॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 91వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

అశ్వమేధ సంభారాలు

ద్విజులతో మంత్రాలోచన, సుగ్రీవ విభీషణులకూ రాజులకూ ఋషులకూ ఆహ్వానం, నైమిశంలో యజ్ఞవాటిక, సంభారాల రవాణా, భరతుడు ముందుగా బయలుదేరడం, అతిథి సత్కారం

ఇలుని కథను ఇలా చెప్పి అమితకాంతి గల కాకుత్స్థుడైన రాముడు సోదరులతో కలిసి ఉండి లక్ష్మణునితో మళ్ళీ ధర్మయుక్తమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘వసిష్ఠుని, వామదేవుని, జాబాలిని, కాశ్యపుని, అశ్వమేధాన్ని ముందుంచుకొనే శ్రేష్ఠులైన ద్విజులందరినీ, వీరందరినీ రప్పించి, మంత్రాలోచన చేసి, లక్ష్మణా, లక్షణసంపన్నమైన అశ్వాన్ని జాగ్రత్తగా విడిచిపెడతాను.’ పూర్వ సర్గలోని కథే ఈ నిశ్చయానికి కారణం — అశ్వమేధంతో ఇలుడు పురుషత్వాన్ని పొందినట్లే, రాముడు కూడా ఆ యజ్ఞంతో లోక శ్రేయస్సును కోరుకుంటున్నాడు. రాఘవుడు చెప్పిన ఆ మాట విని వేగంగా పనిచేసే లక్ష్మణుడు ద్విజులందరినీ పిలిపించి రాఘవుని దర్శనం చేయించాడు. పాదాభివందనం చేసిన, దేవునితో సమానుడైన, ఎదిరించరానివాడైన రాఘవుని చూసి ఆ ద్విజులు అతనిని ఆశీర్వాదాలతో పూజించారు. రాఘవుడు చేతులు జోడించి ఆ ద్విజసత్తములతో అశ్వమేధానికి సంబంధించిన, ధర్మయుక్తమైన మాట చెప్పాడు. వారు కూడా రాముని ఆ మాట విని వృషభధ్వజుడైన శివునికి నమస్కరించి, ద్విజులందరూ అన్నివిధాలా అశ్వమేధాన్ని కొనియాడారు — ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, కాని పూర్వ సర్గతో సంబంధం కలిగి ఉంది, అక్కడ అశ్వమేధం శివునికి ప్రియమని చెప్పబడింది. ఆ ద్విజముఖ్యులు చెప్పిన, అశ్వమేధానికి సంబంధించిన, అద్భుతంగా తోచే మాట విని రాముడు ఎంతో ప్రీతి చెందాడు. రాజు కూడా బ్రాహ్మణుల పాదాలకు ప్రణమిల్లుతాడు, చేతులు జోడించి మాట్లాడుతాడు — ఇది రాముని ధర్మనిష్ఠ, వినయం. యజ్ఞం కేవలం రాజు ఇష్టంతో కాదు, విద్వాంసుల సమ్మతితోనే ఆరంభించబడుతుంది అనే మర్యాద ఇక్కడ పాటించబడింది. వసిష్ఠుడు మొదలైన నలుగురు ఋషులు అయోధ్య రాజపురోహితులు, పూర్వం పట్టాభిషేకంలో కూడా ఉన్నవారు; అందువల్ల వారినే మొదట స్మరించడం. ‘సమాధినా’ (జాగ్రత్తగా) అనే పదంతో రాముని సావధానత సూచించబడింది. ఇలా మొదటి భాగం మంత్రాలోచనతో, అనుమోదంతో ముగుస్తుంది.

వారి కర్మకు అనుమతి లభించిందని తెలుసుకొని రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, మహాత్ముడైన సుగ్రీవునికి సందేశం పంపు — “వనవాసులైన అనేకమంది గొప్ప వానరులతో కలిసి రా, నీకు మేలగుగాక, మహోత్సవాన్ని అనుభవించడానికి.” అతులవిక్రముడైన విభీషణుడు కూడా ఇష్టానుసారం సంచరించే అనేకమంది రాక్షసులతో కలిసి మహాయజ్ఞమైన అశ్వమేధానికి రావాలి. నాకు ప్రియం చేయాలనుకునే మహాభాగ్యశాలులైన రాజులు కూడా తమ అనుచరులతో యజ్ఞభూమిని చూడటానికి త్వరగా రావాలి. ఇతర దేశాలకు వెళ్ళిన, ధర్మనిష్ఠ గల ద్విజులందరినీ అశ్వమేధానికి ఆహ్వానించు. మహాబాహూ, తపోధనులైన ఋషులనూ, ఇతర దేశాలలో ఉన్న ద్విజులందరినీ భార్యలతో సహా పిలిపించాలి.’ ఇక్కడ రాముని మిత్రులు, యుద్ధకాలపు సహాయకులు — వానరులూ రాక్షసులూ — మొదట స్మరించబడ్డారు; తరువాత రాజులు, తరువాత బ్రాహ్మణులూ ఋషులూ. ఈ క్రమం రాముని కృతజ్ఞతను చూపిస్తుంది — సంకటంలో సహాయపడినవారే ఉత్సవంలో కూడా మొదటివారు. ‘మహోత్సవాన్ని అనుభవించడానికి’ అనే పదంతో యజ్ఞం కేవలం కర్మ కాదు, అందరికీ ఆనంద సందర్భం అని సూచించబడింది. ‘సదారాః’ (భార్యలతో సహా) అనే విశేషణంతో ద్విజుల భార్యలకు కూడా ఆహ్వానం ఉందని తెలుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో కూడా ఈ శ్లోకాలు ఉన్నాయి, కాని అక్కడ ‘నరవ్యాఘ్ర’, ‘ధర్మపరాయణాః’, ‘మహర్షయః’ మొదలైన పాఠభేదాలు ఉన్నాయి. ‘కామగైః’ (ఇష్టానుసారం సంచరించే) అనే విశేషణం రాక్షసుల స్వేచ్ఛాగమన శక్తిని గుర్తుచేస్తుంది, దానితో వారు దూరం నుండి కూడా త్వరగా రాగలరు. ఇలా ముల్లోకాల ప్రతినిధులూ యజ్ఞానికి వస్తారని కవి చూపిస్తున్నాడు. లక్ష్మణుడే సందేశాలను పంపేవాడు.

రాముడు మళ్ళీ ఇలా ఆదేశించాడు — ‘అలాగే తాళం వేసే వాద్యకారులనూ, సూత్రధారులనూ, నటులనూ, నర్తకులనూ పిలిపించాలి. మహాబాహూ, గోమతీ తీరాన నైమిశ వనంలో ఎంతో గొప్ప యజ్ఞవాటికను ఏర్పాటు చేయమని ఆజ్ఞాపించు; ఆ స్థానం పుణ్యమైనది, సాటిలేనిది. అన్నివైపులా శాంతులు, శాంతికర్మలు జరగాలి. రఘునందనా, వందలాది ధర్మజ్ఞులు నైమిశంలో క్రతువులలో ముఖ్యమైన, సాటిలేని ఆ మహాయజ్ఞాన్ని అనుభవించి కృతార్థులు కావాలి. వచ్చిన జనులందరూ సంతృప్తులై, పుష్టులై, యథావిధిగా గౌరవించబడి తిరిగి వెళ్తారు; ధర్మజ్ఞా, త్వరగా జనులను ఆహ్వానించు.’ ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఇవి ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) విస్తరణే. నైమిశారణ్యం పురాణాలలో అత్యంత పుణ్యక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధం, అందువల్ల యజ్ఞస్థానంగా అది ఎంపిక చేయబడింది. అయోధ్యలో కాదు, వనంలో యజ్ఞం — దీని వల్ల వాల్మీకి ఆశ్రమం సమీపంలో ఉండటం సాధ్యమవుతుంది, ఇది ముందు కుశలవుల రాకకు కారణమవుతుంది. ‘సంతృప్తులు, పుష్టులు, గౌరవించబడినవారు’ అనే మూడూ ఆతిథ్యపు పూర్ణతను చూపిస్తాయి — భోజనంతో తృప్తి, దానంతో పుష్టి, సత్కారంతో గౌరవం. ‘శాంతయః’ అనే పదంతో యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా ముగియడం కోసం శాంతి విధానం సూచించబడింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘శాంతి విధానాన్ని ప్రారంభింపజేయి’ అని చెపుతుంది. నటులనూ నర్తకులనూ ఆహ్వానించడంతో యజ్ఞం ఉత్సవరూపం కూడా పొందుతుంది — ధర్మకర్మా లోకరంజనా రెండూ రాముని రాజ్యంలో కలిసి సాగుతాయి. వందలాది ధర్మజ్ఞుల ఉపస్థితి యజ్ఞపు ప్రామాణికతను పెంచుతుంది.

‘మహాబలా, బలిసిన బియ్యం నూరువేల బండ్లు, పదివేల బండ్ల నువ్వులూ పెసలూ ముందుగా వెళ్ళాలి; శనగలు, ఉలవలు, మినుములు, ఉప్పు, వీటికి తగిన నెయ్యి నూనె మొదలైన స్నేహద్రవ్యాలు, సంక్షిప్తంగా సిద్ధంచేసిన, పొడి చేయని చందనాది గంధద్రవ్యాలు; బంగారం, వందకు మించిన అనేక కోట్ల సువర్ణం — భరతుని ముందుంచుకొని జాగ్రత్తగా ముందుకు వెళ్ళాలి. మధ్యలో అంగళ్ళ వీధులు, నటులూ నర్తకులూ అందరూ, వంటవాళ్ళూ, నిత్యయౌవనవతులైన అనేకమంది స్త్రీలూ; భరతునితో కలిసి సైన్యాలు ముందు వెళ్ళాలి; నగర ప్రముఖులను, బాలవృద్ధులను, ఏకాగ్రచిత్తులైన ద్విజులను, పనివారిని, వడ్రంగులను, కోశాధ్యక్షులను, వర్తకులను, నా తల్లులందరినీ, కుమారుల అంతఃపురాలను, బంగారు ప్రతిమ అయిన నా పత్నిని, దీక్షలోనూ కర్మలోనూ నిపుణులైన ద్విజులను — ముందుంచుకొని మహాయశస్వి అయిన భరతుడు ముందుగా వెళ్ళాలి.’ ఇక్కడ సంభారాల విస్తృతమైన జాబితా — ధాన్యాలు, ధనం, జనులు — యజ్ఞపు మహిమను చూపిస్తుంది. ‘బంగారు ప్రతిమ అయిన నా పత్ని’ అనే పదం మర్మస్పర్శి — సీత పరిత్యక్తురాలు, అయినప్పటికీ ధర్మపత్ని స్థానంలో బంగారు సీతాప్రతిమనే యజ్ఞంలో ఉంచుతారు; రాముడు మరొక భార్యను స్వీకరించడు. భరతుని నాయకత్వం రెండుసార్లు చెప్పబడింది (21, 25 శ్లోకాలలో) — అతడే సర్వానికీ వ్యవస్థాపకుడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో శనగలు మొదలైనవాటి వర్ణన, స్త్రీలూ వంటవాళ్ళూ, సైన్యాల ప్రయాణం కనిపించవు; ‘సమాధినా’కు బదులు ‘మహామతిః’ అనే పాఠం ఉంది. ‘వపుష్మతాం’ (బలిసిన) అనే బియ్యపు విశేషణం వాటి స్థూలత్వాన్నీ తెల్లదనాన్నీ సూచిస్తుంది. ఇంత ధనమూ ధాన్యమూ యజ్ఞంలో దానం కోసమే, రాజు భోగం కోసం కాదు — ఇది దానధర్మపు మహిమ. తల్లులు కూడా యజ్ఞాన్ని చూడటానికి వెళ్తున్నారు, దాని వల్ల కుటుంబపు సమగ్రత చూపబడింది. వీటన్నిటితో అయోధ్య సమృద్ధి కూడా వ్యంజితమైంది.

తరువాత నరశ్రేష్ఠుడూ మహాబలుడూ అయిన రాముడు మహాతేజస్వులైన రాజుల కోసం, వారి అనుచరుల కోసం విలువైన విడిదులను — నివాసస్థానాలనూ, వస్త్రమండపాలనూ — ఏర్పాటు చేయమని ఆదేశించాడు. మహాత్ముల అనుచరుల కోసం అన్నపానాలూ వస్త్రాలూ ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. అప్పుడు శత్రుఘ్నునితో కలిసి భరతుడు బయలుదేరాడు. సుగ్రీవునితో కలిసి మహాత్ములైన వానరులు కూడా అప్పుడు వచ్చారు, వారు శ్రేష్ఠులైన బ్రాహ్మణులందరికీ వడ్డించారు — హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘వానరులు బ్రాహ్మణులకు భోజనం వడ్డించే పని చేసేవారు’ అని వివరిస్తుంది. విభీషణుడు కూడా అనేకమంది రాక్షసులతో, స్త్రీలతో కలిసి ఉగ్రతపస్సు గల మహాత్ములైన ఋషులను పూజించాడు. యుద్ధంలో ఆయుధాలు ధరించిన వానరులూ రాక్షసులూ ఇక్కడ యజ్ఞంలో సేవకులు — ఇది రామరాజ్యపు శాంతికి సంకేతం. విశేషం — ఈ నాలుగు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలోని 7.083.005–008 శ్లోకాల ప్రచలిత పాఠ (వల్గేట్) రూపం, ఇవి తరువాతి సర్గలో (92.5–8) కూడా కొంచెం భిన్నమైన పాఠంతో మళ్ళీ ముద్రించబడ్డాయి. అందువల్ల ఈ సర్గ చివర ముద్రణలో ఒక పునరావృత భాగం కనిపిస్తుంది. సుగ్రీవుడూ విభీషణుడూ స్వయంగా సేవలో నిమగ్నులయ్యారు — దీనితో రాముని పట్ల వారి భక్తి రాజ్యలాభం కంటే కూడా గొప్పదని తెలుస్తుంది. ఇలా యజ్ఞపు ముందస్తు సన్నాహాలు ముగిశాయి; తరువాతి సర్గలో అశ్వవిమోచనమూ యజ్ఞ ప్రవర్తనమూ వర్ణించబడతాయి. ‘భరతః స తదా యాతః’ (అప్పుడు ఆ భరతుడు బయలుదేరాడు) అనే పదంతో భరతుడు ముందుగా బయలుదేరాడని తెలుస్తుంది, రాముడు తరువాత, తరువాతి సర్గలో, అశ్వాన్ని విడిచిపెట్టి నైమిశానికి వెళ్తాడు. రాక్షస స్త్రీలు కూడా సేవలో పాల్గొనడం ఒక విశేషం. ఇలా ఆతిథ్య వ్యవస్థ అన్నివిధాలా పూర్ణమైంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి