॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 99వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

రాముని ఉత్తరజీవితం, తల్లుల పరలోకగమనం

ఉత్తరకావ్య గానం, యాగ సమాప్తి, అయోధ్యా ప్రవేశం, బంగారు సీత, అనేక యాగాలు, రామరాజ్య సమృద్ధి, కౌసల్య సుమిత్ర కైకేయిల స్వర్గగమనం, శ్రాద్ధదానాలు

రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే రాముడు మహామునులను పిలిపించి, తన పుత్రులైన కుశలవులతో ‘నిస్సంకోచంగా పాడండి’ అన్నాడు. అప్పుడు మహాత్ములైన మహర్షులు కూర్చొని ఉండగా కుశలవులు భవిష్యత్తుకు సంబంధించిన ఉత్తరకావ్యాన్ని పాడారు. ఇక్కడ క్రిందటి సర్గలో మొదలైన కథ పూర్తవుతుంది — బ్రహ్మ ఉపదేశం ప్రకారం రాముడు తన భవిష్యత్తునే వింటున్నాడు. తరువాత సత్యబలంతో సీత భూతలంలోకి ప్రవేశించగా, ఆ యాగం ముగిసిన తరువాత రాముడు ఎంతో విషణ్ణుడయ్యాడు. వైదేహిని చూడలేక అతడు ఈ జగత్తంతా శూన్యమని భావించాడు; శోకంతో ఎంతో క్లేశపడిన అతనికి మనసులో శాంతి కలగలేదు. రాజులనూ, భల్లూక వానర రాక్షసులందరినీ, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుల జనసమూహాన్నీ ధనం ఇచ్చి పంపివేసి, ఈ విధంగా యాగాన్ని విధిపూర్వకంగా సమాప్తం చేసి, కమలనయనుడైన రాఘవుడు వారందరినీ వీడ్కోలిచ్చి, హృదయంలో సీతను నిలుపుకొని అయోధ్యలో ప్రవేశించాడు; యాగం పూర్తి చేసిన ఆ రాజు ఇద్దరు పుత్రులతో కూడి ఉన్నాడు. ‘సత్యసంపదా’ (సత్యబలంతో) అనే పదం సీత భూమిప్రవేశం సత్యపు బలంతోనే జరిగిందని సూచిస్తుంది. ‘మేనే శూన్యమిదం జగత్’ (ఈ జగత్తు శూన్యమని భావించాడు) — ప్రియురాలు లేకపోతే విశ్వమంతా ఖాళీగా ఉన్నట్లు. ‘హృదయంలో సీతను నిలుపుకొని’ అనేది సుందరమైన ఉక్తి — బయటకు సీత వెళ్ళిపోయింది, కానీ హృదయంలో ఆమె రామునితో పాటే అయోధ్యలో ప్రవేశిస్తోంది. మొదటి రెండు శ్లోకాలూ, మూడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, ఆరవ శ్లోకమూ సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అక్కడ సర్గ ‘తదావసానే యజ్ఞస్య’ అని ప్రారంభమవుతుంది. ‘పుత్రద్వయసమన్వితః’ (ఇద్దరు పుత్రులతో కూడి) — ఇప్పుడు కుశలవులు రాకుమారుల్లా తండ్రితో కలిసి అయోధ్యకు వెళ్తున్నారు. ఇక్కడ కావ్యగానం ముగిసింది, తరువాత కథ మళ్ళీ అయోధ్యలో కొనసాగుతుంది. శోకంలో ఉన్నా రాముడు యాగాన్ని వదలడు; విధిపూర్వకంగా సమాప్తం చేసి, దానాలిచ్చిన తరువాతనే అందరినీ పంపివేస్తాడు — రాజధర్మపు దృఢత్వం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. వానరులూ రాక్షసులూ తమ తమ దేశాలకు తిరిగి వెళ్ళారు, దీనితో యుద్ధకాలపు సహాయకుల చివరి సమాగమం కూడా ఇక్కడ ముగిసింది. కుమారుల గానం సభలో నిర్విఘ్నంగా ముగిసిందని కూడా సూచించబడుతుంది.

రఘునందనుడు సీత తరువాత మరో భార్యను వరించలేదు; ప్రతి యాగంలోనూ భార్య స్థానంలో బంగారపు జానకి ఉండేది. పదివేల సంవత్సరాలు అతడు అశ్వమేధాలు చేశాడు, విస్తారమైన సువర్ణదక్షిణలతో వాటికి పదింతలు వాజపేయాలు కూడా చేశాడు. అగ్నిష్టోమ, అతిరాత్రాలతోనూ, మహాధనంతో కూడిన గోసవాలతోనూ, పూర్తి దక్షిణలు గల ఇతర క్రతువులతోనూ శ్రీమంతుడైన అతడు యజించాడు. ఈ విధంగా రాజ్యంలో ఉంటూ ధర్మం కోసం ప్రయత్నిస్తున్న మహాత్ముడైన రాఘవునికి చాలా దీర్ఘకాలం గడిచిపోయింది. భల్లూకులూ వానరులూ రాక్షసులూ రాముని శాసనంలో నిలిచారు; రాజులు ప్రతిరోజూ రాఘవునికి ప్రీతి కలిగిస్తూ ఉండేవారు. మేఘుడు సకాలంలో వర్షిస్తాడు, సుభిక్షం, దిక్కులు నిర్మలం; నగరమూ జనపదాలూ హృష్టపుష్టులైన జనంతో నిండి ఉన్నాయి. ఎవ్వరూ అకాలంలో మరణించరు, ప్రాణులకు వ్యాధులు కూడా లేవు; రాముడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తుండగా ఏ అనర్థమూ లేదు. ఇదే రామరాజ్యపు ప్రసిద్ధమైన ఆదర్శం — ధర్మం, సమృద్ధి, ఆరోగ్యం, ప్రకృతి అనుకూలత. ‘సీత తరువాత మరో భార్యను వరించలేదు’ అనేది రాముని ఏకపత్నీవ్రతపు ఉద్ఘోషణ — రాజు అయి కూడా అతడు రెండవ వివాహం చేసుకోలేదు; యాగాలలో ధర్మపత్ని స్థానంలో బంగారు ప్రతిమ మాత్రమే. ‘అనురంజయంతి రాజానః’ (రాజులు ప్రీతి కలిగిస్తారు) — ఇతర రాజులు కూడా రాముని ప్రీతిని కోరుకుంటారు, భయంతో సేవించరు. సమీక్షిత సంస్కరణలో 14.2లో ‘నాధర్మశ్చాభవత్ కశ్చిత్’ (ఏ అధర్మమూ లేదు) అనే పాఠం ఉంది, ముద్రణలో ‘నానర్థో విద్యతే కశ్చిత్’ (ఏ అనర్థమూ లేదు). ‘ఆప్తదక్షిణైః’ అనే పదం యాగాలు పూర్తి దక్షిణలతో జరిగాయని సూచిస్తుంది. పదివేల సంవత్సరాలు అనే సంఖ్య కాలపు దీర్ఘతను సూచిస్తుంది, ఇది రామరాజ్య స్థైర్యాన్ని చూపుతుంది. అతిరాత్రం, గోసవం, వాజపేయం మొదలైన వివిధ సోమయాగాలు రాజు ధర్మనిష్ఠను ప్రకటిస్తాయి. ఒంటరిగా ఉన్నా రాముడు యాగాలను విడువడు; బంగారు సీత అతని సహధర్మచారిణి. ఈ విధంగా శోకం కర్తవ్యంగా పరిణమించింది, వియోగం ధర్మానికి సమర్పితమైంది. ప్రజలు సుఖంగా ఉన్నారు, రాజు దుఃఖిస్తున్నాడు — ఈ విరోధాభాసమే ఈ సర్గ మర్మం.

తరువాత దీర్ఘకాలం గడిచాక యశస్విని అయిన రాముని తల్లి కౌసల్య పుత్రపౌత్రులతో పరివృతురాలై కాలధర్మాన్ని — మృత్యువును — పొందింది. యశస్విని అయిన సుమిత్రా, కైకేయీ కూడా ఆమెను అనుసరించారు — అనేక విధాల ధర్మం ఆచరించి వారు స్వర్గంలో నెలకొన్నారు. మహాభాగ్యవతులైన వారందరూ స్వర్గంలో రాజు దశరథునితో కలిసి ఆనందించి, సర్వధర్మ ఫలాన్నీ పొందారు. ఆ తల్లుల విషయంలో భేదం లేకుండా — కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి అనే తేడా లేకుండా — రాముడు సమయానుసారం బ్రాహ్మణులకూ తపస్వులకూ మహాదానాలు చేశాడు. ధర్మాత్ముడైన రాముడు పితృదేవతలనూ దేవతలనూ సంతృప్తిపరుస్తూ, పితృకర్మలైన శ్రాద్ధాలనూ, బ్రాహ్మణులకు రత్నదానాలనూ, పరమ దుష్కరమైన యాగాలనూ చేశాడు. ఈ విధంగా ఎల్లప్పుడూ యాగాలతో అనేక విధాల ధర్మాన్ని వర్ధిల్లజేస్తున్న అతనికి ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు సుఖంగా గడిచాయి. ‘తల్లుల విషయంలో భేదం లేకుండా’ అనే మాట మార్మికమైనది — ఎవరి కారణంగా రాముడు వనానికి వెళ్ళాడో ఆ కైకేయికి కూడా కౌసల్యకు చేసినట్లే రాముడు శ్రాద్ధం చేస్తున్నాడు; ఇది అతని ఉదారత. ‘పుత్రపౌత్రులతో పరివృతురాలై’ — కౌసల్య మనుమలైన కుశలవులను చూసిన తరువాతనే స్వర్గానికి వెళ్ళింది. తల్లులు స్వర్గంలో దశరథునితో కలవడం కథకు ప్రశాంతమైన ముగింపునిస్తుంది. చివరి శ్లోకం (20) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది సర్గకు ఉపసంహారం. ఈ విధంగా సీతావియోగం తరువాత రాముడు ధర్మంలోనూ యాగాలలోనూ మనస్సు నిలిపి దీర్ఘకాలం రాజ్యం పాలిస్తాడు. ముగ్గురు తల్లులూ క్రమంగా వెళ్ళిపోవడం దశరథుని భార్యల కథకు ముగింపు. వారందరూ ధర్మం ఆచరించిన తరువాతనే స్వర్గానికి వెళ్ళారని కవి ఊరడిస్తున్నాడు. పూర్వం దశరథునికి చేసినట్లే, పుత్రకర్తవ్యమైన తల్లిదండ్రుల శ్రాద్ధమూ దానమూ రాముడు పూర్తిగా నిర్వర్తిస్తున్నాడు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनशततमः सर्गः॥ ९९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి