సర్గ
రాముని అశ్వమేధయాగం
యాగాశ్వాన్ని విడిచిపెట్టడం, నైమిశారణ్యానికి ప్రయాణం, రాజులకు సత్కారం, వానర రాక్షసుల సేవ, దానాల అతిశయం, సంవత్సరానికి పైగా సాగిన యాగం
క్రిందటి సర్గలో ఆదేశించిన సామగ్రి అంతటినీ పూర్తిగా, శీఘ్రంగా ముందుకు పంపించి, భరతుని అన్న అయిన రాముడు శుభలక్షణాలు గల కృష్ణసారమైన గుర్రాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఋత్విక్కులతో పాటు లక్ష్మణుని ఆ అశ్వం వెంట నియమించి — అంటే గుర్రాన్ని అనుసరించి దానిని రక్షించే పనిలో నియోగించి — కాకుత్స్థుడు సైన్యంతో కలిసి నైమిశారణ్యానికి వెళ్ళాడు. పరమ అద్భుతమైన యజ్ఞవాటికను చూసి ఆ మహాబాహువు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు; ‘శ్రీమాన్’ — ఎంతో శోభాయమానంగా ఉంది — అని పలికాడు. నైమిశంలో అతడు ఉండగా రాజులందరూ కానుకలు తీసుకువచ్చారు, రాముడు కూడా వారిని ప్రతిగా సత్కరించాడు. అన్నపానాలు, వస్త్రాలు, అన్ని రకాల ఉపకరణాలు ఇవ్వబడ్డాయి; శత్రుఘ్నునితో కూడిన భరతుడు రాజులను సత్కరించే పనిలో నియమితుడయ్యాడు. సుగ్రీవునితో కూడిన మహాత్ములైన వానరులు నియమనిష్ఠతో బ్రాహ్మణులకు వడ్డించే పని చేపట్టారు. విభీషణుడు అనేకమంది రాక్షసులతో కలిసి ఏకాగ్రచిత్తుడై ఉగ్రతపస్సు చేసే ఋషులకు సేవకుడయ్యాడు. నరశ్రేష్ఠుడు, మహాబలుడు అయిన రాముడు అనుచరులతో వచ్చిన మహాత్ములైన రాజుల కోసం అత్యంత విలువైన విడిది గుడారాలను ఏర్పాటు చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. ఇక్కడి 5–8 శ్లోకాలు క్రిందటి సర్గ చివరి నాలుగు శ్లోకాలతో దాదాపు సమానార్థకాలు — ముద్రణ సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.083.005–008 శ్లోకాలను రెండుచోట్లా ముద్రిస్తుంది, ఇక్కడ వాటి క్రమం కొంచెం భిన్నంగా ఉంది. కృష్ణసారమైన గుర్రం — కృష్ణమృగంలా నల్లని రంగు గలది — అశ్వమేధానికి తగినది అని హిందీ వ్యాఖ్యానం చెబుతుంది. అశ్వరక్షణకు లక్ష్మణుని నియమించడం అతని విశ్వాసపాత్రతను చూపుతుంది; శత్రుఘ్నుడు కూడా భరతునితో కలిసి రాజసత్కారంలో నిమగ్నుడయ్యాడు. ఇలా నలుగురు సోదరులూ యాగంలో తమ తమ పనులలో నియుక్తులయ్యారు. అశ్వమేధంలో గుర్రం ఒక సంవత్సరం పాటు ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగుతుంది, దాని రక్షకులు దాని వెంట వెళ్తారు; అది ఎక్కడెక్కడికి వెళ్తే అక్కడక్కడి రాజులు రాముని ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరిస్తారు, లేదా యుద్ధం చేస్తారు. ఇక్కడ యుద్ధ వర్ణన లేదు — రాముని ప్రభావం వల్ల రాజులందరూ తామే కానుకలు తీసుకువస్తున్నారు. ‘శ్రీమాన్’ అనే రాముని ఒక్క మాట అతని సంతోషాన్ని సంక్షిప్తంగా వ్యక్తం చేస్తుంది. యజ్ఞవాటిక నిర్మాణం భరతుని నైపుణ్యం, ఎందుకంటే అతడు ముందుగానే బయలుదేరి వెళ్ళాడు.
ఈ విధంగా చక్కగా ఏర్పాటు చేయబడిన అశ్వమేధయాగం సాగింది; లక్ష్మణుడు జాగ్రత్తగా రక్షిస్తుండగా ఆ అశ్వసంచారం కూడా కొనసాగింది. రాజసింహుడైన రాముని ఆ ఉత్తమమైన, యజ్ఞాలలో శ్రేష్ఠమైన హయమేధంలో మరే శబ్దమూ వినిపించలేదు — యాచకులు తృప్తి పడేదాకా ‘కోరినంత ఇవ్వండి, ఇవ్వండి’ అనే మాట తప్ప. ఆ మహాత్ముని శ్రేష్ఠమైన క్రతువులో అన్ని వస్తువులూ అంతగా ఇవ్వబడ్డాయి. బెల్లంతో చేసిన రకరకాల తినుబండారాలు, ఖాండవాలనే మిఠాయిలు — యాచకుల పెదవుల నుండి మాట బయటకు రాకముందే వానరులూ రాక్షసులూ వాటిని ఇచ్చేసి ఉండడం కనిపించేది. ఇక్కడ దానవేగం అతిశయోక్తితో వర్ణించబడింది — యాచన నోటి నుండి వెలువడకముందే దానం చేతిలో సిద్ధంగా ఉంటుంది. ఆ యాగంలో మలినుడైనవాడు గానీ, దీనుడు గానీ, కృశించినవాడు గానీ ఒక్కడూ లేడు. ‘ఛందతః’ (కోరినంత) అనే పదం యాచకుని ఇష్టానుసారం జరిగే దానాన్ని సూచిస్తుంది — పరిమితంగా కాదు, అయిష్టంగా కాదు. దాతలు కూడా వానరులూ రాక్షసులూ — పూర్వం యుద్ధంలో శత్రువులో మిత్రులో అయినవారు ఇప్పుడు రాముని యాగంలో సేవకులూ దాతలూ అయ్యారు. ‘దేహి దేహి’ (ఇవ్వండి, ఇవ్వండి) అనే ద్విరుక్తి యాగంలోని కోలాహలాన్ని చెవికి వినిపించేలా చేస్తుంది, అక్కడ మరే శబ్దమూ వినబడదు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఇది తప్ప మరో మాట వినిపించలేదు’ అని ఇదే విషయాన్ని వివరిస్తుంది. గౌడాలూ ఖాండవాలూ మధుర పదార్థాలు — దీనివల్ల యాచకుల భోజనం కూడా పరిపూర్ణంగా జరిగిందని చూపబడింది. ‘న కశ్చిన్మలినః’ (ఎవ్వడూ మలినుడు కాడు) అనే వాక్యంతో యాగఫలం సమాజంలో కనిపిస్తుంది — దారిద్ర్యం, దైన్యం, కృశత్వం పూర్తిగా నశించాయి. రామరాజ్య ఆదర్శం ఇక్కడ సూక్ష్మరూపంలో ప్రతిఫలిస్తుంది.
హృష్టపుష్టులైన జనంతో నిండిన ఆ రాజు యొక్క శ్రేష్ఠమైన యాగానికి వచ్చిన మహాత్ములైన చిరంజీవులైన మునులు కూడా దానాల ప్రవాహంతో అలంకరించబడిన అటువంటి యాగాన్ని ఇంతకుముందు చూసినట్లు జ్ఞాపకం చేసుకోలేకపోయారు. బంగారంతో పని ఉన్నవాడు బంగారాన్ని పొందాడు; ధనం కోరినవాడు ధనాన్ని, రత్నాలు కోరినవాడు రత్నాలనే పొందాడు. ఎడతెగకుండా ఇవ్వబడుతున్న హిరణ్యం, సువర్ణం, రత్నాలు, వస్త్రాల రాశులు కనిపిస్తూ ఉండేవి. తపోధనులు ఇలా అన్నారు — ‘ఇంద్రునిదీ, సోమునిదీ, యమునిదీ, వరుణునిదీ కూడా ఇటువంటి యాగం ఇంతకుముందు చూడలేదు.’ అన్నిచోట్లా వానరులు, అన్నిచోట్లా రాక్షసులు నిలబడి, వస్త్రాలూ ధనమూ అన్నమూ కోరినవారికి నిండు చేతులతో విరివిగా ఇచ్చారు. ఇటువంటి సర్వగుణసంపన్నమైన రాజసింహుని యాగం సంవత్సరానికి పైగా సాగింది, ఎక్కడా తగ్గలేదు — దాని శోభ కొంచెమైనా తరగలేదు. చివరి శ్లోకం మూడు పంక్తులది. చిరంజీవులైన మునుల సాక్ష్యం ఈ యాగపు అపూర్వతను నిరూపిస్తుంది — ఎన్నో యుగాలు చూసినవారు కూడా ఇటువంటిది గుర్తు చేసుకోలేకపోతున్నారు. నలుగురు లోకపాలుర పేర్లు ప్రస్తావించడం ద్వారా దేవతల యాగాల కంటే కూడా రాముని యాగం శ్రేష్ఠమైనదని ధ్వనిస్తుంది. ‘పూర్ణహస్తాః’ (నిండు చేతులతో) అనే పదం దాతల చేతులు ఎప్పుడూ ఖాళీ కాలేదని వ్యంజిస్తుంది. ఈ సర్గలో కథాగమనం తక్కువ, వర్ణన మాత్రం విస్తారం — తరువాతి సర్గలో వాల్మీకి రాకతో కథ మళ్ళీ ముందుకు సాగుతుంది. ‘బంగారంతో పని ఉన్నవాడు బంగారం పొందాడు’ అనే వాక్యంలో ప్రతి యాచకుని కోరిక వేరువేరుగా తీరిందని తెలుస్తుంది — ఎవరు ఏది కోరితే వారు అది పొందారు. ‘న చ హీయతే’ (తగ్గలేదు) అనే పదం సంవత్సరాంతంలో కూడా దానోత్సాహం తగ్గలేదని సూచిస్తుంది; ఇదే ఆ యాగపు దీర్ఘకాలిక మహిమ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥