॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 101వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

గంధర్వవధ, తక్షశిల పుష్కలావతాల స్థాపన

యుధాజిత్తుతో కలిసి భరతుడు గంధర్వనగరానికి ప్రయాణించడం, ఏడు రాత్రుల ఘోరయుద్ధం, సంవర్తాస్త్రంతో మూడు కోట్ల మంది వధ, తక్షశిల పుష్కలావతాల స్థాపన, ఐదేళ్ళ తరువాత భరతుడు అయోధ్యకు తిరిగి రావడం

సేనాపతి అయిన భరతుడు గార్గ్యునితో కలిసి వచ్చాడని విని కేకయాధిపతి యుధాజిత్తు ఎంతో ప్రీతి చెందాడు. ఆ కేకయాధిపతి పెద్ద జనసమూహంతో బయలుదేరి, త్వరత్వరగా కామరూపులైన గంధర్వుల మీదికి దండెత్తాడు. వేగంగా కదిలే సైనికులతో కలిసి భరతుడూ యుధాజిత్తూ సైన్యంతో, కాల్బలంతో, అనుచరులతో గంధర్వనగరాన్ని చేరారు. భరతుడు వచ్చాడని విని మహావీరులైన ఆ గంధర్వులు యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో కూడి అన్నివైపులా గర్జించారు. అప్పుడు రోమాంచం కలిగించే తుములయుద్ధం జరిగింది — ఏడు రాత్రులపాటు మహాభయంకరంగా, ఇరుపక్షాలలో ఎవరికీ జయం లేకుండా. ఖడ్గాలూ శక్తులూ ధనుస్సులూ మొసళ్ళుగా, రక్తప్రవాహంతో, మానవ కళేబరాలను మోసుకుపోతూ నదులు అన్నివైపులా ప్రవహించాయి. యుద్ధవర్ణన సంక్షిప్తమైనది కానీ తీవ్రమైనది — ఇరుపక్షాలూ సమబలులు కాబట్టి ఏడు రాత్రులు నిరంతరం యుద్ధం జరిగినా నిర్ణయం కాలేదు. ‘కామరూపిణః’ (కోరిన రూపం ధరించేవారు) అనే పదం గంధర్వుల మాయాశక్తిని సూచిస్తుంది — వారు ఇష్టం వచ్చిన రూపాలు ధరిస్తారు, కాబట్టి దుర్జయులు. రక్తనది అనేది రూపకం — ఖడ్గాలూ శక్తులూ ధనుస్సులూ ఆ నదిలో మొసళ్ళలా ఉన్నాయి, మనుష్యుల కళేబరాలు దానిలో కొట్టుకుపోతున్నాయి. ఆరవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది వల్గేట్ యొక్క వర్ణనాత్మక విస్తరణ. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నాలుగువైపులా రక్తపు నదులు ప్రవహించాయి’ అని వివరిస్తుంది. ఇక్కడ భరతుడు మొదటిసారి స్వయంగా సేనాపతిగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు — అతడు కేవలం ధర్మనిష్ఠుడైన సోదరుడే కాదు, వీరుడైన యోధుడు కూడా అని కవి చూపుతున్నాడు. మేనమామ యుధాజిత్తు సహాయకుడు, కానీ నాయకుడు భరతుడే.

అప్పుడు కోపించిన రాముని తమ్ముడు భరతుడు అతి భయంకరమైన కాలుని సంవర్తం అనే అస్త్రాన్ని గంధర్వులపై ప్రయోగించాడు. కాలపాశంతో బంధించబడిన ఆ గంధర్వులు సంవర్తాస్త్రంతో చీల్చివేయబడ్డారు; ఆ మహాత్ముడు క్షణంలో మూడు కోట్ల మందిని సంహరించాడు. రెప్పపాటు కాలంలోనే అటువంటి మహాబలుల అంత ఘోరమైన యుద్ధం జరిగినట్లు దేవతలు కూడా జ్ఞాపకం చేసుకోలేరు. వారందరూ హతులయ్యాక కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు అప్పుడు సమృద్ధమైన రెండు ఉత్తమ పురాలను స్థాపించాడు. ‘సంవర్తం’ అనేది ప్రళయకాలపు పేరు — ఆ అస్త్రం కాలస్వరూపం, లోకాలను సంహరించేది; అందుకే ‘కాలుని అస్త్రం’. ఏడు రాత్రులలో సాధించలేనిది ఒక్క అస్త్రంతో క్షణంలో సాధించబడింది — దివ్యాస్త్ర మహిమ. ‘కాలపాశంతో బంధించబడి’ — మృత్యుపాశంలో చిక్కుకున్నట్లు ఆ గంధర్వులు నిశ్చేష్టులయ్యారు. ‘దేవతలు కూడా జ్ఞాపకం చేసుకోలేరు’ అనేది అతిశయోక్తి — దేవాసుర యుద్ధాలలో కూడా ఇటువంటి సంహారం కనిపించలేదు. ఇక్కడ భరతుని క్రోధం కూడా చెప్పుకోదగినది — సౌమ్యుడైన భరతుడు కూడా యుద్ధంలో కోపించి అస్త్రాన్ని విడుస్తున్నాడు; ధర్మయుద్ధంలో క్రోధం కూడా ధర్మమే. సమీక్షిత సంస్కరణలో 9.1లో ‘తం ఘాతం ఘోరసంకాశమ్’ (ఆ ఘోరంగా కనిపించే సంహారం) అని, ముద్రణలో ‘తద్యుద్ధం తాదృశం ఘోరమ్’ (అంత ఘోరమైన ఆ యుద్ధం) అని ఉంది. మూడు కోట్లు — క్రిందటి సర్గలో గార్గ్యుడు చెప్పిన శైలూషుని కుమారుల సంఖ్య — అందరూ హతులయ్యారు, ఒక్కడూ మిగల్లేదు.

మనోహరమైన గంధర్వదేశంలో, గాంధార ప్రాంతంలో ఆ భరతుడు తక్షుని తక్షశిలలోనూ, పుష్కలుని పుష్కలావతంలోనూ నెలకొల్పాడు. ఆ రెండు శ్రేష్ఠమైన పురాలూ ధనరత్నరాశులతో నిండి, అడవులతో శోభిల్లుతూ, గుణవిస్తారంలో పోటీపడుతూ పరస్పరం స్పర్ధిస్తూ, ఎంతో మనోహరంగా ప్రసిద్ధి చెంది, నిష్కల్మషమైన వ్యవహారాలతో కూడి, ఉద్యానాలతోనూ వాహనాలతోనూ నిండి, చక్కగా విభజించబడిన అంగడివీధులతో, రమ్యంగా, విశాలత్వంతో శోభిల్లుతూ, అతి సుందరమైన ముఖ్యగృహాలతోనూ అనేక విమానాలతో — మేడలతో — చుట్టబడి, శోభాయమానమైన విస్తారమైన దేవాలయాలతో అలంకరించబడి, తాటి, తమాల, తిలక, పొగడ చెట్లతో శోభిల్లుతూ ఉన్నాయి. నగరాల వర్ణన విస్తృతమైనది — ధనం, వనాలు, న్యాయమైన వ్యాపారం, ఉద్యానాలు, వాహనాలు, విభజించబడిన అంగళ్ళు, ప్రాసాదాలు, దేవాలయాలు, వృక్షాలు — ఆదర్శనగరపు లక్షణాలన్నీ. ‘గుణవిస్తారంలో పోటీపడుతూ పరస్పరం స్పర్ధిస్తూ’ అనే మాట రమణీయమైనది — ఇద్దరు సోదరుల్లా రెండు నగరాలూ గుణాలలో ఒకదానితో ఒకటి పోటీపడుతున్నాయి. తక్షశిల, పుష్కలావతం చారిత్రక గాంధారదేశంలోని ప్రసిద్ధ నగరాలు; వాటి పేర్లు కుమారుల పేర్ల నుండి వచ్చాయి. ‘నిష్కల్మషమైన వ్యవహారాలు’ — మోసం లేని, న్యాయపూర్ణమైన వ్యాపారం. 15.2 ‘తాలైస్తమాలైః…’ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. యుద్ధం తరువాత నిర్మాణం — ఇదే రామరాజ్యపు మార్గం: శత్రునాశనం ప్రజాపాలనం కోసమే.

ఐదు సంవత్సరాలలో ఆ నగరాలను స్థాపించి, మహాబాహువు, రాఘవుని తమ్ముడు, కైకేయి కుమారుడు అయిన భరతుడు మళ్ళీ అయోధ్యకు వచ్చాడు. శ్రీమంతుడైన ఆ భరతుడు సాక్షాత్తూ రెండవ ధర్మదేవత వంటి మహాత్ముడైన రాఘవునికి, ఇంద్రుడు బ్రహ్మకు నమస్కరించినట్లు నమస్కరించి, ఉత్తమమైన గంధర్వవధనూ, దేశ స్థాపననూ జరిగినది జరిగినట్లు వివరించాడు; అది విని రాఘవుడు అతనిపై ప్రీతి చెందాడు. ‘ఐదు సంవత్సరాలలో’ అనేది నగరనిర్మాణపు దీర్ఘతను తెలుపుతుంది — యుద్ధం క్షణంలో, కానీ నిర్మాణం సంవత్సరాలలో. భరతుడు రాజ్యాన్ని తాను అనుభవించడు, పుత్రులకు ఇచ్చి రాముని దగ్గరికే తిరిగి వస్తాడు — క్రిందటి సర్గలో రాముడు ‘నా దగ్గరికి మళ్ళీ వస్తాడు’ అని చెప్పినది సత్యమైంది. ‘సాక్షాద్ధర్మమివాపరమ్’ (సాక్షాత్తూ రెండవ ధర్మం వలె) — భరతుని దృష్టిలో రాముడు ధర్మమూర్తి. ‘బ్రహ్మాణమివ వాసవః’ (ఇంద్రుడు బ్రహ్మకు వలె) — ఇంద్రుడు పితామహునికి ప్రణమిల్లినట్లు భరతుడు అన్నగారికి ప్రణమిల్లుతున్నాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఈ శ్లోకాలు ఉన్నాయి, కానీ అక్కడ ‘వర్షైః పంచభిరాకీర్ణో విషయైర్నాగరైస్తథా’ అనే ఒక అర్ధశ్లోకం అదనంగా ఉంది, అది ముద్రణలో లేదు. ఈ విధంగా భరతుని కార్యం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుని పుత్రులకు రాజ్యాలిచ్చే కథ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి