సర్గ
రాముని శోకక్రోధాలు, బ్రహ్మ ఓదార్పు
సీత ప్రవేశించగానే రాముని శోకం, భూదేవిపై క్రోధం, బ్రహ్మ ఓదార్పు, వైష్ణవ జన్మను గుర్తుచేయడం, ఉత్తరకావ్యం వినమని ఉపదేశం, బ్రహ్మలోకవాసులైన ఋషులు నిలిచిపోవడం, మరునాడు ఉత్తరభాగం వినాలని నిశ్చయం
వైదేహి రసాతలంలోకి ప్రవేశించగానే వానరులందరూ, మునులూ రాముని సన్నిధిలో ‘సాధు, సాధ్వి’ అని ఎలుగెత్తి పలికారు. రాముడు మాత్రం యజ్ఞదండాన్ని ఆసరా చేసుకొని, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కళ్ళతో, తలవంచుకొని, దీనమనస్కుడై, ఎంతో దుఃఖితుడై ఉన్నాడు. అతడు చాలాసేపు ఏడ్చి, ఎన్నోసార్లు కన్నీరు కారుస్తూ, క్రోధశోకాలతో ఆవేశితుడై ఇలా అన్నాడు — ‘ఇంతకుముందెన్నడూ ఎరుగని శోకం నా మనసును తాకాలని కోరుతున్నట్లుంది; ఎందుకంటే రూపం ధరించిన లక్ష్మి వంటి సీత నేను చూస్తుండగానే అదృశ్యమైంది. ఆ సీత పూర్వం మహాసముద్రం ఆవలి ఒడ్డున లంకలో కనిపించకుండా పోయింది, అక్కడి నుండి కూడా నేను ఆమెను తెచ్చాను; ఇక భూతలం నుండి తేవడం ఎంత?’ ఈ సర్గలో రాముని మానవభావం పూర్తిగా వ్యక్తమవుతుంది — క్రిందటి సర్గలో ధీరుడైన రాజుగా ఉన్నవాడు ఇప్పుడు దండాన్ని ఆసరా చేసుకొని ఏడుస్తున్నాడు. ‘దండకాష్ఠాన్ని ఆసరా చేసుకొని’ అనే చిత్రం విశేషమైనది — రాజు యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నాడు, చేతిలో దీక్షాదండం ఉంది, శోకం వల్ల కాళ్ళు కూడా నిలవనట్లు దాన్నే ఆసరా చేసుకొని నిలబడి ఉన్నాడు. ‘అభూతపూర్వం శోకమ్’ (ఇంతకుముందెన్నడూ లేని శోకం) అనే మాటతో — వనవాసంలో, సీతాపహరణంలో, సీతాపరిత్యాగంలో కూడా కలగని శోకం ఈ రోజు కలిగిందని రాముడే స్వయంగా చెబుతున్నాడు. ‘శ్రీరివ రూపిణీ’ (రూపం ధరించిన లక్ష్మిలా) అనే ఉపమానం సీత లక్ష్మీస్వరూపమని సూచిస్తుంది, దీనిని బ్రహ్మ ముందు స్పష్టం చేస్తాడు. లంక స్మరణ రాముని పరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సముద్రాన్ని దాటినవాడు భూమి క్రిందికి వెళ్ళలేడా? సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ సర్గ మొత్తం లేదు. మునుల, వానరుల ‘సాధు’ ఘోష సీతకు ప్రశంస, కానీ రామునికి అది వియోగపు ఘోష.
‘వసుధాదేవీ, పూజ్యురాలా, నా సీతను తిరిగి అప్పగించు; లేకపోతే నేనెలాంటివాడినో నీకు తెలిసినట్లే నా రోషాన్ని చూపిస్తాను. నీవు నాకు అత్తగారివే అనుకో; పూర్వం నాగలి పట్టి దున్నుతున్న జనకుడు నీ దగ్గరి నుండే మైథిలిని పైకి తీశాడు. కాబట్టి సీతను తిరిగి ఇవ్వు, లేదా నాకూ ఒక వివరాన్ని ఇవ్వు; పాతాళంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా ఆమెతో కలిసి నివసిస్తాను. ఆ సీతను తీసుకురా; మైథిలి కోసం నేను మత్తుడినై ఉన్మత్తుడిలా ఉన్నాను. సీతను యథారూపంగా నాకు భూతలంపై ఇవ్వకపోతే, పర్వతాలూ అడవులతో సహా నీ ఉనికినంతా ధ్వంసం చేస్తాను; భూమిని నాశనం చేస్తాను; ఇక్కడ అంతా జలమయమైపోవుగాక.’ ఇక్కడ రాముని క్రోధం శోకం నుండే పుట్టింది — భూమిని అత్తగా భావించి కూడా, భార్య పుట్టింటిపై అల్లుడు కోపించినట్లు, అతడు ఆమెపై కోపిస్తున్నాడు. ‘నాగలి పట్టి దున్నుతున్న’ అనే మాట బాలకాండ కథను గుర్తుచేస్తుంది — జనకుడు యజ్ఞభూమిని దున్నుతుండగా నాగలి కొన నుండి సీతను పొందాడు. ‘పాతాళంలోనైనా, స్వర్గంలోనైనా’ — రాముడు రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి అయినా సీతతో ఎక్కడైనా నివసించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. ‘సర్వమాపో భవన్త్విహ’ (ఇక్కడ అంతా జలమయమైపోవుగాక) అనేది ప్రళయపు భీషణమైన బెదిరింపు — ఇది విష్ణువు సంహారశక్తికి సంకేతం, దీనినే బ్రహ్మ ముందు ‘వైష్ణవ జన్మ’ అని గుర్తుచేస్తాడు. ‘మత్తోఽహం మైథిలీకృతే’ (మైథిలి కోసం నేను మత్తుడినయ్యాను) అనేది స్వీకృతి — ధీరుడైన రాముడు కూడా ప్రియావియోగంలో ఉన్మత్తుడిలా అవుతున్నాడు. ఈ విధంగా కరుణ, రౌద్ర రసాలు ఒకేచోట కలిశాయి. అతడు రాజుగా కాక, భర్తగా మాట్లాడుతున్నాడు.
క్రోధశోకాలతో నిండిన కాకుత్స్థుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా బ్రహ్మ దేవగణాలతో కలిసి రఘునందనునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, రామా, సువ్రతా, నీవు సంతాపపడకూడదు; శత్రుసంహారకా, నీ పూర్వభావాన్నీ, పూర్వమంత్రాంగాన్నీ స్మరించు. మహాబాహూ, సాటిలేని నిన్ను నేను గుర్తుచేయవలసిన పని లేదు — అయినా, ఎదిరించరానివాడా, ఈ ముహూర్తాన్ని స్మరించు, నీ వైష్ణవ జన్మను స్మరించు. సీత నిర్మలురాలు, సాధ్వి, పూర్వం నుండీ నీకే అంకితమైనది; నిన్ను ఆశ్రయించిన తపోబలం వల్ల ఆమె సుఖంగా నాగలోకానికి వెళ్ళింది. స్వర్గంలో ఆమెతో నీకు మళ్ళీ సమాగమం కలుగుతుంది, సందేహం లేదు. ఈ సభ మధ్యలో నేను చెప్పేది విను.’ బ్రహ్మ ఓదార్పు రెండు విధాలు — మొదట రాముని స్వరూపాన్ని గుర్తుచేయడం, తరువాత సీత శుభగతి. ‘వైష్ణవ జన్మ’ అనే మాటతో రాముడు విష్ణువు అవతారమని స్పష్టంగా గుర్తుచేయబడుతుంది; ‘పూర్వభావాన్నీ మంత్రాంగాన్నీ’ — దేవతల పూర్వమంత్రాంగం, అందులో రావణవధ కోసం అవతారం నిశ్చయించబడింది. ‘తవ పూర్వపరాయణా’ (పూర్వం నుండీ నీకే అంకితమైనది) అంటే సీత పూర్వమే — లక్ష్మీరూపంలో — విష్ణువు భార్య అని. ‘స్వర్గంలో సమాగమం’ అనే ప్రతిజ్ఞ రాముని స్వర్గారోహణకు పూర్వసూచన. ‘నాగలోకం సుఖంగా వెళ్ళింది’ — భూమి క్రింద నాగుల లోకం ఉంది, అక్కడికి ఆమె దుఃఖంతో కాక సుఖంగా వెళ్ళింది. ‘నిన్ను నేను గుర్తుచేయవలసిన పని లేదు’ అని బ్రహ్మ వినయంతో అంటున్నాడు — అతనికి రాముని మహిమ తెలుసు. ఈ విధంగా బ్రహ్మ రాముని దుఃఖాన్ని కేవలం కరుణతో కాక, ధర్మదృష్టితో శమింపజేస్తున్నాడు.
‘కావ్యాలలో ఉత్తమమైన ఈ కావ్యాన్నే నీవు విన్నావు; రామా, అది అంతటినీ విస్తారంగా వివరిస్తుంది, సందేహం లేదు. వీరా, జన్మ మొదలుకొని నీవు అనుభవించిన సుఖదుఃఖాలూ, భవిష్యత్తులో జరిగే ఉత్తరభాగమూ — ఇదంతా వాల్మీకి ఇక్కడ రచించాడు. రామా, ఇది ఆదికావ్యం, అంతా నీపైనే ప్రతిష్ఠితమైంది; రాఘవుడు తప్ప మరెవ్వరూ కావ్యాల యశస్సుకు అర్హులు కారు. దేవతలతో కలిసి నేను ఇదంతా ఇంతకుముందే విన్నాను — దివ్యమైనది, అద్భుతరూపమైనది, సత్యవాక్యమైనది, దాపరికం లేనిది. పురుషశార్దూలా, అటువంటి నీవు ధర్మంతో ఏకాగ్రచిత్తుడవై రామాయణ కావ్యపు మిగిలిన భవిష్యద్భాగాన్ని విను. మహాయశస్వీ, ఇక్కడ కావ్యపు మిగిలిన భాగం ‘ఉత్తరం’ అనే పేరు గలది; మహాతేజస్వీ, ఆ ఉత్తమమైన దానిని ఋషులతో కలిసి విను. కాకుత్స్థా, రఘునందనా, వీరా, పరమర్షి రచించిన ఈ ఉత్తమమైన దాన్ని నీవే వినాలి, మరెవ్వరూ కాదు.’ ఇంతటి మాటలు చెప్పి త్రిభువనేశ్వరుడైన బ్రహ్మదేవుడు తన బంధువులైన దేవతలతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఉన్న బ్రహ్మలోకవాసులైన మహాత్ములూ మహాతేజస్సు గలవారూ అయిన ఋషులు బ్రహ్మ అనుమతితో వెనక్కి మళ్ళారు — బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళలేదు. ఇక్కడ కావ్యపు ఆత్మచింతన ఉంది — రామాయణం తనను తాను ‘ఆదికావ్యం’ అని, రాముడే దాని నాయకుడని ప్రకటించుకుంటోంది. కావ్యశ్రవణం ద్వారా రాముని శోకాన్ని శమింపజేయాలని బ్రహ్మ కోరుకుంటున్నాడు — భవిష్యత్తు తెలిస్తే వర్తమాన దుఃఖం తేలికవుతుంది. ‘ఉత్తరం నామ’ (ఉత్తరం అనే పేరు గలది) అని ఉత్తరకాండ పేరు ఇక్కడ కావ్యంలోనే చెప్పబడింది. రాముని జీవితం కావ్యంలో ముందుగానే గ్రథించబడిందని, బ్రహ్మ మాట ప్రకారం రాముడు తన భవిష్యత్తును కూడా వింటాడని — ఇది ఉత్తరకాండలోని విలక్షణమైన ఆత్మసందర్భం.
ఆ ఋషులు రాఘవుని విషయంలో రాబోయే ఉత్తరభాగాన్ని వినాలనే మనస్సుతో అక్కడే ఉండిపోయారు. అప్పుడు దేవదేవుడైన బ్రహ్మ పలికిన ఆ శుభవాణిని విని పరమతేజస్వి అయిన రాముడు వాల్మీకితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, బ్రహ్మలోకవాసులైన ఋషులు నా భవిష్యత్తు అయిన ఉత్తరభాగాన్ని వినాలని కోరుకుంటున్నారు; అది రేపు మొదలవుగాక.’ ఈ విధంగా నిశ్చయం చేసి, కుశలవులను వెంట తీసుకొని, ఆ జనసమూహాన్ని పంపివేసి, అతడు పర్ణశాలకు వెళ్ళాడు. ఆ సీతనే తలచుకొని శోకిస్తున్న అతనికి ఆ రాత్రి గడిచిపోయింది. రాముడు శోకాన్నీ వదలడు, కర్తవ్యాన్నీ వదలడు — బ్రహ్మ మాటను మన్నించి రేపు ఉత్తరభాగం వినాలని నిశ్చయిస్తాడు. ‘కుశలవులను వెంట తీసుకొని’ అనే మాట మార్మికమైనది — సీత వెళ్ళిపోయింది, కానీ ఆమె పుత్రులను రాముడు స్వీకరించి తన పర్ణశాలకు తీసుకువెళ్తున్నాడు; ఇప్పుడు వారు కేవలం ముని శిష్యులు కాదు, రాముని పుత్రులే. చివరి శ్లోకం సంక్షిప్తమైనది, కానీ కరుణాభరితం — రాత్రివేళ ఒంటరిగా రాముడు సీతను గురించి శోకిస్తున్నాడు. ఈ సర్గకు బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో ఏ ప్రతిరూపమూ లేదు; ఇది వల్గేట్ ప్రక్షేపం లాంటిది, కానీ ముద్రణలో ‘అష్టనవతితమః సర్గః’ (తొంభై ఎనిమిదవ సర్గ) అని సంఖ్య వేయబడింది, ఏ ప్రక్షిప్త చిహ్నమూ పాదపీఠికా లేదు. తరువాతి సర్గలో ఉత్తరభాగపు గానమూ, రాముని ఉత్తరజీవితమూ వర్ణించబడతాయి. ఈ విధంగా శోకమూ కర్తవ్యమూ రెండూ ఈ సర్గ చివరలో కలిసి నిలుస్తాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥