సర్గ
కుశలవుల రామాయణగానం
ఉదయం గానం, రాముని కుతూహలం, విద్వత్సభకు ఆహ్వానం, సభలో గానం, శ్రోతల విస్మయం, బంగారాన్ని నిరాకరించడం, కావ్యకర్తనూ కావ్యపరిమాణాన్నీ పరిచయం చేయడం
రాత్రి గడిచి తెల్లవారగానే స్నానం చేసి, అగ్నిహోత్రం నిర్వర్తించిన ఆ కుమారులిద్దరూ ఋషి ఇంతకుముందు చెప్పిన విధంగానే అంతా ఆ యజ్ఞవాటికలో పాడారు. పూర్వాచార్యులు నిర్మించిన, గేయమైన గానధర్మంతో అలంకరించబడిన ఆ అపూర్వమైన పాఠ్యజాతిని కాకుత్స్థుడైన రాముడు విన్నాడు. అనేక ప్రమాణాలతో బద్ధమైన, తంత్రీలయలతో కూడిన దానిని బాలురిద్దరూ పాడుతుండగా విని రాఘవుడు కుతూహలంతో నిండిపోయాడు. ‘పాఠ్యజాతి’ అనేది గానంలో ఒక విశిష్టమైన ప్రకారం, దానిలో పఠనమూ గానమూ కలిసి ఉంటాయి; హిందీ వ్యాఖ్యానం దానిని ‘సంగీత విశేషాలతో కూడిన స్వరాలాపనపు అపూర్వ శైలి’ అని వివరిస్తుంది. ‘ప్రమాణైః’ అంటే ద్రుత, మధ్య, విలంబిత తాలప్రమాణాల ఆవృత్తులు, లేదా సప్తస్వరాల భేదాలు అని వ్యాఖ్యాత చెబుతాడు. రాముని కుతూహలం రెండు విధాలు — గానమాధుర్యం, గాయకుల రూపం. ముని ఆదేశం సఫలమైంది — కుమారులు రాముని ద్వారం దగ్గర పాడుతున్నారు, రాముడు స్వయంగా వింటున్నాడు. ‘స్నానం చేసి అగ్నిహోత్రం చేసినవారు’ అనే విశేషణం వారి బ్రహ్మచారి ధర్మాన్నీ నిత్యకర్మనూ సూచిస్తుంది — గానానికి ముందు వారు తమ కర్తవ్యాన్ని మరచిపోలేదు. ‘పూర్వాచార్యవినిర్మితామ్’ అనే పదం గానపద్ధతి ప్రాచీనతను చూపుతుంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘పూర్వచర్యాం తతస్తతః’ అనే పాఠం ఉంది, దాని ప్రకారం రాముడు తన పూర్వచరిత్రనే వింటున్నాడని అర్థం. ఈ విధంగా గానపు ఆరంభమే రాముని మనస్సును ఆకర్షిస్తుంది, దాని వల్లనే అతడు ముందు విద్వత్సభను పిలిపిస్తాడు. ముని ఉపదేశించినట్లే కుమారులు మొదట రాముని భవనద్వారం దగ్గర, ఋత్విక్కుల ఎదుట పాడుతున్నారు. తంత్రి అంటే వీణ, లయ అంటే తాళపు గతి — ఈ రెంటి సామంజస్యమే గానపు ముఖ్య సౌందర్యం. రాముడు రాజు అయినప్పటికీ కళారసికుడని దీనివల్ల తెలుస్తుంది; అతడు గానం విని ఉదాసీనంగా ఉండడు, దాని రహస్యాన్ని తెలుసుకోవాలని కోరుకుంటాడు.
తరువాత యజ్ఞకర్మల మధ్య విరామంలో నరవ్యాఘ్రుడైన రాజు రాముడు మహామునులను, రాజులను, పండితులను, నైగములను — వేదవిదులను లేదా పౌరులను — పిలిపించాడు; పౌరాణికులను, శబ్దవిదులైన వైయాకరణులను, వృద్ధులైన ద్విజులను, స్వరలక్షణాలు తెలిసినవారిని, గీతం వినడానికి ఉత్సుకులైన ద్విజశ్రేష్ఠులను; సాముద్రిక లక్షణాలు తెలిసినవారిని, సంగీతవిదులైన గాంధర్వులను, ముఖ్యంగా నైగములను; పాదాలూ అక్షరాలూ సమాసాలూ తెలిసినవారిని, ఛందస్సులో నిష్ణాతులను; కలలూ మాత్రలూ విశేషంగా తెలిసినవారిని, జ్యోతిషంలో పారంగతులను; క్రియాకల్పవిదులైన కర్మకాండులను, కార్యవిశారదులను; భాషలు తెలిసినవారిని, ఇంగితం గ్రహించేవారిని, నైగములను అందరినీ; హేతువాదంలో కుశలులైన హైతుకులను — తార్కికులను, బహుశ్రుతులను; ఛందోవిదులను, పురాణజ్ఞులను, వైదికులైన ద్విజశ్రేష్ఠులను; చిత్రకళ తెలిసినవారిని, వృత్తసూత్రాలు — సదాచార శాస్త్రాలు — తెలిసినవారిని, గీతనృత్యాలలో నిపుణులను; శాస్త్రజ్ఞులను, నీతినిపుణులను, వేదాంతార్థాన్ని బోధించేవారిని — వీరందరినీ రప్పించి గాయకులైన ఆ కుమారులిద్దరినీ వారి మధ్య కూర్చోబెట్టాడు. ఈ దీర్ఘమైన జాబితా సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; వల్గేట్లో ఐదు శ్లోకాలు (5.2–10.1) అదనంగా ఉన్నాయి. దాని ప్రయోజనం — అన్ని శాస్త్రాలూ తెలిసినవారు కావ్యాన్ని పరీక్షించాలి. రాముడు తానొక్కడే వినడం కాదు, విద్వాంసుల సమక్షంలో గానం చేయిస్తాడు, తద్వారా కావ్యగుణాలను అందరూ పరీక్షించవచ్చు. ఇక్కడ ప్రాచీన భారతదేశపు విద్యల సమగ్ర చిత్రం కనిపిస్తుంది — వ్యాకరణం, ఛందస్సు, జ్యోతిషం, కల్పం, సంగీతం, నృత్యం, చిత్రకళ, తర్కం, నీతి, వేదాంతం. రాముని సభ విద్యల సంగమం అని కవి చూపుతున్నాడు. వీరిలో కొందరు కావ్యపు శబ్దార్థాలను, కొందరు ఛందస్సును, కొందరు స్వరతాళాలను, కొందరు నాట్యాన్ని పరీక్షించగల సమర్థులు. కాబట్టి రామాయణగానం సర్వాంగపరీక్షకు విషయమైంది. ‘గాయకులను కూర్చోబెట్టాడు’ అనే వాక్యం కుమారులకు జరిగిన సన్మానాన్ని కూడా చూపుతుంది — వారు ద్వారం దగ్గర నిలబడే గాయకుల్లా కాక, సభ మధ్యలో ఆసనాలపై కూర్చోబెట్టబడ్డారు.
అక్కడ మాట్లాడుకుంటున్న ఆ శ్రోతలకు ఆనందాన్ని పెంచే గేయాన్ని ఆ ముని కుమారులిద్దరూ ప్రారంభించారు. అప్పుడు మధురమైన, మానవాతీతమైన గాంధర్వ గానం సాగింది; ఆ గానసంపదతో శ్రోతలెవ్వరూ తృప్తి చెందలేదు. సంతోషించిన మునిగణాలూ, మహాతేజస్సు గల రాజులూ అందరూ కళ్ళతో తాగుతున్నారా అన్నట్లు వారిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూశారు. అందరూ ఏకాగ్రంగా పరస్పరం ఇలా అనుకున్నారు — ‘వీరిద్దరూ రాముని పోలి ఉన్నారు, బింబం నుండి ప్రతిబింబం పుట్టినట్లుగా. వీరు జటాధారులు కాకపోతే, నారచీరలు ధరించకపోతే, పాడుతున్న వీరికీ రాఘవునికీ ఏ భేదమూ మనం గుర్తించలేము.’ ఈ విధంగా పౌరులూ జానపదులూ మాట్లాడుకుంటుండగా, నారదుడు చూపిన మొదటి సర్గ — మొదటి సర్గ అయిన మూలరామాయణం — నుండి మొదలుపెట్టి గానం సాగింది. అప్పటి నుండి ఇరవై సర్గల వరకూ వారు పాడారు; తరువాత అపరాహ్ణ సమయంలో రాఘవుడు మాట్లాడాడు. ఇక్కడ సర్గలోని నాటకీయత పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది — జనులందరూ పోలికను చూస్తున్నారు, రాముడూ చూస్తున్నాడు, కానీ ఎవ్వరూ సత్యాన్ని చెప్పడం లేదు. ‘బింబాద్బింబమివ’ (బింబం నుండి ప్రతిబింబంలా) అనే ఉపమానం తండ్రీ కొడుకుల పోలిక పరిపూర్ణతను తెలియజేస్తుంది. ‘కళ్ళతో తాగుతున్నారా అన్నట్లు’ అనే రూపకం చూపులోని అతృప్తిని చూపుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో 11–12 శ్లోకాలు (7.085.009–010) పోలిక గురించిన మాటలకు ముందు కాక, గానపు ఆరంభంలోనే ఉన్నాయి; ముద్రణలో అవి క్రమభేదంతో ఉంచబడ్డాయి. శ్రోతలందరూ ఏకాగ్రంగా ఉన్నారు — గానమాధుర్యంలో మునిగిపోయి, అయినా పరస్పరం పోలికను గురించి చర్చించుకుంటూ. ‘పౌరజానపదులు’ అనే పదం వల్ల నగరవాసులూ గ్రామవాసులూ ఇద్దరూ శ్రోతలుగా ఉన్నారని తెలుస్తుంది. మొదటి సర్గ నారదుడు వాల్మీకికి ఉపదేశించిన సంక్షిప్త రామకథాసారం; కాబట్టి గానపు ఆరంభం కావ్యారంభం నుండే. ఒక్కరోజులో ఇరవై సర్గలు — ముని నియమం యథాతథంగా పాటించబడింది.
ఇరవై సర్గలు విని, సోదరులపై వాత్సల్యం గల రాముడు తమ్ముడైన భరతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, ఈ మహాత్ములిద్దరికీ పద్దెనిమిది వేల సువర్ణాలను శీఘ్రంగా ఇవ్వు, ఇంకా వారు కోరినది ఏదైనా కూడా.’ కాకుత్స్థుడైన భరతుడు వెంటనే ఆ బాలురిద్దరికీ వేర్వేరుగా ఇచ్చాడు. కానీ ఇస్తున్న ఆ బంగారాన్ని కుశలవులు స్వీకరించలేదు; మహాత్ములైన వారు ఆశ్చర్యపోయి ‘దీనితో ఏమి పని?’ అన్నారు — ‘మేము అడవిలోని పండ్లూ దుంపలతో జీవించే వనవాసులం; బంగారంతో, హిరణ్యంతో అడవిలో ఏమి చేస్తాం?’ వారు ఇలా అంటుండగా శ్రోతలందరూ, రాముడూ కుతూహలంతో నిండి ఎంతో ఆశ్చర్యపోయారు. అప్పుడు ఆ కావ్యం యొక్క మూలాన్ని వినాలనే ఉత్సుకతతో మహాతేజస్వి అయిన రాముడు ఆ ముని కుమారులను ఇలా అడిగాడు — ‘ఈ కావ్యం పరిమాణం ఎంత? మహాత్ముడైన ఆ కవి నివాసం ఎక్కడ? ఈ మహాకావ్యానికి కర్త ఎవరు? ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?’ క్రిందటి సర్గలో ముని ‘లోభం పెట్టుకోకూడదు’ అని చేసిన ఉపదేశం ఇక్కడ ఫలిస్తుంది — కుమారులు రాజు ఇచ్చిన దానాన్ని కూడా తిరస్కరిస్తున్నారు. వారి నిర్లోభత రాముని మరింత ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. రాముని ప్రశ్నలు నాలుగు — కావ్యపరిమాణం, కవి నివాసం, కర్త, అతని ఉనికి; ఇవే తరువాతి జవాబుకు ఆధారం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘దదస్వ శీఘ్రం … మా వృథా శ్రమః’ అనే పాఠం ఉంది, దాని ప్రకారం రాముడు ‘వారి శ్రమ వృథా కాకూడదు’ అని అంటాడు; ముద్రణలో మాత్రం ‘దదౌ స శీఘ్రం కాకుత్స్థో బాలయోర్వై పృథక్పృథక్’ అని భరతుని దానం వర్ణించబడింది. పద్దెనిమిది వేల సువర్ణాలు గొప్ప పురస్కారం; దాన్ని తిరస్కరించడం కుమారుల ఆశ్రమ సంస్కారానికి నిదర్శనం. ‘దీనితో ఏమి పని?’ అనే ప్రశ్న బాలసహజమైనది, సరళమైనది, కానీ దానిలో వైరాగ్యపు గంభీరమైన ఉపదేశం దాగి ఉంది. రాజసభలో ధనాన్ని తిరస్కరించేవారు అరుదు కాబట్టి రాముడు కూడా ఆశ్చర్యపోయాడు.
ఇలా అడుగుతున్న రాఘవునితో ముని కుమారులు ఇలా అన్నారు — ‘దీని కర్త భగవంతుడైన వాల్మీకి, ఆయన యజ్ఞసమీపానికి వచ్చి ఉన్నారు; నీ చరిత్రను సంపూర్ణంగా నీకు చూపించినవారు ఆయనే. ఆ తపస్వి అయిన భార్గవుడు ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలనూ, వంద ఉపాఖ్యానాలనూ రచించారు. రాజా, మొదటి నుండి ఐదువందల సర్గలూ, ఉత్తరకాండతో కలిపి ఆరు కాండలూ ఆ మహాత్ముడు రచించారు. మా గురువైన ఋషి నీ చరిత్రను రచించారు; నీ జీవితం ఉన్నంతవరకూ జరిగిన అందరి స్థితిగతుల వృత్తాంతమూ ఇందులో ఉంది. మహారథుడవైన రాజా, వినాలని నీకు బుద్ధి పుడితే, యజ్ఞకర్మల మధ్య తీరిక చేసుకొని తమ్ముళ్ళతో కలిసి దాన్ని విను.’ ‘సరే’ అని రాముడు అన్నాడు; వారిద్దరూ రాఘవుని అనుమతి తీసుకొని సంతోషంగా మునిశ్రేష్ఠుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళారు. రాముడు కూడా మహాత్ములైన మునులతో, రాజులతో కలిసి ఆ గీతమాధుర్యాన్ని విని యజ్ఞశాలకు వెళ్ళాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది — కుశలవులు పాడుతున్న, తాళలయలతో కూడిన, సర్గలుగా విభక్తమైన, సుస్వరమైన శబ్దాలతో కూడిన, తంత్రీలయలతో వ్యంజనాల యోగం గల ఆ కావ్యాన్ని అతడు విన్నాడు. ఇక్కడ కావ్యపు స్వపరిచయం ఉంది — రామాయణమే తన పరిమాణాన్ని తాను చెబుతోంది; ‘భార్గవేణ’ అనే పదం వాల్మీకి భృగువంశానికి చెందినవాడని సూచిస్తుంది. ‘సోత్తరాణి’ (ఉత్తరకాండతో కలిపి) అనే పదంలో ఉత్తరకాండ ప్రస్తావన కూడా ఉంది, శ్రోత అయిన రాముడే ఇప్పుడు జీవించి ఉన్నాడు — అందుకే ‘నీ జీవితం ఉన్నంతవరకూ’ అని. 25వ శ్లోకం మూడు పంక్తులది. రాముడు ‘బాఢమ్’ (సరే) అనే ఒక్క పదంతో అంగీకరిస్తాడు — అతని ఉత్కంఠ స్పష్టం. తమ కర్తవ్యం పూర్తయింది కాబట్టి కుమారులు కూడా గురువు దగ్గరికి తిరిగి వెళ్తారు. ఈ విధంగా మొదటి రోజు గానం ముగిసింది; తరువాతి సర్గలో రాముడు సీత చేత శపథం చేయించడానికి దూతలను పంపుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥