॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 107వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

కుశలవుల అభిషేకం, పౌరులు అనుసరించాలనే నిశ్చయం

రాముని గమన నిశ్చయం, భరతుడు రాజ్యాన్ని నిరాకరించడం, వసిష్ఠుని ఉపదేశం, అనుసరించడానికి పౌరుల ప్రార్థన, కుశలవుల అభిషేకం, శత్రుఘ్నుని వద్దకు దూతలను పంపడం

లక్ష్మణుని పంపివేసి, దుఃఖశోకాలతో నిండిన రాముడు పురోహితునితో, మంత్రులతో, నైగములతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు ధర్మవత్సలుడు, వీరుడు అయిన భరతుని అయోధ్యాపతిగా రాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను, ఆ తరువాత వనానికి వెళ్తాను. సామగ్రిని తీసుకురండి, కాలం దాటిపోకూడదు. ఈ రోజే లక్ష్మణుడు వెళ్ళిన దారిలో నేనూ వెళ్తాను.’ రాఘవుడు చెప్పిన ఆ మాట విని ప్రజలందరూ తలలు నేలకు ఆనించి ప్రణమిల్లి, ప్రాణం పోయినవారిలా అయిపోయారు. లక్ష్మణుడు వెళ్ళిపోవడంతో రాముని భూలోకవాసం కూడా ముగిసింది — పుట్టినప్పటి నుండీ తోడుగా ఉన్నవాడు లేకుండా రాముడు ఒక్క క్షణం కూడా ఉండాలనుకోవడం లేదు. ‘లక్ష్మణుడు వెళ్ళిన దారి’ అనే వాక్యం సోదరప్రేమ పరాకాష్ఠను చూపుతుంది. ‘వనమ్’ (వనం) అనే పదం ఇక్కడ మళ్ళీ ప్రతిధ్వనిస్తుంది — పూర్వం తండ్రి మాటతో వనానికి వెళ్ళినట్లే, ఇప్పుడు కూడా రాజ్యాన్ని భరతునికి ఇచ్చి వనానికి వెళ్ళాలనుకుంటున్నాడు; అయోధ్యాకాండకు ప్రతిబింబంలా. ప్రజల మూర్ఛ వారికి రామునిపై ఉన్న అనన్యభక్తిని సూచిస్తుంది — రాజు వియోగం వారికి ప్రాణవియోగం వంటిది. ‘కాలాత్యయో మా భూత్’ (కాలం దాటిపోకూడదు) అని రాముడు తొందర చూపుతున్నాడు — క్రిందటి సర్గలలో కాలుడే అతని కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు, కాబట్టి ఆలస్యం తగదు. అతడు నైగములను కూడా పిలిపిస్తాడు, దానివల్ల పౌరులందరూ నిర్ణయాన్ని వింటారు; రాజ్యపు హస్తాంతరణ రహస్యంగా కాక, అందరి సమక్షంలో జరుగుతుంది.

రాఘవుని మాట విని భరతుడు స్పృహ కోల్పోయాడు; అతడు రాజ్యాన్ని నిందించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, సత్యం మీదా, స్వర్గభోగం మీదా ప్రమాణం చేస్తున్నాను — రఘునందనా, నీవు లేకుండా నేను రాజ్యాన్ని కోరను. నరాధిపా, ఈ కుశలవులను అభిషేకించి, కోసలలో వీరుడైన కుశుని, ఉత్తర కోసలలో లవుని నిలుపు. వేగంగా వెళ్ళే దూతలు శత్రుఘ్నుని దగ్గరికి వెళ్ళాలి; మన ఈ ప్రయాణాన్ని వెంటనే తెలియజేయాలి, ఆలస్యం కాకూడదు.’ భరతుని శీలం ఇక్కడ కూడా అయోధ్యాకాండకు అనుగుణంగానే ఉంది — అప్పుడు కూడా అతడు రాముడు లేని రాజ్యాన్ని నిరాకరించాడు, ఇప్పుడూ అలాగే. ‘అస్మాకమ్’ (మన) అనే బహువచనంతో అతడు తననూ శత్రుఘ్నునీ రాముని అనుయాయులుగా నిశ్చయిస్తున్నాడు. అతడు వారసత్వ వ్యవస్థను కూడా సూచిస్తున్నాడు — రాముని పుత్రులనే రాజ్యంలో నిలపాలి, ఈ విధంగా వంశపరంపర భంగం కాదు. శత్రుఘ్నుడు దూరాన మధురలో ఉంటున్నాడు, అతనికి కూడా వార్త వెంటనే పంపాలి — భరతుని దృష్టి సోదరులందరినీ సమానంగా చూస్తుంది. ‘సత్యం మీద ప్రమాణం చేస్తున్నాను’ అనే శపథం అతని నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపుతుంది — అతడు స్వర్గసుఖాన్ని కూడా పణంగా పెడుతున్నాడు. ఈ విధంగా భరతుడు రాముని ప్రతిపాదనను వినయంతో నిరాకరిస్తాడు, కానీ రాజ్యాన్ని శూన్యంగా వదలడు, తగిన వారసులను కూడా నిర్దేశిస్తాడు. రాజనీతికీ ధర్మానికీ సామంజస్యం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

భరతుడు చెప్పిన ఆ మాట విని, దుఃఖంతో తపించిపోయి తలవంచుకొని ఉన్న పౌరులను చూసి వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా రామా, నేలపై పడి ఉన్న ఈ ప్రజలను చూడు. వీరు కోరుకుంటున్నది తెలుసుకొని వీరికి అప్రియం చేయకు.’ వసిష్ఠుని మాటతో ప్రజలను లేవదీసి కాకుత్స్థుడు ‘నేను ఏమి చేయాలి?’ అని అందరినీ అడిగాడు. అప్పుడు ప్రజలందరూ రామునితో ఇలా అన్నారు — ‘రామా, నీవు ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడికి వెళ్తున్న నిన్ను మేము అనుసరిస్తాము. కాకుత్స్థా, పౌరులపై నీకు ప్రీతి ఉంటే, సాటిలేని స్నేహం ఉంటే, భార్యాపుత్రులతో కలిసి మేము నీతో పాటు సన్మార్గంలో వెళ్తాము. తపోవనమైనా, దుర్గమైనా, నదైనా, సముద్రమైనా — నీవు ఎక్కడికి వెళ్ళినా, మేము విడిచిపెట్టదగనివారమైతే, ప్రభూ, మమ్మల్నందరినీ తీసుకువెళ్ళు. ఇదే మాకు పరమ ప్రీతి, ఇదే మాకు పరమ వరం; రాజా, నిన్ను అనుసరించడంలోనే ఎల్లప్పుడూ మా హృదయంలోని ప్రీతి ఉంది.’ ఇక్కడ ప్రజల భక్తి అద్వితీయమైనది — వారు రాజును అనుసరించడాన్ని మృత్యువుగా భావించరు, పరమ వరంగా భావిస్తారు. వనవాస కాలంలో కూడా పౌరులు రాముని అనుసరించాలనుకున్నారు, అప్పుడు అతడు వారిని వెనక్కి పంపాడు; ఇప్పుడు మాత్రం వసిష్ఠుని మాటతో వారి కోరిక తీరుతోంది. రాజు మొదటి కర్తవ్యం ప్రజలకు ప్రియం చేయడమేనని వసిష్ఠుడు రామునికి గుర్తుచేస్తున్నాడు; కాబట్టి చివరి క్షణంలో కూడా ప్రజలను ఉపేక్షించకూడదు. ‘నేను ఏమి చేయాలి?’ అనే రాముని ప్రశ్న అతని వినయాన్ని చూపుతుంది — రాజు కూడా ప్రజల ఇష్టాన్ని అడుగుతున్నాడు. ‘సత్పథమ్’ (సన్మార్గం) అనే పదంతో పౌరులు తమ ప్రయాణాన్ని ఆత్మనాశంగా కాక ధర్మమార్గంగా భావిస్తున్నారు.

పౌరుల దృఢభక్తిని చూసి అతడు ‘సరే’ అని మాత్రమే అన్నాడు. తన అంతాన్నీ, తన కర్తవ్యాన్నీ పరిశీలించుకొని, అదే రోజు రాఘవుడు కోసలలో వీరుడైన కుశునీ, ఉత్తర కోసలలో లవునీ — మహాత్ములైన కుశలవులిద్దరినీ — అభిషేకించి, అభిషిక్తులైన పుత్రులను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, ఆ మహాబాహువు మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకొని, శిరస్సును ఆఘ్రాణించి, ఒక్కొక్కరికీ వేలాది రథాలనూ, పదివేల సంఖ్యలో ఏనుగులనూ, లక్ష గుర్రాలనూ, ధనాన్నీ ఇచ్చాడు. ఎన్నో రత్నాలూ ఎంతో ధనమూ గల, హృష్టపుష్టులైన జనంతో కూడిన ఆ సోదరులైన కుశలవులను వారి వారి పురాలకు పంపాడు. ఈ విధంగా వీరులిద్దరినీ అభిషేకించి తమ పురాలకు పంపి, అప్పుడు మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని దగ్గరికి దూతలను పంపాడు. ఇక్కడ పితృవాత్సల్యం మృదువైనది — ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకోవడం, శిరస్సును ఆఘ్రాణించడం, మళ్ళీ మళ్ళీ కౌగిలించుకోవడం. చివరి వీడ్కోలులో కూడా రాముడు రాజధర్మాన్ని మరచిపోడు — పుత్రులకు రాజ్యాన్నీ, సేననూ, ధనాన్నీ యథోచితంగా ఏర్పాటు చేస్తాడు. దక్షిణ కోసలలో కుశుడు, ఉత్తర కోసలలో లవుడు అనే రాజ్యవిభజన హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా స్పష్టంగా ఉంది. భరతుని ప్రతిపాదన పూర్తిగా స్వీకరించబడింది, శత్రుఘ్నునికి దూతలను పంపడంతో తరువాతి సర్గకు భూమిక ఏర్పడుతుంది. ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే ఒక్క పదంతో రాముడు ప్రజల ప్రార్థనను అంగీకరిస్తాడు — దీర్ఘమైన మాట అవసరం లేదు, ఎందుకంటే అతని హృదయం కూడా అదే కోరుకుంటోంది. ‘అదే రోజు’ అనే మాటతో మళ్ళీ తొందర కనిపిస్తుంది — ఒక్క రోజులోనే అభిషేకం, దానం, పంపడం పూర్తయ్యాయి. వేలాది రథాలు, పదివేల ఏనుగులు, లక్ష గుర్రాలు అనే సంఖ్యలు రాముడు పుత్రుల చేతిలో ఉంచుతున్న రాజ్యపు సమృద్ధిని సూచిస్తాయి.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताधिकशततमः सर्गः॥ १०७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి