సర్గ
అంగద చంద్రకేతుల పట్టాభిషేకం
లక్ష్మణుని పుత్రుల కోసం రాముడు దేశాన్ని అన్వేషించడం, భరతుడు కారుపథాన్ని సూచించడం, అంగదీయపురి చంద్రకాంతల స్థాపన, అభిషేకం, లక్ష్మణ భరతులు వెంట వెళ్ళి తిరిగి రావడం, పదివేల సంవత్సరాల ధర్మపాలన
భరతుని మాటలు విని రాఘవుడు సోదరులతో కలిసి సంతోషించి, అద్భుతంగా అనిపించే మాటను సోదరులతో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ధర్మవిశారదులైన నీ ఈ కుమారులిద్దరూ — అంగదుడూ చంద్రకేతువూ — రాజ్యం కోసం దృఢమైన పరాక్రమం గలవారు. వీరిద్దరినీ రాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను; తగిన దేశాన్ని చక్కగా నిర్ణయించాలి — రమణీయమైనది, ఇరుకు లేనిది, ధనుర్ధారులైన వీరిద్దరూ ఆనందించగలిగేది; ఇతర రాజులకు పీడ కలగనిది, ఆశ్రమాలకు వినాశం కలగనిది. సౌమ్యుడా, మనం ఎవరికీ అపరాధం చేయని విధంగా ఆ దేశాన్ని చూడాలి.’ రాముడు అలా అనగానే భరతుడు బదులిచ్చాడు — ‘ఈ కారుపథ దేశం రమణీయమైనది, ఆరోగ్యకరమైనది; అక్కడ మహాత్ముడైన అంగదుని పురాన్నీ, చంద్రకేతువు కోసం అతి సుందరమైన, ఆరోగ్యకరమైన చంద్రకాంత పురాన్నీ స్థాపించాలి.’ భరతుని పుత్రులను ప్రతిష్ఠించిన తరువాత రాముడు లక్ష్మణుని పుత్రులకు కూడా రాజ్యం గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు — సోదరుల పుత్రులందరికీ సమానమైన కల్యాణం. రాముని నీతి చెప్పుకోదగినది — కొత్త రాజ్యాన్ని ఇతర రాజులకు పీడ లేని, ఋషుల ఆశ్రమాలకు వినాశం లేని చోటనే స్థాపించాలి; అంటే పరాయి భూమిని అన్యాయంగా తీసుకోకూడదు. ‘నాపరాధ్యామహే యథా’ (మనం అపరాధం చేయని విధంగా) — ఎవరికీ అపరాధం జరగకూడదు, ఇదే ధర్మరాజ్యపు మర్యాద. క్రిందటి సర్గలో గంధర్వులు శత్రువులు కాబట్టి యుద్ధంతో జయించబడ్డారు; ఇక్కడ మాత్రం శాంతమైన దేశం అన్వేషించబడుతోంది. ‘ధన్వినౌ’ (ధనుర్ధారులు) అనే పదం కుమారుల ధనుర్ధారిత్వాన్నీ వీరత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. దేశాన్ని సూచించేది భరతుడే — అతడు ఇంతకుముందు ప్రయాణంలో ఎన్నో దేశాలు చూశాడు. కారుపథం హిమాలయాల సమీపంలో ఉందని కొందరంటారు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘కారుపథ దేశం’ అని మాత్రమే చెబుతుంది. చంద్రకాంతం అనే నగరనామం చంద్రకేతువు పేరుతో సంబంధం గలది. ఈ విధంగా రాముని రాజ్యవిస్తరణ కూడా లోభంతో కాక ధర్మంతోనే.
భరతుడు చెప్పిన ఆ మాటను రాఘవుడు అంగీకరించాడు; ఆ దేశాన్ని వశం చేసుకొని అంగదునికి అప్పగించాడు. శ్రమ లేకుండా కార్యాలు సాధించే రాముడు అంగదుని కోసం రమ్యమైన, మనోహరమైన, సురక్షితమైన అంగదీయపురిని స్థాపించాడు. మల్లుడైన చంద్రకేతువు కోసం మల్లభూమిలో స్వర్గపురి వంటి దివ్యమైన, చంద్రకాంత అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన పురం స్థాపించబడింది. అప్పుడు రాముడూ లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఎంతో ప్రీతి చెందారు; యుద్ధంలో ఎదిరించరాని వారు కుమారులిద్దరికీ అభిషేకం చేశారు. ఏకాగ్రచిత్తులైన కుమారులిద్దరినీ అభిషేకించి పంపుతూ, అంగదుని పశ్చిమ భూమికీ, చంద్రకేతువును ఉత్తర దిశకూ పంపారు. సౌమిత్రి అయిన లక్ష్మణుడు అంగదుని వెంట వెళ్ళాడు; భరతుడు చంద్రకేతువుకు పార్ష్ణిగ్రాహుడు — వెనుకభాగాన్ని రక్షించేవాడు — అయ్యాడు. లక్ష్మణుడు అంగదీయలో ఒక సంవత్సరం ఉన్నాడు; ఎదిరించరాని కుమారుడు నిలదొక్కుకొని రాజ్యం దృఢమయ్యాక మళ్ళీ అయోధ్యకు వచ్చాడు. భరతుడు కూడా అలాగే సంవత్సరానికి పైగా ఉండి, అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి రాముని పాదాలను సేవించాడు. ఇక్కడ తండ్రులు స్వయంగా పుత్రులను కొత్త రాజ్యాలకు తీసుకువెళ్ళి, అక్కడ స్థిరత్వం ఏర్పడ్డాకనే తిరిగి వస్తున్నారు — కర్తవ్యపు పూర్ణత. ‘మల్లస్య’ అనేది చంద్రకేతువు విశేషణం — అతడు మల్లయుద్ధంలో నిపుణుడు, కాబట్టి మల్లభూమి అతని దేశం. ‘పార్ష్ణిగ్రాహః’ అనేది యుద్ధశాస్త్రపు పదం — సేన వెనుకభాగాన్ని రక్షించేవాడు. ‘రామపాదావుపాస్త సః’ (అతడు రాముని పాదాలను సేవించాడు) — భరతుని అంతిమ లక్ష్యం ఎల్లప్పుడూ రామసేవే. 10.1లో ముద్రణలో ‘లక్ష్మణో భరతస్తథా’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భరతో లక్ష్మణస్తథా’ అని క్రమభేదం ఉంది. అంగదుడు పశ్చిమ దిశలో, చంద్రకేతువు ఉత్తర దిశలో — ఈ విధంగా రాజ్యపు సరిహద్దులు అన్నివైపులా సురక్షితమయ్యాయి. సోదరుల పరస్పర సహకారం ఇక్కడ కూడా స్పష్టం — లక్ష్మణుని పుత్రుని రక్షణకు భరతుడు కూడా వెళ్తున్నాడు.
రాముని పాదాలను అనుసరించే, అతిధార్మికులైన సౌమిత్రీ భరతుడూ ఇద్దరూ ప్రేమవల్ల గడిచిన కాలాన్ని కూడా గుర్తించలేదు — ఎంత కాలం గడిచిందో వారికి తెలియలేదు. ఈ విధంగా పౌరకార్యాలలో నిత్యమూ ధర్మం కోసం ప్రయత్నిస్తున్న వారికి పదివేల సంవత్సరాలు గడిచాయి. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఉంది — పరిపూర్ణమనస్కులై, సంపదతో కూడి, ధర్మపురమైన అయోధ్యలో నెలకొన్న ఆ ముగ్గురు సోదరులూ కాలం గడుపుతూ, సత్పురుషుల మహాయజ్ఞంలో సమిధలతో, ఆహుతులతో ప్రజ్వలించే తేజస్సు గల మూడు హోమాగ్నుల వలె శోభిల్లారు. ‘ప్రేమవల్ల గడిచిన కాలాన్ని కూడా గుర్తించలేదు’ — ప్రేమతో సేవించేవారికి కాలం తెలియకుండానే గడిచిపోతుంది; ఇంతకుముందు బుధుని కథలో కూడా ‘క్షణంలా’ అనే ఇటువంటి ఉక్తి ఉంది. చివరి ఉపమానం ఎంతో శోభనమైనది — యజ్ఞంలో గార్హపత్య, ఆహవనీయ, దక్షిణాగ్నులనే మూడు అగ్నులు ఆహుతులతో ప్రజ్వలించినట్లు, రామ భరత లక్ష్మణులు ముగ్గురూ ధర్మంతో ప్రకాశిస్తున్నారు. శత్రుఘ్నుడు మధురలో ఉన్నాడు, కాబట్టి ఇక్కడ ముగ్గురే చెప్పబడ్డారు. ముద్రణలో ‘ధర్మపురే’ (ధర్మపురంలో) అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ధర్మపథే పరే’ (శ్రేష్ఠమైన ధర్మమార్గంలో) అని ఉంది — ధర్మపురం అంటే అయోధ్యే. ఈ విధంగా ఉత్తరకాండలోని ఈ భాగంలో రామరాజ్యపు శాంతి సంపూర్ణమైంది; తరువాతి సర్గలో కాలుడు తాపసరూపంలో రాముని ద్వారానికి వస్తాడు, దానితో అవతారసమాప్తి కథ మొదలవుతుంది. ముగ్గురి ఐక్యం ధర్మపు ఐక్యమే.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥