॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 106వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

లక్ష్మణ పరిత్యాగం, సశరీర స్వర్గగమనం

తనను వధించమని లక్ష్మణుని ప్రార్థన, మంత్రిసభ, వసిష్ఠుని అభిప్రాయం, రాముడు లక్ష్మణుని పరిత్యజించడం, సరయూతీరంలో యోగంతో లక్ష్మణుడు సశరీరంగా స్వర్గానికి వెళ్ళడం

రాహువు పట్టిన చంద్రునిలా దీనంగా, తలవంచుకొని ఉన్న రాఘవుని చూసి లక్ష్మణుడు సంతోషంగా ఉన్నట్లు మధురంగా ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నా కోసం నీవు సంతాపపడకూడదు; కాలగతి ఇలాగే ఉంటుంది, పూర్వనిర్మాణంతో బద్ధమైనది. సౌమ్యుడా, నిస్సంకోచంగా నన్ను వధించు, నీ ప్రతిజ్ఞను పాలించు; కాకుత్స్థా, ప్రతిజ్ఞను భంగం చేసిన నరులు నరకానికి వెళ్తారు. మహారాజా, నాపై నీకు ప్రీతి ఉంటే, నేను నీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడనైతే, సంశయం లేకుండా నన్ను వధించు, రాఘవా, ధర్మాన్ని వర్ధిల్లజేయి.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని శీలం పరమ శిఖరాన్ని చేరుతుంది. అతడు తన మృత్యువును తానే కోరుకుంటున్నాడు, భయంతో కాదు, శోకంతో కాదు, సంతోషంతో — ఎందుకంటే తన మరణంతో రాముని సత్యం రక్షించబడుతుంది. అతడు సోదరుని ఓదారుస్తున్నాడు, తాను ఓదార్పు కోరడం లేదు. ‘హృష్టః’ (సంతోషంగా) అనే పదం ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది — మృత్యువు వైపు వెళ్తూ కూడా అతడు ప్రసన్నంగా ఉన్నాడు, ఎందుకంటే అతని జీవితానికి ఒకే లక్ష్యం — రాముని ధర్మరక్షణ. ‘పూర్వనిర్మాణబద్ధా’ (పూర్వనిర్మాణంతో బద్ధమైనది) అనే మాటతో అతడు కర్మసిద్ధాంతాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాడు — పూర్వం నిర్మించబడినది తప్పక జరుగుతుంది, కాబట్టి శోకం నిష్ఫలం. ‘యది ప్రీతిః’ (ప్రీతి ఉంటే) అనే షరతుతో అతడు ప్రేమనే మరణానికి కారణంగా నిలుపుతున్నాడు — ప్రియుని ధర్మాన్ని రక్షించడమే ప్రేమకు పరమ పరీక్ష.

లక్ష్మణుడు అలా చెప్పగా, ఇంద్రియాలు కలవరపడిన రాముడు మంత్రులనూ పురోహితునీ పిలిపించి, వారి మధ్య జరిగినదంతా — దుర్వాసుని రాకనూ, తాపసుని ప్రతిజ్ఞనూ — చెప్పాడు. అది విని ఉపాధ్యాయులతో సహా మంత్రులందరూ మౌనంగా కూర్చున్నారు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన వసిష్ఠుడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, మహాయశస్వీ రామా, రోమాంచం కలిగించే నీ క్షయాన్నీ, లక్ష్మణునితో నీ వియోగాన్నీ నేను తపస్సుతో ముందుగానే చూశాను. కాలం బలమైనది; ఈ లక్ష్మణుని పరిత్యజించు, ప్రతిజ్ఞను వ్యర్థం చేయకు. ప్రతిజ్ఞ నశిస్తే ధర్మం లయిస్తుంది; ధర్మం నశిస్తే చరాచరాలతో, దేవతలతో ఋషిగణాలతో కూడిన ముల్లోకాలూ నశిస్తాయి, ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి పురుషశార్దూలా, ముల్లోకాలను రక్షించడం కోసం లక్ష్మణుడు లేకుండానే ఈ రోజు జగత్తును స్వస్థంగా ఉంచు.’ రాముడు స్వయంగా నిర్ణయం తీసుకోడు, సభ అభిప్రాయాన్నీ గురువు అభిప్రాయాన్నీ అడుగుతాడు — ఇది రాజధర్మపు మర్యాద. వసిష్ఠుని తర్కం క్రమబద్ధమైనది — ప్రతిజ్ఞాభంగం వల్ల ధర్మనాశం, ధర్మనాశం వల్ల లోకనాశం. కాబట్టి ఒక్కరి త్యాగం అందరి రక్షణ. ‘త్యజ’ (పరిత్యజించు) అనే పదం ముఖ్యమైనది — గురువు వధను ఉపదేశించడం లేదు, త్యాగాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు; ముందు రాముడు ఈ మార్గాన్నే స్వీకరిస్తాడు. వసిష్ఠుడు దివ్యదృష్టితో ముందుగానే అంతా చూశానని చెప్పడం ద్వారా ఈ సంఘటన దైవనిర్మితమని కూడా సూచించబడుతోంది.

కూడిన వారి ధర్మార్థాలతో కూడిన ఆ మాట విని రాముడు సభ మధ్యలో లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ధర్మవిపర్యయం జరగకూడదు, కాబట్టి నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను. సత్పురుషులకు త్యాగమూ వధా — రెండూ సమానమని విధించబడింది.’ రాముడు ఆ మాట పలకగానే కన్నీళ్ళతో ఇంద్రియాలు కలవరపడిన లక్ష్మణుడు వెంటనే వెళ్ళిపోయాడు, తన ఇంటికి కూడా వెళ్ళలేదు. ఇక్కడ శాస్త్రవచనం ఆశ్రయించబడింది — సజ్జనుని త్యాగం మరణంతో సమానం; కాబట్టి వధ లేకుండానే ప్రతిజ్ఞ పాలించబడుతుంది. రాముని మాట సంక్షిప్తమైనది, భావం మాత్రం గంభీరమైనది. లక్ష్మణుడు విలపించడు, ఎదురుచెప్పడు; అతని కన్నీళ్ళే అతని భావాన్ని చెబుతాయి. ‘తన ఇంటికి వెళ్ళలేదు’ అనే వాక్యం అతడు భార్యనూ పుత్రులనూ కూడా చూడలేదని సూచిస్తుంది — పరిత్యక్తుడైన అతడు అన్నింటినీ త్యజించాడు. నిర్ణయం సభ మధ్యలోనే చెప్పబడుతుంది, ఏకాంతంలో కాదు — రాజధర్మం అందరి సమక్షంలో పాలించబడుతుంది, దానివల్ల ఎవ్వరూ పక్షపాతాన్ని శంకించలేరు. ‘నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను’ అని అంటూ కూడా రాముడు ‘సౌమిత్రీ’ అనే స్నేహపూర్ణమైన సంబోధనను విడువడు.

అతడు సరయూతీరానికి వెళ్ళి, ఆచమనం చేసి, చేతులు జోడించి, అన్ని స్రోతస్సులనూ — ఇంద్రియద్వారాలనూ — నిగ్రహించి, శ్వాస విడువలేదు. శ్వాస తీయకుండా యోగయుక్తుడై ఉన్న అతనిపై ఇంద్రునితో, అప్సరోగణాలతో, ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలందరూ అప్పుడు పుష్పాలు కురిపించారు. మనుష్యులెవ్వరికీ కనిపించకుండా, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని శరీరంతో సహా తీసుకొని ఇంద్రుడు స్వర్గంలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు విష్ణువు యొక్క నాల్గవ భాగం వచ్చిందని చూసి దేవశ్రేష్ఠులందరూ సంతోషించి ఆనందంతో పూజించారు. లక్ష్మణుని అంతం మృత్యువు కాదు, యోగంతో స్వధామానికి తిరిగి వెళ్ళడం. అతడు యోగిలా ప్రాణాలను నిరోధించి, ఏ క్లేశమూ లేకుండా దేహాన్ని విడుస్తున్నాడు, ఇంద్రుడు స్వయంగా అతనిని తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘విష్ణువు యొక్క నాల్గవ భాగం’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు కూడా విష్ణువు అంశమేనని స్పష్టమవుతుంది — రాముని అంశమే రాముని కంటే ముందు తన స్థానానికి వెళ్తోంది. ముద్రణలో 18.2లోని ‘రాఘవమ్’ అనే పదం లక్ష్మణుని గురించినదే; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘లక్ష్మణుని పూజించారు’ అని చెబుతుంది. దేవతల పుష్పవృష్టి లక్ష్మణుని త్యాగాన్ని సన్మానిస్తుంది — భూలోకంలో పరిత్యక్తుడైనవాడు స్వర్గంలో పూజించబడుతున్నాడు. సరయూతీరమే ముందు రాముని ప్రస్థానానికి కూడా స్థానమవుతుంది; వనవాసంలో ఎల్లప్పుడూ రాముని ముందో వెనుకో రక్షకుడిగా ఉన్నట్లే, లక్ష్మణుడు దారి చూపుతున్నట్లు ముందుగా వెళ్తున్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडधिकशततमः सर्गः॥ १०६॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి