సర్గ
గార్గ్యుని రాక, భరతుని గంధర్వదేశ ప్రయాణం
యుధాజిత్తు పంపిన గార్గ్యుడు, ప్రీతిదానం, రాముని సత్కారం, మేనమామ సందేశం — సింధుతీరంలోని గంధర్వదేశం, భరతునీ తక్షపుష్కలులనూ నియమించడం, సైన్య ప్రయాణం, కేకయ దేశానికి చేరడం
కొంతకాలం తరువాత కేకయరాజు యుధాజిత్తు మహాత్ముడైన రాఘవుని దగ్గరికి తన గురువును పంపాడు — అంగిరసుని కుమారుడు, అపారమైన కాంతి గల బ్రహ్మర్షి అయిన గార్గ్యుని; అతనితో పాటు పదివేల గుర్రాలనూ, సాటిలేని ప్రీతిదానంగా కంబళ్ళనూ, రత్నాలనూ, ఉత్తమమైన చిత్రవస్త్రాలనూ, శుభమైన ఆభరణాలనూ ఆ రాజు రామునికి పంపాడు. మేనమామ అశ్వపతి పంపిన ఆ మహాధనాన్నీ, మహర్షి గార్గ్యుడు వచ్చాడని విని, బుద్ధిమంతుడైన రాఘవుడు తమ్ముళ్ళతో కలిసి ఒక క్రోశం దూరం ఎదురువెళ్ళి, ఇంద్రుడు బృహస్పతిని పూజించినట్లు గార్గ్యుని పూజించాడు. ఆ విధంగా ఆ ఋషిని పూజించి, ఆ ధనాన్ని స్వీకరించి, మేనమామ క్షేమసమాచారాలన్నీ ఒక్కొక్కటిగా అడిగి, కూర్చొని ఉన్న ఆ మహాభాగుని రాముడు ఇలా అడగడం మొదలుపెట్టాడు — ‘భగవాన్, వాక్కుశలురలో శ్రేష్ఠుడవై, సాక్షాత్తూ బృహస్పతిలా ఉన్న నీవు ఇక్కడికి రావడానికి కారణమైన మేనమామ మాట ఏమిటి?’ యుధాజిత్తు భరతుని మేనమామ, కైకేయి సోదరుడు; ‘అశ్వపతి’ అనేది అతని వంశనామం వంటిది — అశ్వపతి కైకేయి తండ్రి. భరతుని మేనమామ రామునికి కూడా మేనమామలా పూజ్యుడు కాబట్టి రాముడు అతనిని ‘మేనమామ’ అని అంటున్నాడు. ఒక క్రోశం ఎదురువెళ్ళడం అతిథికి పరమ సన్మానం — రాజు స్వయంగా నగరం బయటికి వెళ్ళి బ్రాహ్మణునికి స్వాగతం పలుకుతాడు. ‘ఇంద్రుడు బృహస్పతిని పూజించినట్లు’ అనే ఉపమానం — ఇంద్రుడు దేవగురువును పూజించినట్లే రాముడు కేకయరాజు గురువును పూజిస్తున్నాడు. గుర్రాల దానం కేకయదేశపు ప్రసిద్ధిని గుర్తుచేస్తుంది, ఎందుకంటే ఆ దేశం ఉత్తమాశ్వాలకు నెలవు. ఈ సర్గలో సీత తరువాత కథ కొత్త దిశ పడుతుంది — రాజ్యవిస్తరణ, సోదరుల పుత్రులను ప్రతిష్ఠించడం. రాముడు మొదట క్షేమం అడుగుతాడు, ఆ తరువాతనే కార్యం — ఇదే శిష్టాచార క్రమం, ఇది ప్రాచీన రాజులందరిలో కనిపిస్తుంది. గార్గ్యుడు కేవలం దూత కాదు, కేకయరాజు పురోహితుడు; కాబట్టి అతని మాట రాజు మాటలాగే ప్రమాణం. గుర్రాలూ కంబళ్ళూ రత్నాలూ కేకయదేశ సమృద్ధిని చూపుతాయి. రాముడు అతనిని సాదరంగా స్వీకరిస్తాడు.
రాముని మాటలు విని మహర్షి అద్భుతంగా కనిపించే కార్యవివరాన్ని రాఘవునికి చెప్పడం ప్రారంభించాడు — ‘మహాబాహూ, నరశ్రేష్ఠుడైన నీ మేనమామ యుధాజిత్తు ప్రీతితో కూడిన మాట చెప్పాడు; నీకు ఇష్టమైతే విను. ఈ గంధర్వదేశం పండ్లతోనూ దుంపలతోనూ శోభిల్లుతూ సింధునదికి రెండు వైపులా ఉన్న పరమ శోభనమైన దేశం. ఆయుధధారులైన, యుద్ధకోవిదులైన గంధర్వులు దాన్ని రక్షిస్తున్నారు — వీరా, శైలూషుని కుమారులు, మహాబలులు, మూడు కోట్ల మంది. కాకుత్స్థా, వారిని జయించి శుభమైన గంధర్వనగరాన్ని స్థాపించు, మహాబాహూ, చక్కగా వ్యవస్థీకరించబడిన నీ సొంత పురాలుగా. అక్కడికి వెళ్ళడం మరొకరికి సాధ్యం కాదు; ఆ దేశం పరమ శోభనమైనది; మహాబాహూ, నీకు నచ్చుగాక, నేను నీకు అహితమైనది చెప్పను.’ యుధాజిత్తు ప్రతిపాదన రాజనీతికి సంబంధించినది — సింధుతీరంలోని సమృద్ధమైన దేశం గంధర్వుల అధీనంలో ఉంది, దాన్ని అయోధ్య రాజ్యంలో కలపమని అతడు రాముని ప్రేరేపిస్తున్నాడు. ‘అన్యస్య న గతిస్తత్ర’ (అక్కడికి వెళ్ళడం మరొకరికి సాధ్యం కాదు) అనే వాక్యం ఆ గంధర్వులు దుర్జేయులని సూచిస్తుంది — వారిని జయించే సామర్థ్యం రామునికే ఉంది. శైలూషుడు గంధర్వరాజు; ‘శైలూష’ అనే పదానికి నటుడు అనే అర్థం కూడా ఉంది, ఇది గంధర్వుల సంగీతనాట్యప్రియత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. 13వ శ్లోకం మూడు పంక్తులది, అందులో ప్రతిపాదన ‘నాహం త్వామహితం వదే’ (నేను నీకు అహితమైనది చెప్పను) అనే ఆత్మీయమైన మాటతో ముగుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గంధర్వవిషయం శుభమ్’ (శుభమైన గంధర్వదేశం) అని, ముద్రణలో ‘గంధర్వనగరం శుభమ్’ (శుభమైన గంధర్వనగరం) అని ఉంది. సింధునదికి రెండువైపులా ఉన్న దేశం వాయవ్య దిశలో ఉంది, అక్కడ తరువాత గాంధారదేశం ప్రసిద్ధమైంది. యుధాజిత్తు స్వయంగా ఆ దేశాన్ని జయించలేడని ధ్వనిస్తుంది, అందుకే అతడు రాముని సహాయాన్ని కోరుతున్నాడు. ‘ప్రీతిసంయుక్తమ్’ (ప్రీతితో కూడిన) అనే పదంతో ఆ ప్రతిపాదన స్వార్థంతో కాక స్నేహంతోనే అని గార్గ్యుడు భరోసా ఇస్తున్నాడు. ఈ విధంగా ప్రతిపాదన పూర్తయింది.
అది విని మహర్షి మాటతోనూ మేనమామ మాటతోనూ ప్రీతి చెందిన రాఘవుడు ‘సరే’ అని మాత్రమే అని, భరతుని వైపు చూశాడు. అప్పుడు ప్రీతుడైన రాఘవుడు చేతులు జోడించి ఆ ద్విజునితో ఇలా అన్నాడు — ‘బ్రహ్మర్షీ, ఈ కుమారులిద్దరూ ఆ దేశంలో సంచరిస్తారు — భరతుని కుమారులు, వీరులు, తక్షుడూ పుష్కలుడూ, మేనమామ చేత చక్కగా రక్షించబడేవారు, ధర్మంలో ఏకాగ్రత గలవారు. సైన్యంతో, అనుచరులతో కూడిన ఈ కుమారులు భరతుని ముందుంచుకొని గంధర్వపుత్రులను సంహరించి రెండు పురాలను విభజించుకుంటారు. ఆ శ్రేష్ఠమైన పురాలను స్థాపించి, తన కుమారులను అక్కడ నెలకొల్పి, అతిధార్మికుడైన భరతుడు మళ్ళీ నా దగ్గరికి తిరిగి వస్తాడు.’ బ్రహ్మర్షితో ఇలా చెప్పి అతడు సైన్యంతో, అనుచరులతో కూడిన భరతుని ఆజ్ఞాపించాడు, కుమారులిద్దరికీ అభిషేకం చేశాడు. సౌమ్యమైన నక్షత్రంలో అంగిరసుని కుమారుడైన గార్గ్యుని ముందుంచుకొని భరతుడు సైన్యంతో, కుమారులతో కలిసి బయలుదేరాడు. రాముడు స్వయంగా వెళ్ళడు, భరతుని సేనాపతిని చేస్తాడు — ఇది రాజధర్మం, ఎందుకంటే రాజు రాజధానిని విడువడు. తక్షపుష్కలులు భరతుని కుమారులు — వారి పేర్లతోనే తరువాత తక్షశిల, పుష్కలావతం అనే నగరాలు ప్రసిద్ధమవుతాయి. ‘మేనమామ చేత చక్కగా రక్షించబడేవారు’ — యుధాజిత్తు వారి మాతామహుని వంశానికి చెందినవాడు, కాబట్టి అతడు వారి రక్షకుడు. ‘సాంజలిప్రగ్రహః’ (చేతులు జోడించి) — రాముడు తన వినయాన్ని చూపుతూ బ్రాహ్మణునితో చేతులు జోడించి మాట్లాడుతున్నాడు. కుమారుల అభిషేకం యుద్ధానికి ముందే — విజయంపై విశ్వాసం. సౌమ్య నక్షత్రం శుభముహూర్తపు ఎంపిక. ఈ విధంగా రాముడు సోదరుని పుత్రులకు రాజ్యాలు ఇస్తున్నాడు — ముందు లక్ష్మణుని పుత్రులకు కూడా ఇస్తాడు. రాజ్యవిస్తరణ కుటుంబంలోని అందరి కల్యాణం కోసం అని అతని నీతి. భరతుడు తిరిగి వస్తాడనే ప్రస్తావన — అతడు అక్కడ రాజుగా ఉండడు, రాముని సేవకే తిరిగి వస్తాడు. అంతా రాముని ఆజ్ఞతోనే జరుగుతుంది.
ఇంద్రునితో కూడిన దేవసేనలా ఆ సేన నగరం నుండి బయలుదేరింది; రాఘవుడు దాని వెంట చాలా దూరం వెళ్ళాడు; దేవతలకు కూడా అది ఎదిరించరానిది. మాంసాహారులైన ప్రాణులూ, మహాకాయులైన రాక్షసులూ రక్తదాహంతో భరతుని అనుసరించారు. మాంసం తినే అతి భయంకరమైన భూతగణాలు అనేకం గంధర్వపుత్రుల మాంసాన్ని తినాలని వేలాదిగా వెంట వచ్చాయి. సింహాలూ, పులులూ, వరాహాలూ, ఆకాశంలో సంచరించే పక్షులూ వేలాదిగా సేన ముందు వెళ్ళాయి. ఒకటిన్నర నెలలు దారిలో గడిపి, రోగరహితంగా ఉన్న ఆ సేన హృష్టపుష్టులైన జనంతో నిండిన కేకయదేశానికి చేరింది. ఇక్కడ యుద్ధానికి పూర్వసూచన భయానకమైన చిత్రాలతో ఇవ్వబడింది — మాంసాహార ప్రాణులూ భూతాలూ యుద్ధానికి ముందే ఆహారం ఆశతో సేనను అనుసరిస్తున్నాయి. రాబోయే సంహారాన్ని సూచించే యుద్ధవర్ణనపు సాంప్రదాయిక శైలి ఇది. ‘రాఘవానుగతా దూరమ్’ (రాఘవుడు దూరం వెంట వెళ్ళాడు) — ప్రేమతో, ఆశీర్వదించడానికి రాముడు స్వయంగా కొంత దూరం సేన వెంట వెళ్తున్నాడు. ‘అధ్యర్ధమాసమ్’ — ఒకటిన్నర నెలల ప్రయాణం; సేన రోగరహితంగా ఉంది, ఏ రోగమూ లేదు, ఏ క్లేశమూ లేదు. ‘ఇంద్రునితో కూడిన దేవసేనలా’ అనే ఉపమానం భరతుని ఇంద్రునితో పోలుస్తుంది. ఈ విధంగా సర్గ కేకయదేశంలో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో గంధర్వులతో యుద్ధమూ, నగర నిర్మాణమూ వర్ణించబడతాయి. గంధర్వులు మూడు కోట్ల మంది సంహరించబడవలసి ఉంది కాబట్టి, మాంసాహారుల, భూతాల ఉనికి యుద్ధపు ఘోరత్వాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. కేకయదేశం భరతుని మేనమామ ఇల్లు, కాబట్టి అక్కడ సేన విశ్రమించడం సహజం. యుద్ధం మాత్రం తరువాతి సర్గలో. భరతుని నాయకత్వంలో సేన అన్నివిధాలా సురక్షితంగా ఉంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥