సర్గ
దుర్వాసుని రాక, లక్ష్మణుని నివేదన
దుర్వాసుని పట్టుదల, శాపభయం, లక్ష్మణుని ఆత్మబలిదాన నిశ్చయం, రాముడు భోజనం పెట్టడం, రాముని దుఃఖమూ మౌనమూ
రాముడూ కాలుడూ ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగా భగవంతుడైన దుర్వాస మహర్షి రాముని దర్శనాన్ని కోరి రాజద్వారానికి వచ్చాడు. ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుడు సౌమిత్రిని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘రాముని నాకు వెంటనే చూపించు; నా కార్యం దాటిపోతోంది — అంటే ఆలస్యమైతే నా పని చెడిపోతుంది.’ ముని మాటలు విని, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘భగవాన్, ఏమి కార్యం, ఏమి ప్రయోజనం, నేను ఏమి చేయాలో చెప్పు. బ్రహ్మర్షీ, రాఘవుడు ఇప్పుడు వేరే పనిలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు; ఒక్క ముహూర్తం వేచి ఉండు.’ కాలుని షరతు ఈ రోజే విధించబడింది, ఆ క్షణంలోనే దానికి పరీక్ష వచ్చింది. లక్ష్మణుడు తన ధర్మాన్ని అనుసరించి వినయంతో మునిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు — షరతు రహస్యాన్ని బయటపెట్టడు, వేచి ఉండమని మాత్రమే అర్థిస్తాడు. దుర్వాసుని కోపస్వభావం అంతటా ప్రసిద్ధమే; అతని రాకే సంకటానికి సూచన. కవి రెండు సంఘటనలను దగ్గరగా ఉంచుతున్నాడు — ఒకవైపు కాలుని గూఢమైన సంభాషణ, మరోవైపు ద్వారం దగ్గర దుర్వాసుని పట్టుదల; మధ్యలో లక్ష్మణుడు. దుర్వాసుని మాటలోని ‘పురా మేఽర్థోఽతివర్తతే’ (నా కార్యం దాటిపోతోంది) అనే తొందర కూడా వ్యంగ్యగర్భితమైనది — అతని కార్యం కేవలం వ్రతపారణ, కానీ అతడు దాన్ని బయటపెట్టడు, కాబట్టి అతని కార్యపు గౌరవం లక్ష్మణునికి తెలియదు.
అది విని క్రోధంతో కలుషితుడైన ఆ ఋషిశార్దూలుడు కంటిచూపుతో దహిస్తున్నాడా అన్నట్లు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఈ క్షణమే నన్ను రామునికి నివేదించు. ఈ క్షణంలో నివేదించకపోతే, దేశాన్నీ, నిన్నూ, నగరాన్నీ, రాఘవునీ, భరతునీ, మీ సంతతినీ — అందరినీ శపిస్తాను; ఇక నా హృదయంలో కోపాన్ని ఆపుకోలేను.’ ఆ మహాత్ముని ఘోరమైన ఆ మాట విని లక్ష్మణుడు దాని తాత్పర్యాన్ని మనసులో ఆలోచించాడు — ‘నేనొక్కడినే మరణిస్తాను గాక, అందరి వినాశం జరగకుండు గాక.’ ఇలా బుద్ధితో నిశ్చయించుకొని అతడు రాఘవునికి నివేదించాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని త్యాగం పరమమైనది — లోపలికి ప్రవేశిస్తే తాను రాముని చేత వధించబడవలసి వస్తుందని అతనికి తెలుసు, అయినా వంశాన్నీ రాజ్యాన్నీ రక్షించడానికి తన మృత్యువునే వరిస్తాడు. ‘ఏకస్య మరణం మేఽస్తు’ (నేనొక్కడినే మరణిస్తాను గాక) అనే వాక్యం అతని జీవితమంతటి సారం — పుట్టినప్పటి నుండీ రామసేవకుడైన అతడు చివరికి కూడా రాముని కోసం, వంశం కోసం తనను తాను అర్పించుకుంటున్నాడు. ముద్రణలో ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘ఈ క్షణంలో’ అనే మాట రెండుసార్లు చెప్పబడి దుర్వాసుని ఆవేశాన్ని చూపుతుంది. శాపం యొక్క పరిధి క్రమంగా విస్తరిస్తుంది — రాజ్యం, నగరం, లక్ష్మణుడు, రాముడు, భరతుడు, సంతతి అంతా — దీనితో లక్ష్మణుని ముందు ఏ ఎంపికా మిగలదు. అతడు ప్రశ్నించడు, ఆలస్యం చేయడు; క్షణమాత్రంలో నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.
లక్ష్మణుని మాట విని రాముడు కాలుని పంపివేసి, త్వరగా బయటికి వచ్చి అత్రి కుమారుడైన దుర్వాసుని చూశాడు. తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న ఆ మహాత్మునికి నమస్కరించి కాకుత్స్థుడు చేతులు జోడించి ‘ఏమి కార్యం?’ అని అడిగాడు. రాఘవుడు చెప్పిన ఆ మాట విని ప్రభువు, మునిశ్రేష్ఠుడు అయిన దుర్వాసుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మవత్సలా, విను. పాపరహితుడవైన రాఘవా, ఈ రోజు నా వెయ్యేళ్ళ ఉపవాసం ముగుస్తోంది; కాబట్టి నీ ఇంట్లో సిద్ధంగా ఉన్న భోజనాన్ని కోరుతున్నాను.’ అది విని ప్రీతమనస్కుడైన రాజు రాఘవుడు ఆ మునిశ్రేష్ఠునికి సిద్ధంగా ఉన్న భోజనాన్ని సమర్పించాడు. ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు అమృతం వంటి ఆ అన్నాన్ని భుజించి, ‘సాధు రామా’ అని పలికి తన ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. కరుణాభరితమైన వ్యంగ్యం — ఎవరి పట్టుదల సమస్త వంశ వినాశనాన్ని బెదిరించిందో, అతని కార్యం కేవలం భోజనమే. కానీ ఆ చిన్న కార్యంతోనే కాలుని షరతు భంగమైంది. రాముని ఆతిథ్యం మళ్ళీ నిర్దోషమైనది — కోపించిన మునిని కూడా వినయంతో ప్రసన్నం చేసుకుంటాడు. ‘యథాసిద్ధమ్’ (సిద్ధంగా ఉన్నది) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — ముని ప్రత్యేక భోజనం అడగడు, రాముడు కూడా సిద్ధంగా ఉన్నదే ఇస్తాడు; ఈ విధంగా ఆ కార్యం క్షణంలోనే పూర్తయింది. వెయ్యేళ్ళ ఉపవాస పారణ రాముని ఇంట్లోనే జరగడం దుర్వాసునికి కూడా రామునిపై భక్తి ఉందని సూచిస్తుంది.
ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు తన ఆశ్రమానికి వెళ్ళగానే లక్ష్మణుని అన్న అయిన రాముడు కాలుని మాటలను జ్ఞాపకం చేసుకొని దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. దుఃఖంతో ఎంతో తపించిపోయి, రాబోయే ఘోరమైన సోదరవియోగాన్ని తలచుకొని, అతడు తలవంచుకొని దీనమనస్కుడై ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేకపోయాడు. తరువాత బుద్ధితో కాలుని మాటలను నిశ్చయంగా గ్రహించి, ‘ఇదంతా ఇక లేదు, నిలవదు’ అని నిర్ణయించుకొని ఆ మహాయశస్వి మౌనంగా ఉండిపోయాడు. అతిథి వెళ్ళిన తరువాతనే రాముడు తన దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు — రాజధర్మం మొదట, తన శోకం తరువాత. అతని మౌనం శోకపు గాంభీర్యాన్ని చూపుతుంది. ‘నైతదస్తీతి’ అనే వాక్యాన్ని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ఇక ఇదంతా ఏదీ ఉండదు’ అని వివరించింది — లక్ష్మణుని వియోగంతో పాటు ఈ జగత్తు అంతటికీ ముగింపు దగ్గర పడిందని రామునికి తెలుసు. అతడు లక్ష్మణునితో ఏమీ అనడు, మంత్రులనూ పిలవడు — తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడే మౌనాన్ని భంగం చేస్తాడు. ఇక్కడ రాముని దుఃఖం రెండు విధాలు — ప్రియసోదరుని వియోగం, తన ప్రతిజ్ఞలోని కఠినత్వం; ఈ రెంటి మధ్య అతడు స్తబ్ధుడై ఉన్నాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥