైన శ్రీదేవి భూదేవి మొదలైనవారు అనుసరించడం, అంతఃపురమూ సోదరులూ బ్రాహ్మణులూ ప్రజలూ వానరులూ అనుసరించడం, అయోధ్య శూన్యమవడం
రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే విశాలమైన వక్షస్సు గల, మహాయశస్వి, కమలదళాల వంటి కళ్ళు గల రాముడు పురోహితునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రజ్వలిస్తున్న నా అగ్నిహోత్రం బ్రాహ్మణులతో కలిసి ముందు వెళ్ళాలి; మహాపథంలో శోభిల్లే వాజపేయ ఛత్రం కూడా వెళ్ళాలి.’ అప్పుడు తేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు మహాప్రస్థానానికి సంబంధించిన ధర్మాన్నీ విధినీ అంతటినీ ఏమీ మిగల్చకుండా విధిపూర్వకంగా నిర్వర్తించాడు. తరువాత సూక్ష్మవస్త్రం ధరించి, పరబ్రహ్మను జపిస్తూ, వేదమంత్రాలు ఉచ్చరిస్తూ, చేతులలో దర్భలు పట్టుకొని రాముడు సరయూనదికి బయలుదేరాడు. దారిలో ఎక్కడా ఏమీ మాట్లాడకుండా, నిశ్చేష్టుడై, లౌకిక సుఖాలు లేకుండా, కిరణాలు గల సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తూ అతడు ఆ ఇంటి నుండి బయలుదేరాడు. ఇక్కడ రాముని ప్రస్థానం యజ్ఞరూపంలో వర్ణించబడింది — ముందు అగ్నిహోత్రం, వాజపేయ ఛత్రం, పురోహితుడు, వేదమంత్రాలు, దర్భలు. మహాప్రస్థానం మరణం కాదు, చివరి యజ్ఞం. రాముని మౌనమూ, నిశ్చేష్టతా, సూక్ష్మవస్త్రమూ సన్న్యాసి వలె ఉన్నాయి — రాజవేషం త్యజించబడింది, బ్రహ్మధ్యానం మాత్రమే మిగిలింది. ‘నిఃసుఖః’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘లౌకిక సుఖాన్ని పరిత్యజించి’ అని వివరించింది — దుఃఖం కాదు, సుఖదుఃఖాతీతత. ‘అంశుమాన్ వలె’ అనే ఉపమానం సూర్యవంశపు రాజు చివరి ప్రకాశాన్ని చూపుతుంది — సూర్యకులంలో పుట్టినవాడు సూర్యునిలా అస్తమిస్తున్నాడు, కానీ అతని తేజస్సు తరగదు. అగ్నిహోత్రం ముందు వెళ్ళడం శాస్త్రీయమైనది — ఆహితాగ్ని మహాప్రస్థానం చేసేటప్పుడు అతని అగ్నులు కూడా అతనితో వెళ్తాయి. వాజపేయ ఛత్రం రాముని యజ్ఞకర్తృత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అది అతని రాజ్యానికి ధర్మమే మూలమని సూచిస్తుంది. ఆదిలో అయోధ్యాకాండలో అభిషేకవిధిని ఏర్పాటు చేసిన వసిష్ఠుడే ఇప్పుడు మహాప్రస్థానవిధిని నిర్వర్తిస్తున్నాడు — కులగురువు ఆదిలోనూ అంతంలోనూ ఉన్నాడు.
రాముని కుడివైపున పద్మంతో కూడిన శ్రీదేవి ఆశ్రయించి ఉంది, ఎడమవైపున భూదేవి, ముందు వ్యవసాయం — సంహారశక్తి. రకరకాల బాణాలూ, పొడవైన ఉత్తమ ధనుస్సూ, ఇతర ఆయుధాలూ — అన్నీ పురుషరూపాలు ధరించి వెళ్ళాయి. బ్రాహ్మణరూపంలో వేదాలూ, అందరినీ రక్షించే గాయత్రీ, ఓంకారమూ, వషట్కారమూ — అన్నీ రాముని అనుసరించాయి. మహాత్ములైన ఋషులూ, భూసురులందరూ స్వర్గద్వారం తెరచుకున్నట్లున్న మహాత్ముడైన రాముని అనుసరించారు. ఇక్కడ రాముని దివ్యస్వరూపం ప్రకటమవుతుంది — మనుష్యరూపంలో రాజ్యం చేసినవాని రెండు వైపులా శ్రీదేవీ భూదేవీ, విష్ణువు యొక్క రెండు శక్తులు. లంకాయుద్ధంలో అతనికి సహాయకాలైన శస్త్రాలు కూడా మూర్తిమంతాలై అనుసరిస్తున్నాయి. వేదాలూ గాయత్రీ అనుసరిస్తున్నాయి — రాముడు వేదాలకూ ధర్మానికీ మూర్తి. ‘స్వర్గద్వారమపావృతమ్’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బ్రహ్మలోకపు తెరచిన ద్వారస్వరూపుడైన పరమాత్మ శ్రీరాముడు’ అని వివరించింది — రాముడే మోక్షద్వారం. సమీక్షిత పాఠంలో ఎడమవైపు శ్రీ, కుడివైపు హ్రీ అని భిన్నమైన చిత్రం ఉంది; ముద్రణలో కుడివైపు శ్రీ, ఎడమవైపు భూదేవి. ‘వ్యవసాయః’ అనే పదాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘సంహారశక్తి’ అని వివరించింది — అది ముందు మార్గం చూపుతోంది. మనుష్యదేహంలో ఉన్నప్పుడు కూడా రాముడు ఎల్లప్పుడూ ఈ దివ్యశక్తులతో చుట్టబడి ఉన్నాడు, ఇప్పుడు మాత్రమే అవి కనిపిస్తున్నాయి.
వెళ్తున్న అతనిని వృద్ధులూ బాలలూ దాసీలతో, నపుంసకులైన అంతఃపుర రక్షకులూ సేవకులతో కూడిన అంతఃపుర స్త్రీలు అనుసరిస్తున్నారు. అంతఃపురంతో కూడిన భరతుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి వెళ్ళాడు; వారు రాముని తమ గతిగా, శరణుగా భావించి అగ్నిహోత్రంతో కూడిన రాముని అనుసరించారు. అగ్నిహోత్రాలతో కూడిన ఆ మహాత్ములైన బ్రాహ్మణులందరూ భార్యాపుత్రులతో వచ్చి మహాబుద్ధిశాలి అయిన కాకుత్స్థుని అనుసరించారు. పుత్రులూ పశువులూ బంధువులతో కూడిన మంత్రులూ, సేవకవర్గాలూ అందరూ అనుచరులతో సహా సంతోషంగా రాముని అనుసరించారు. తరువాత హృష్టపుష్టులైన జనంతో కూడిన, రాముని గుణాలకు ఆకర్షితులైన ప్రజలందరూ వెళ్తున్న రాఘవుని అనుసరిస్తున్నారు. తరువాత స్త్రీపురుషులతో, పక్షులూ పశువులూ బంధువులతో కూడిన వారందరూ పాపరహితులై, సంతోషంగా రాఘవుని అనుచరులయ్యారు. అనుసరణ వర్ణన క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — అంతఃపురం, ఇద్దరు సోదరులు, బ్రాహ్మణులు, మంత్రులు, ప్రజలందరూ, చివరికి పశుపక్షులు కూడా. అందరి విషయంలోనూ ‘హృష్టాః’ (సంతోషించినవారు), ‘ప్రహృష్టవత్’ (సంతోషంగా) అనే పదాలు మళ్ళీ మళ్ళీ — ఈ యాత్ర శోకానిది కాదు, ఉత్సవానిది. ‘గుణరంజితాః’ (గుణాలకు ఆకర్షితులు) అనే పదం ప్రజలు ఆజ్ఞతో కాక రాముని గుణాలకు ఆకర్షితులయ్యారని చూపుతుంది; ‘విగతకల్మషాః’ (పాపరహితులు) అనే పదం వారి పాపక్షయాన్ని సూచిస్తుంది. భరత శత్రుఘ్నులు అనుసరించడం క్రిందటి రెండు సర్గలలోని నిశ్చయానికి పూర్తి; రాముడు తన అగ్నిహోత్రంతో వెళ్తున్నట్లే, అగ్నిహోత్రాలు గల బ్రాహ్మణులు తమ యజ్ఞాగ్నులతో వెళ్తున్నారు. అంతఃపుర వర్ణనలో ‘సవృద్ధబాలదాసీకాః’ (వృద్ధులూ బాలలూ దాసీలతో) అనే పదంతో ఎవ్వరూ విడువబడలేదు — వృద్ధులూ బాలలూ దాసీలూ కూడా; రాజు కుటుంబమంతా వెళ్తోంది.
స్నానం చేసి, ఆనందంగా, హృష్టపుష్టులై ఉన్న వానరులందరూ కిలకిలారావాలతో అంతటినీ దృఢంగా రాముని అనుసరించేలా చేశారు. అక్కడ దీనుడు గానీ, సిగ్గుపడినవాడు గానీ, దుఃఖించినవాడు గానీ ఎవ్వడూ లేడు; అంతా సంతోషంగా, ఉత్సాహంగా, పరమ అద్భుతంగా ఉంది. బయలుదేరుతున్న రాముని చూడాలని వచ్చిన జానపదులు కూడా చూడగానే స్వర్గానికి అనుసరించేవారయ్యారు. భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ పురవాసులైన జనులూ పరమభక్తితో ఏకాగ్రచిత్తులై వెనుక వచ్చారు. నగరంలో అంతర్ధానమై కనిపించకుండా ఉన్న భూతాలు కూడా స్వర్గానికి సిద్ధమైన రాఘవుని అనుసరించాయి. కాకుత్స్థుని చూసే స్థావర జంగమాలన్నీ కూడా రాముని ప్రయాణంలో అనుసరించాయి. అప్పుడు అయోధ్యలో అతి సూక్ష్మమైన శ్వాస తీసే ప్రాణి కూడా కనిపించలేదు; పశుపక్షి యోనులలో పుట్టినవి కూడా అన్నీ రాముని అనుసరించాయి. అయోధ్య పూర్తిగా శూన్యమవుతుంది — మనుష్యులే కాదు, పశువులూ, పక్షులూ, కనిపించని ప్రాణులూ, స్థావరాలూ కూడా. చూసేవారు కూడా అనుసరించేవారవుతున్నారు — రాముని దర్శనమే మోక్షానికి కారణం. వానరుల కిలకిలారావం యాత్ర యొక్క ఉత్సవరూపాన్ని చూపుతుంది. ‘సుసూక్ష్మమపి’ (అతి సూక్ష్మమైనది కూడా) అనే పదం సర్వవ్యాపకమైన, ఏదీ మిగలని అనుసరణను స్పష్టం చేస్తుంది — పూర్వం రాముడు వనానికి వెళ్ళినప్పుడు శోకంతో మూర్ఛపోయిన అయోధ్య ఇప్పుడు యావత్తూ అతనితో పాటు వెళ్తోంది. ఈ విధంగా రాముడు సమస్త ప్రాణులకూ నాయకుడు — ఎవరు ఎక్కడ ఎంతవరకూ అతనిని చూస్తారో వారు అతనిని అనుసరిస్తారు. ‘నోచ్ఛ్వసత్’ (శ్వాస తీసేది లేదు) అనే చివరి శ్లోకం వర్ణనకు పరాకాష్ఠ — నగరంలో శ్వాస కూడా వినిపించడం లేదు. ఈ దృశ్యం అయోధ్యాకాండలోని వనగమనానికి విపరీతం — అప్పుడు పౌరులు రాముని అనుసరించాలనుకున్నారు కానీ వెనక్కి పంపబడ్డారు, ఇప్పుడు అందరూ నిర్విఘ్నంగా వెళ్తున్నారు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवाधिकशततमः सर्गः॥ १०९॥