సర్గ
శత్రుఘ్నుడూ వానరులూ రావడం, విభీషణాదులకు చిరంజీవిత్వ ఆదేశం
దూతలు మధురకు వెళ్ళడం, శత్రుఘ్నుడు పుత్రులను అభిషేకించి అయోధ్యకు రావడం, వానర రాక్షస దేవపుత్రుల రాక, సుగ్రీవుని స్వీకరించడం, విభీషణుని లంకలో నిలపడం, హనుమంతునికీ జాంబవంతాదులకూ చిరంజీవిత్వం
రాముని మాటతో ప్రేరేపించబడిన, వేగంగా నడిచే ఆ దూతలు దారిలో ఎక్కడా విడిది చేయకుండా శీఘ్రంగా మధురకు వెళ్ళారు. మూడు పగళ్ళూ రాత్రులలో మధురకు చేరి వారు శత్రుఘ్నునికి అంతా యథాతథంగా చెప్పారు — లక్ష్మణుని పరిత్యాగమూ, రాఘవుని ప్రతిజ్ఞా, పుత్రుల అభిషేకమూ, పౌరులు అనుసరించడమూ. ‘బుద్ధిమంతుడైన రాముడు వింధ్యపర్వతపు చరియ దగ్గర కుశుని కోసం కుశావతి అనే పేరుతో రమ్యమైన నగరాన్ని నిర్మించాడు; లవుని కోసం శ్రావస్తి అనే రమ్యమైన పురం ప్రసిద్ధి చెందింది. రాఘవుడూ భరతుడూ అయోధ్యను జనశూన్యం చేసి స్వర్గానికి వెళ్ళే ప్రయత్నంలో ఉన్నారు.’ ఇలా మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి అంతా త్వరగా నివేదించి ‘రాజా, త్వరపడు’ అని చెప్పి వారు ఆగిపోయారు. దూతలు వంశక్షయపు వార్తను మోసుకువస్తున్నారు, కాబట్టి వారు క్షణం కూడా విశ్రమించరు — మూడు రోజులలోనే దీర్ఘమైన మార్గాన్ని దాటారు. వారి సందేశంలో సంఘటనల క్రమం సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా ఉంది — త్యాగం, ప్రతిజ్ఞ, అభిషేకం, అనుసరణ; ఇదే క్రిందటి రెండు సర్గల సారం. కుశావతి వింధ్యపు చరియ దగ్గర, శ్రావస్తి ఉత్తరాన — కొత్త రెండు రాజధానుల పేర్లు ఇక్కడ మొదటిసారి వినిపిస్తాయి, దానితో రామవంశపు భావి పరంపర సూచించబడుతుంది. ‘అయోధ్యను జనశూన్యం చేసి’ అనే వాక్యం హృదయవిదారకమైనది — రాముని జన్మభూమి అయిన నగరం ఇప్పుడు జనశూన్యమవుతుంది, ఎందుకంటే పౌరులందరూ అనుసరించడానికి సిద్ధమయ్యారు. ‘రాజా, త్వరపడు’ అనే పిలుపు దూతల ఆత్రుతను చూపుతుంది — శత్రుఘ్నుడు ఆలస్యం చేస్తే సోదరులను అందుకోలేడు. దూతల మాటలో ‘రాఘవో భరతస్తథా’ అని ఇద్దరి పేర్లూ కలిపి చెప్పబడ్డాయి — భరతుడు కూడా రామునితో వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకున్నాడని శత్రుఘ్నుడు అర్థం చేసుకుంటాడు. అతనికి కూడా వేరే ఎంపిక మిగలదు — ఇద్దరు అన్నలూ వెళ్తుంటే అతడెలా ఉండగలడు? అయోధ్య నుండి మధుర వరకూ దారి దీర్ఘమైనది, అయినా దూతలు రాత్రింబవళ్ళు విశ్రాంతి లేకుండా నడుస్తున్నారు — వార్త యొక్క గౌరవం వారి గమనంలో ప్రతిబింబిస్తోంది.
ఘోరమైన ఆ వంశక్షయం సమీపించిందని విని రఘునందనుడైన శత్రుఘ్నుడు ప్రజలనూ, కాంచనుడనే పురోహితునీ పిలిపించి, జరిగినదంతా, సోదరులతో పాటు తనకు రాబోయే మార్పునూ వారికి చెప్పాడు. తరువాత ఆ వీరుడైన రాజు తన ఇద్దరు పుత్రులనూ అభిషేకించాడు. సుబాహుడు మధురను పొందాడు, శత్రుఘాతి వైదిశను; మధుర సేననూ ధనాన్నీ రెండు భాగాలు చేసి ఆ రాజు ఇద్దరు పుత్రులకూ తగినట్లు పంచి వారిని నెలకొల్పాడు. సుబాహుని మధురలోనూ, శత్రుఘాతిని వైదిశలోనూ నిలిపి, రాఘవుడైన శత్రుఘ్నుడు ఒకే రథంతో అయోధ్యకు వెళ్ళాడు. అక్కడ సూక్ష్మమైన పట్టువస్త్రాలు ధరించి, జ్వలిస్తున్న అగ్నిలా ఉన్న మహాత్ముడైన రాముని అక్షయులైన మునులతో కలిసి ఉండగా చూశాడు. ఇంద్రియనిగ్రహం గల అతడు చేతులు జోడించి రామునికి నమస్కరించి, ధర్మాన్నే ఆలోచిస్తూ, ధర్మజ్ఞుడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాఘవనందనా, ఇద్దరు కుమారులకూ అభిషేకం చేసి నేను వచ్చాను; రాజా, నిన్ను అనుసరించాలని నేను నిశ్చయించుకున్నానని తెలుసుకో. వీరా, ఇక వేరే ఏమీ చెప్పవద్దు, వేరే ఆజ్ఞ ఇవ్వవద్దు; ముఖ్యంగా నాలాంటివాని వల్ల నీ ఆజ్ఞ భంగం కావడం నేను కోరను.’ అతని దృఢమైన ఆ బుద్ధిని గ్రహించి రఘునందనుడైన రాముడు శత్రుఘ్నునితో ‘సరే’ అనే మాట మాత్రమే అన్నాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా భరతునిలాగే రాజ్యాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు, పుత్రులకు ఏర్పాటు చేసి ఒంటరిగా ఒకే రథంతో వస్తున్నాడు — అతని తొందర అతని భ్రాతృభక్తిని చూపుతుంది. అతని మాటలో వినయమూ దృఢత్వమూ ఉన్నాయి — అతడు రామునికి వారించే అవకాశమే ఇవ్వడు, ‘వేరే ఆజ్ఞ ఇవ్వవద్దు’ అని ముందుగానే అర్థిస్తాడు. అందరికంటే చిన్న తమ్ముడు కూడా అన్న మార్గాన్నే ఎంచుకుంటున్నాడు; నలుగురు సోదరులూ జన్మలో లాగే ప్రస్థానంలోనూ ఒక్కటిగా ఉన్నారు. శత్రుఘ్నుని ఏర్పాటు కూడా బాగా ఆలోచించినది — సేనకూ ధనానికీ న్యాయమైన విభజన, దానివల్ల పుత్రుల మధ్య కలహం రాదు. ‘అక్లీబాం బుద్ధిమ్’ (దృఢమైన, పౌరుషం గల బుద్ధి) అనే రాముని అంచనా శత్రుఘ్నుని నిశ్చయంలోని పౌరుషాన్ని స్తుతిస్తుంది — అతడు శోకంతో కాక ధైర్యంతో అనుసరిస్తున్నాడు. రాముడు కూడా దీర్ఘంగా మాట్లాడడు; ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే ఒక్క పదమే ఈ సర్గలో మళ్ళీ మళ్ళీ ఆవృత్తమయ్యే అంగీకార వచనం.
అతని మాట ముగిసేసరికి కామరూపులైన వానరులూ, భల్లూక రాక్షస సమూహాలూ అనేకంగా వచ్చి చేరారు. సుగ్రీవుని ముందుంచుకొని వారందరూ స్వర్గాభిముఖుడై ఉన్న రాముని చూడాలనే మనస్సుతో వచ్చారు. దేవపుత్రులూ, ఋషిపుత్రులూ, గంధర్వపుత్రులూ రాముని క్షయాన్ని తెలుసుకొని అందరూ వచ్చారు. ఆ వానర రాక్షసులందరూ రామునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నారు — ‘రాజా, నిన్ను అనుసరించడానికి మేము వచ్చాము. పురుషోత్తమా రామా, మేము లేకుండా నీవు వెళ్తే, యమదండాన్ని ఎత్తి మమ్మల్ని నీవు పడగొట్టినట్లే.’ ఈలోగా మహాబలుడైన సుగ్రీవుడు కూడా వీరుడైన రామునికి విధిపూర్వకంగా ప్రణమిల్లి విన్నవించడానికి సిద్ధమయ్యాడు — ‘నరేశ్వరా, వీరుడైన అంగదుని అభిషేకించి నేను వచ్చాను; రాజా, నిన్ను అనుసరించాలని నేను నిశ్చయించుకున్నానని తెలుసుకో.’ యుద్ధకాండలోని సహాయకులందరూ ఇక్కడ మళ్ళీ ఒక్కచోట కలుస్తున్నారు — లంకాయుద్ధంలో రామునితో కలిసి పోరాడినవారు స్వర్గయాత్రలో కూడా అతనిని విడువరు. ‘రామక్షయమ్’ అనే పదం రాముని లీలాసంవరణను సూచిస్తుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘లీలాసంవరణ సమయం’ అని చెబుతుంది. వానరుల మాట భావపూర్ణమైనది — రాముడు లేని జీవితం వారికి యమదండంతో చంపబడడం వంటిది. సుగ్రీవుడు కూడా శత్రుఘ్నునిలాగే కుమారుని రాజ్యంలో నిలిపి వచ్చాడు, అతని మాట శత్రుఘ్నుని మాటకు ప్రతిధ్వని — ‘తవానుగమనే రాజన్ విద్ధి మాం కృతనిశ్చయమ్’ (రాజా, నిన్ను అనుసరించాలని నిశ్చయించుకున్నానని తెలుసుకో) అనే పంక్తి ఇక్కడ యథాతథంగా మళ్ళీ ఆవృత్తమవుతుంది. ఈ విధంగా మైత్రి కూడా సోదరత్వంతో సమానమని కవి సూచిస్తున్నాడు. దేవపుత్రుల, ఋషిపుత్రుల, గంధర్వపుత్రుల ఉనికి వానరులూ భల్లూకులూ మూలతః దేవాంశలేనని సూచిస్తుంది — బాలకాండలో దేవతలే రామునికి సహాయం చేయడానికి వానరరూపంలో జన్మించారు. కాబట్టి వారు అనుసరించడం తమ మూలానికి తిరిగి వెళ్ళడం కూడా. తరువాతి రెండు సర్గలలో వారు తమ తమ తండ్రులలో ప్రవేశించడం వర్ణించబడుతుంది. ‘స్వర్గాయాభిముఖం స్థితమ్’ (స్వర్గాభిముఖుడై ఉన్న) అనే విశేషణం రాముని అప్పటి స్థితిని చిత్రిస్తుంది — అతడు శరీరంతో అయోధ్యలో ఉన్నాడు, మనసుతో మాత్రం స్వధామాభిముఖుడై ఉన్నాడు.
అతని ఆ మాట విని, ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అతని మైత్రిని తలచుకొని ఆ వానరేంద్రునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మిత్రుడా సుగ్రీవా, విను; నీవు లేకుండా నేను దేవలోకానికి గానీ, పరమమైన మహత్తర పదానికి గానీ వెళ్ళను.’ వారు అలా అనగా కాకుత్స్థుడు చిరునవ్వుతో ‘సరే’ అన్నాడు. తరువాత ఆ మహాయశస్వి రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహావీరుడవైన రాక్షసేంద్రా విభీషణా, ప్రజలు ఉన్నంతకాలం నీవు లంకలో ఉంటూ నీ శరీరాన్ని ధరిస్తావు. చంద్రుడూ సూర్యుడూ ఉన్నంతకాలం, భూమి నిలిచి ఉన్నంతకాలం, లోకంలో నా కథ ఉన్నంతకాలం ఇక్కడ నీ రాజ్యం ఉండుగాక. మిత్రునిగా నిన్ను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను, నా ఆజ్ఞను నీవు పాటించాలి; ధర్మంతో ప్రజలను రక్షించు, ఎదురుచెప్పడం నీకు తగదు. మహాబలుడవైన రాక్షసేంద్రా, ఇంకొకటి కూడా చెప్పాలనుకుంటున్నాను — ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు కూడా నిరంతరం ఆరాధించదగిన ఇక్ష్వాకు కులదైవమైన జగన్నాథుని ఎల్లప్పుడూ ఆరాధించు.’ విభీషణుడు ‘అలాగే’ అని రాముని మాటను స్వీకరించాడు. ఇక్కడ రాముడు రెండు విధాల వ్యవహారాన్ని చూపుతున్నాడు — సుగ్రీవుని మిత్రునిగా వెంట తీసుకువెళ్తున్నాడు, విభీషణుని మాత్రం రాజధర్మం ప్రకారం లంకలో నిలుపుతున్నాడు. విభీషణుని చిరంజీవిత్వం రామకథ ఉనికితో ముడిపడి ఉంది — కథ ఉన్నంతకాలం రాజ్యం. ‘ఎదురుచెప్పడం నీకు తగదు’ అనే ఆజ్ఞ అతడు అనుసరిస్తానని ప్రార్థించకముందే దాన్ని నివారిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘జగన్నాథ’ అనే పదాన్ని ‘శేషశాయి అయిన శ్రీమహావిష్ణువు’ అని వివరిస్తుంది — ఇక్ష్వాకుల కులదైవం శ్రీరంగనాథుడు అనే సంప్రదాయం ఇక్కడ సూచించబడుతోంది. ‘సఖిత్వేన’ (మిత్రునిగా) అనే పదం ఆజ్ఞ కూడా ప్రభుత్వంతో కాక మైత్రితోనే ఇవ్వబడుతోందని చూపుతుంది. సుగ్రీవునికి రాముడిచ్చిన జవాబు కూడా మైత్రి పరాకాష్ఠను చూపుతుంది — ‘నీవు లేకుండా పరమపదానికి కూడా వెళ్ళను’; మిత్రుడు లేని స్వర్గం కూడా అసంపూర్ణమే. విభీషణుడు భూమిపై ఉండిపోవడం దండన కాదు, బాధ్యత — లంక ప్రజలను ధర్మంతో రక్షించాలి, ఎందుకంటే రావణుని తరువాత వారికి ధర్మరాజు అతడే. ‘యావచ్చంద్రశ్చ సూర్యశ్చ’ (చంద్రుడూ సూర్యుడూ ఉన్నంతకాలం) అనే ఉపమానం చిరకాలానికి ప్రసిద్ధమైన సూచన; దానివల్ల విభీషణుని రాజ్యం రామకథలాగే కాలాతీతమవుతుంది.
రాక్షసశ్రేష్ఠుల రాజైన విభీషణుడు రాఘవుని ఆజ్ఞను స్మరిస్తూ నిలిచాడు. అతనితో అలా చెప్పి కాకుత్స్థుడు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు జీవించి ఉండాలని నిశ్చయించుకున్నావు, ఆ ప్రతిజ్ఞను వ్యర్థం చేయకు. వానరేశ్వరా, లోకంలో నా కథలు ప్రచారంలో ఉన్నంతకాలం నా మాటను పాలిస్తూ సుప్రీతుడవై ఆనందించు.’ మహాత్ముడైన రాఘవుడు అలా అనగా హనుమంతుడు పరమానందాన్ని పొంది ఇలా విన్నవించాడు — ‘నీ పావనమైన కథ లోకంలో సంచరించినంతకాలం నీ ఆజ్ఞను పాలిస్తూ నేను భూమిపై ఉంటాను.’ తరువాత బ్రహ్మపుత్రుడైన వృద్ధ జాంబవంతునితో, మైందునితో, ద్వివిదునితో కూడా అలాగే చెప్పి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘జాంబవంతునితో కలిసి మీరు ఐదుగురూ కలియుగం వచ్చేవరకూ ఎల్లప్పుడూ జీవించి ఉండండి.’ వారితో అలా చెప్పి కాకుత్స్థుడు ఆ భల్లూక వానరులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘సరే, మీరు చెప్పినట్లే నాతో కలిసి రండి.’ హనుమంతుని చిరంజీవిత్వం రామకథతో ముడిపడి ఉంది — అతడు కథకు శ్రోతా, రక్షకుడూ అని సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధుడు. అతడు తన ప్రతిజ్ఞను తానే స్మరించుకొని సంతోషంతో అంగీకరిస్తాడు; అతని భక్తి స్వర్గంతో కాక సేవతోనే తృప్తి చెందుతుంది. ‘ఐదుగురు’ అనే సంఖ్యను హిందీ వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేసింది — జాంబవంతుడు, విభీషణుడు, హనుమంతుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు; వారిలో హనుమంతుడూ విభీషణుడూ ప్రళయం వరకూ ఉంటారు, మిగిలిన ముగ్గురూ ద్వాపర కలియుగాల సంధిలో కృష్ణావతార కాలంలో మరణించారని వ్యాఖ్యానపు టిప్పణి. చివరికి రాముడు మిగిలినవారందరినీ ‘నాతో కలిసి రండి’ అని అనుమతిస్తాడు, తరువాతి సర్గలోని మహాప్రస్థానానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది. రాముడు కొందరు సహాయకులను భూమిపైనే నిలపడం తన కథ అవిచ్ఛిన్నంగా సాగడం కోసం — విభీషణుడు లంకలో, హనుమంతుడు కథాశ్రవణంలో, జాంబవంతాదులు కలియుగం వరకూ రాముని స్మృతిని సజీవంగా కాపాడుతారు. ఈ విధంగా రాముడు వెళ్ళిపోతున్నాడు, కానీ అతని భక్తులు అతనికి సాక్షుల్లా లోకంలో నిలుస్తారు. హనుమంతుని జవాబులోని ‘పావనీ’ (పావనమైన) అనే విశేషణం కథ పవిత్రతను స్తుతిస్తుంది — శ్రోతలను పవిత్రం చేసే కథ. ‘యథోదితమ్’ (చెప్పినట్లే) అనే పదంతో రాముడు మిగిలినవారి స్వేచ్ఛను మన్నిస్తున్నాడు — వెళ్ళాలనుకునేవారు వెళ్ళవచ్చు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाधिकशततमः सर्गः॥ १०८॥