సర్గ
కాలుని రాక, షరతు
తాపసరూపంలో కాలుని రాక, లక్ష్మణుడు నివేదించడం, రాముని సత్కారం, ఏకాంత సంభాషణకు షరతు, ద్వారం దగ్గర లక్ష్మణుని నియామకం
కొంతకాలం తరువాత, రాముడు ధర్మపరాయణుడై అయోధ్యలో రాజ్యం పాలిస్తుండగా, సాక్షాత్తూ కాలుడు తాపసుని రూపం ధరించి రాజద్వారానికి వచ్చాడు. ద్వారం దగ్గర నిలబడి ఉన్న ధైర్యశాలి, యశస్వి అయిన లక్ష్మణునితో అతడు ఇలా అన్నాడు — ‘కార్యం యొక్క గౌరవం వల్ల నేను వచ్చాను, నన్ను రామునికి నివేదించు. నేను అపారతేజస్సు గల అతిబలుడనే మహర్షి దూతను; మహాబలా, ఒక కార్యం మీదనే రాముని చూడాలని కోరి వచ్చాను.’ ‘అతిబలుడు’ అనే పేరు ఇక్కడ గూఢమైనది — కాలుడు తన యజమాని అయిన బ్రహ్మను పరోక్షంగా నిర్దేశిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే అతని బలాన్ని ఎవ్వరూ అతిక్రమించలేరు. అతని మాటలు విని సౌమిత్రి త్వరగా లోపలికి వెళ్ళి ఆ తాపసుడు వచ్చాడని రామునికి నివేదించాడు — ‘మహాద్యుతీ, రాజధర్మంతో రెండు లోకాలనూ జయించు. తపస్సుతో సూర్యుని వంటి కాంతి గల ఒక దూత నిన్ను చూడడానికి వచ్చాడు.’ లక్ష్మణుడు చెప్పిన ఆ మాట విని రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘నాయనా, తన యజమాని మాటను మోసుకువచ్చిన ఆ మహాతేజస్వి అయిన మునిని లోపలికి ప్రవేశపెట్టు.’ సౌమిత్రి ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఆ మునిని లోపలికి తీసుకువచ్చాడు. అతడు తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లు, కిరణాలతో దహిస్తున్నట్లు కనిపించాడు. కవి మొదటే పాఠకునికి సూచిస్తున్నాడు — ఇతడు సాధారణ అతిథి కాదు, సర్వసంహారకుడైన కాలుడు; అతని తేజస్సు అగ్ని వలె, సూర్యుని వలె దుస్సహమైనది. లక్ష్మణుడే అతనిని ద్వారం నుండి లోపలికి తీసుకువెళ్తాడు — అతని ఈ సేవే చివరికి అతని పరిత్యాగానికి కారణమవుతుంది అనేది కథలోని కరుణాభరితమైన వ్యంగ్యం. ‘కార్యగౌరవాత్’ (కార్యపు గౌరవం వల్ల) అనే పదం ఈ రాక ప్రయోజనం చిన్నది కాదని, సమస్త అవతారకార్యపు సమాప్తే అని కూడా సూచిస్తుంది. ‘నన్ను నివేదించు’ అనే పట్టుదలా, ‘మహాబలా’ అనే సంబోధనా లక్ష్మణునిపై అతని ఆదరాన్ని చూపుతాయి.
ఆ ఋషి తన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న రఘుశ్రేష్ఠుని సమీపించి మధురమైన వాక్కుతో ‘వర్ధిల్లు’ అని రాఘవునితో అన్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాముడు అతనికి అర్ఘ్యం మొదలైన పూజ చేసి, నిశ్చలచిత్తుడై క్షేమం అడగడం ప్రారంభించాడు. రాముడు క్షేమం అడగగా, మాట్లాడేవారిలో శ్రేష్ఠుడు, మహాయశస్వి అయిన అతడు దివ్యమైన బంగారు ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. అప్పుడు రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహామతీ, నీకు స్వాగతం. ఎవరి దూతగా నీవు వచ్చావో, వారి మాటలను తెలియజేయి.’ ఇక్కడ రాముని ఆతిథ్యం ప్రశాంతమైనది, మర్యాదపూర్వకమైనది — అతిథి స్వరూపం తెలిసినా రాజధర్మం ప్రకారం పాద్యార్ఘ్యాలతో పూజిస్తాడు, తొందరపడడు. అతిథిసత్కారం రాజుకు మొదటి కర్తవ్యం అని ఇక్కడ మళ్ళీ చూపబడింది. ‘వర్ధస్వ’ (వర్ధిల్లు) అనే ఆశీస్సు కూడా వ్యంగ్యగర్భితమైనది — అన్నింటినీ సంహరించే కాలుడే రామునితో ‘వర్ధిల్లు’ అంటున్నాడు, ఎందుకంటే ఇక్కడ రాముని వృద్ధి అంటే తన స్వధామానికి తిరిగి వెళ్ళడమే. దూత మర్యాద కూడా రక్షించబడింది — రాజు ప్రేరేపించేంతవరకూ అతడు తనంతట తాను ఏమీ చెప్పడు. ‘ఎవరి దూతగా వచ్చావో’ అనే మాటతో రాముడు సందేశం వినడానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని తెలియజేస్తున్నాడు, సందేశం పంపినవారి పేరు మాత్రం ఇంకా గూఢంగానే ఉంది.
రాజసింహుడు ప్రేరేపించగా ముని ఇలా పలికాడు — ‘నీవు హితాన్ని కోరుకుంటే, ఇది ద్వంద్వంలోనే — అంటే మన ఇద్దరి మధ్యనే — చెప్పవలసినది. ఎవడు దీన్ని వింటాడో లేదా చూస్తాడో, వాడు నీ చేత వధించబడాలి — మునిశ్రేష్ఠుని మాటను నీవు మన్నిస్తే, ఇలా జరగాలి.’ రాముడు ‘అలాగే’ అని ప్రతిజ్ఞ చేసి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ద్వారపాలకుని పంపివేసి నీవే ద్వారం దగ్గర నిలబడు. సౌమిత్రీ, ఋషీ నేనూ ఇద్దరమే మాట్లాడుకునే మాటను ఎవడు వింటాడో లేదా చూస్తాడో, వాడు నా చేత వధించబడాలి.’ అప్పుడు కాకుత్స్థుడు లక్ష్మణుని ద్వారం దగ్గర ఉంచి, మునితో ‘చెప్పు’ అన్నాడు — ‘ఏ మాటతో నీవు ఏకాగ్రంగా పంపబడ్డావో, నీ మనసులో ఉన్నది ఏమిటో, దాన్ని నిస్సంకోచంగా చెప్పు; నా హృదయంలో కూడా దాన్ని వినాలనే ఉత్సుకత ఉంది.’ ఇక్కడ షరతే కథకు కీలకం. ద్వారపాలకుడైన ప్రతిహారి తొలగించబడ్డాడు, అతని స్థానంలో ఎప్పుడూ ఆజ్ఞను మీరని ప్రియతమ సోదరుడు లక్ష్మణుడు నియమించబడ్డాడు. కానీ ప్రతిజ్ఞలోని కఠినత్వమే చివరికి అతని వియోగానికి కారణమవుతుంది. రాముడు సత్యప్రతిజ్ఞుడు, కాబట్టి ఒకసారి పలికిన మాట అతనికి అతిక్రమించరానిది — ఇదే అతని శీలంలోని మూలగుణం, ఇది ఇక్కడ దుఃఖకరమైన ఫలాన్ని ఇస్తుంది. ‘ద్వంద్వే’ (ఇద్దరి మధ్యనే) అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దేవకార్యపు రహస్యాన్ని రాముడొక్కడే వినాలి, ఎందుకంటే దానికి అధికారి అతడే. ముని తనంతట తాను వధదండాన్ని కోరడం లేదు, రాముని హితాన్ని ఉద్దేశించి ఆ షరతును విధిస్తున్నాడు; రాముడు ఆలోచించకుండా అంగీకరిస్తున్నాడు. కాలుడే షరతును రచిస్తున్నాడు, కాలుడే దాని భంగాన్నీ కలిగిస్తాడు — రెండు సర్గల తరువాత దుర్వాసుని రాకతో ఈ ముడి బయటపడుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥