॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 90వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

అశ్వమేధంతో ఇలునికి పురుషత్వప్రాప్తి

సోదరుల ప్రశ్న, బుధుడు ఋషులను పిలిపించడం, కర్దముని రాక, మంత్రాలోచన, మరుత్తుడు చేసిన అశ్వమేధం, రుద్రుని అనుగ్రహం, ప్రతిష్ఠానపుర నిర్మాణం

ఆ ఇలుని అద్భుతమైన జన్మవృత్తాంతాన్ని రాముడు చెప్పిన తరువాత లక్ష్మణుడూ మహాయశస్వి అయిన భరతుడూ మళ్ళీ ఇలా అన్నారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, సోముని కుమారుని దగ్గర ఒక సంవత్సరం నివసించిన ఆ ఇల తరువాత ఏమి చేసింది? యథార్థంగా చెప్పాలి.’ అడుగుతున్న వారి మాటలలోని మాధుర్యాన్ని విని రాముడు ప్రజాపతి కుమారుడైన ఇలుని గురించి ఈ కథను మళ్ళీ చెప్పాడు. శూరుడైన ఇలుడు పురుషత్వం పొందినప్పుడు పరమబుద్ధిమంతుడూ మహాయశస్వీ అయిన బుధుడు పరమోదారుడైన సంవర్త మునిని పిలిపించాడు; అలాగే భృగువు కుమారుడైన చ్యవనుని, అరిష్టనేమి మునిని, ప్రమోదనుని, మోదకరుని, దుర్వాస మునిని కూడా పిలిపించాడు. వీరందరినీ రప్పించి, మాటల మర్మం తెలిసినవాడూ తత్త్వదర్శీ అయిన బుధుడు ధైర్యంతో, ఏకాగ్రచిత్తులైన ఆ మిత్రులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ మహాబాహువైన రాజు కర్దముని కుమారుడు ఇలుడు; ఇతనిని ఉన్నది ఉన్నట్లు తెలుసుకోండి, ఇక్కడ ఇతనికి శ్రేయస్సు కలిగేలా ఏర్పాటు చేయండి.’ బుధుడు పూర్వ సర్గలో ‘హితం చేకూరుస్తాను’ అని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; ఇప్పుడు అతడు ఆ ప్రతిజ్ఞను పాలిస్తున్నాడు. అతడు స్వయంగా శాపాన్ని నివారించలేడు, అందువల్ల మహర్షుల సమూహాన్ని పిలిపిస్తున్నాడు. సోదరుల ప్రశ్నతో వారు కథలో తన్మయులై ఉన్నారని తెలుస్తుంది; రాముడు కూడా మాధుర్యపూర్ణమైన వారి ప్రశ్నతో ప్రసన్నుడై కథను విస్తరిస్తున్నాడు. ఈ ఋషులలో సంవర్తుడు మొదట చెప్పబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతని శిష్యుడే ముందు యజ్ఞం చేస్తాడు. ‘భృగువు కుమారుడు’ అనే విశేషణంతో చ్యవనుడు భార్గవుడని గుర్తుచేయబడుతుంది; దుర్వాసుడు మాత్రం ముందు రాముని కథలో కూడా మళ్ళీ వస్తాడు. బుధుడు ‘ఉన్నది ఉన్నట్లు తెలుసుకోండి’ అని చెపుతూ ఇలుని గూఢమైన దశను మహర్షులకు స్పష్టంగా తెలియజేస్తున్నాడు, ఎందుకంటే వారు లేకుండా ఉపాయం సిద్ధించదు. ఇక్కడ బుధుని వినయం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు స్వయంగా గ్రహదేవత అయినప్పటికీ ఋషుల అభిప్రాయం అడుగుతున్నాడు, తన బుద్ధితోనే నిర్ణయించడం లేదు. ‘సుహృదః’ (మిత్రులు) అనే పదంతో ఆ ఋషులు బుధుని మిత్రులని తెలుస్తుంది.

మహాత్ములైన ఆ ద్విజులతో వారు మాట్లాడుతుండగానే మహాతేజస్వి అయిన కర్దముడు ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చాడు. అతనితో పాటు పులస్త్యుడు, క్రతువు, వషట్కారుడు, మహాతేజస్వి అయిన ఓంకారుడు కూడా ఆ ఆశ్రమానికి వచ్చారు. వారందరూ పరస్పరం కలుసుకున్నందుకు సంతోషించి, బాహ్లీకాధిపతి అయిన ఇలుని హితాన్ని కోరుతూ వేర్వేరుగా తమ తమ మాటలు చెప్పారు. అప్పుడు కర్దముడు కుమారుని కోసం పరమ హితమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘ద్విజులారా, రాజుకు శ్రేయస్కరమైన నా మాట వినండి. వృషభధ్వజుడైన శివుడు తప్ప మరొక ఔషధం నాకు కనిపించడం లేదు; మహాత్ముడైన శివునికి అశ్వమేధం కంటే ప్రియమైన యజ్ఞం మరొకటి లేదు. అందువల్ల మనమందరం రాజు కోసం దుష్కరమైన ఆ యజ్ఞాన్ని చేద్దాం.’ కర్దముడు ఇలా అనగా ద్విజశ్రేష్ఠులందరూ అంగీకరించారు. తండ్రికి కుమారుని దుఃఖం తెలుసు; అతని స్వరంలో ఆర్తీ వివేకమూ రెండూ కనిపిస్తాయి. ఇల దశ ఉమ శాపం వల్ల కలిగింది, అందువల్ల ఉమాపతి అయిన శివుని అనుగ్రహమే దానికి నివారణ అనేది కర్దముని యుక్తి. ‘భైషజ్యం’ (ఔషధం) అనే పదం శాపాన్ని రోగంగానూ, శివుని వైద్యునిగానూ భావిస్తుంది. వషట్కారుడూ ఓంకారుడూ ఇక్కడ మూర్తిమంతులైన ఋషులలా వర్ణించబడ్డారు — ఇది కవి విలక్షణమైన కల్పన, దాని వల్ల వైదిక మంత్రాల ఉపస్థితి కూడా సూచించబడింది. ‘పృథగ్వాక్యాన్యథాబ్రువన్’ (వేర్వేరుగా మాటలు చెప్పారు) అనే పదంతో ఋషులందరూ వేర్వేరు ఉపాయాలు చెప్పారని, కాని చివరకు తండ్రి కర్దముని అభిప్రాయాన్నే అందరూ అంగీకరించారని తెలుస్తుంది. అతని మాటలో మూడు భాగాలు — శివుడే వైద్యుడు, అశ్వమేధమే అతనికి ప్రియం, అందువల్ల మనమందరం యజిద్దాం అని. ‘దురాసదం’ (దుష్కరమైన) అనే విశేషణం యజ్ఞపు కాఠిన్యాన్నీ మహత్త్వాన్నీ చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే అశ్వమేధం రాజులకే సాధ్యం, ఒంటరి మునికి కాదు.

ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులు రుద్రుని ఆరాధన కోసం ఆ యజ్ఞాన్ని ఇష్టపడ్డారు. సంవర్తుని శిష్యుడు, శత్రుపురాలను జయించేవాడు, మరుత్తుడు అని ప్రసిద్ధుడైన రాజర్షి ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు. అప్పుడు బుధుని ఆశ్రమం సమీపంలో గొప్ప యజ్ఞం జరిగింది, మహాయశస్వి అయిన రుద్రుడు పరమ సంతోషాన్ని పొందాడు. యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత పరమానందంతో ప్రీతి చెందిన ఉమాపతి ఇలుని సమక్షంలో ద్విజులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ద్విజసత్తములారా, హయమేధంతో, భక్తితో ప్రీతి చెందాను; ఈ బాహ్లీకాధిపతికి ఏ ప్రియమైన శుభం చేయాలి?’ దేవేశుడు అలా అనగా ఏకాగ్రచిత్తులైన ఆ ద్విజులు ‘ఇల మళ్ళీ పురుషుడు కావాలి’ అని దేవేశుని ప్రసన్నుని చేసుకున్నారు. అప్పుడు ప్రీతి చెందిన, ఎంతో గొప్ప తేజస్సు గల మహాదేవుడు ఇలకు మళ్ళీ పురుషత్వాన్ని ఇచ్చి అంతర్ధానమయ్యాడు. హయమేధం ముగిసి హరుడు కనిపించకుండా పోయిన తరువాత దీర్ఘదర్శులైన ఆ ద్విజులందరూ వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోయారు. పూర్వం ‘పురుషత్వం తప్ప మరేదైనా వరం కోరుకో’ అని చెప్పబడిన శాపం ఇప్పుడు అశ్వమేధ బలం వల్ల మారిపోయింది. ద్విజులు తమ కోసం కోరడం లేదు, ఇలుని హితాన్నే కోరుతున్నారు — ఇది వారి పరోపకార బుద్ధి. శివుడు కూడా ‘ఇతనికి ఏ ప్రియం చేయాలి’ అని తానే అడుగుతున్నాడు, ప్రార్థన కోసం ఎదురుచూడటం లేదు; దీనితో అతని ఆశుతోషత్వం (త్వరగా సంతోషించే స్వభావం) ప్రకటమవుతుంది. ఇక్కడ ఒక విశేషం ఉంది — యజ్ఞపు యజమాని మరుత్తుడు, ఇలుడు కాదు; అయినప్పటికీ ఫలం ఇలునిదే. దీనితో ఇతరుల కోసం కూడా యజ్ఞం చేయవచ్చనీ, దాని పుణ్యం అభీష్టుడైన వ్యక్తికే చెందుతుందనీ తెలుస్తుంది. రుద్రుడు ఆ వరం ఇచ్చి వెంటనే అంతర్ధానమయ్యాడు, దీర్ఘదర్శులైన బ్రాహ్మణులు కూడా తమ తమ స్థానాలకు తిరిగి వెళ్ళారు — కార్యం సిద్ధించింది, అందువల్ల ఆలస్యం చేయలేదు. ‘దీర్ఘదర్శినః’ అనే విశేషణంతో వారి దూరదృష్టి సూచించబడింది, దానితో వారు ఇలుని భవిష్యత్ హితాన్ని ఆలోచించారు.

రాజు ఇలుడు మాత్రం బాహ్లీక దేశాన్ని విడిచిపెట్టి మధ్యదేశంలో సాటిలేని, కీర్తి కలిగించే ప్రతిష్ఠానం అనే పురాన్ని నిర్మించాడు. శత్రుపురాలను జయించే రాజర్షి శశబిందుడు బాహ్లీకాన్ని పాలించాడు; ప్రజాపతి కుమారుడైన బలశాలి ఇలరాజు ప్రతిష్ఠానంలో ఉన్నాడు. ఆ ఇలుడు కాలం వచ్చినప్పుడు సాటిలేని బ్రహ్మలోకాన్ని పొందాడు; ఇల కుమారుడైన పురూరవ రాజు ప్రతిష్ఠానాన్ని పొందాడు. రాముడు ఇలా ఉపసంహరిస్తున్నాడు — ‘పురుషశ్రేష్ఠులారా, అశ్వమేధపు ప్రభావం ఇలాంటిది; స్త్రీగా మారినవాడు పౌరుషాన్ని పొందాడు, ఇతరమైన దుర్లభమైనదాన్ని కూడా పొందాడు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం ప్రతిష్ఠానపురాన్ని గంగా యమునా సంగమం సమీపంలోని ఝూసీ అనే స్థలంగా భావిస్తుంది. చివరి శ్లోకం మూడు పంక్తులది, అందులో పురూరవుని రాజ్యప్రాప్తీ రాముని ఉపసంహారమూ కలిసి కూర్చబడ్డాయి. ఈ కథ ప్రయోజనం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది — రాముడు స్వయంగా అశ్వమేధం చేయాలనుకుంటున్నాడు, అందువల్ల దాని మాహాత్మ్యాన్ని సోదరులకు చూపిస్తున్నాడు; తరువాతి సర్గలో అతని యజ్ఞపు ఏర్పాట్లు ఆరంభమవుతాయి. తండ్రీ కొడుకుల మధ్య రాజ్య విభజన — శశబిందుడు పశ్చిమాన బాహ్లీకంలో, ఇలుడు మధ్యదేశంలో — రెండు వంశాల వేర్పాటును సూచిస్తుంది. ‘యచ్చాన్యదపి దుర్లభమ్’ (ఇతరమైన దుర్లభమైనదాన్ని కూడా) అనే రాముని మాట గూఢమైనది — పురుషత్వంతో పాటు ఇలుడు రాజ్యాన్నీ, పుత్రుని, బ్రహ్మలోకాన్నీ పొందాడు. ఇలా అశ్వమేధం కేవలం శాపనివారణ మాత్రమే కాదు, సర్వాభీష్టసిద్ధి అని రాముడు చూపిస్తున్నాడు. ఇలుని కథ ఇక్కడ ముగిసింది; దీని తరువాత రాముని సొంత అశ్వమేధ వర్ణన ఆరంభమవుతుంది, అందులో సీత పుత్రులు మొదటిసారి రాముని సభలో ప్రత్యక్షమవుతారు. అందువల్ల ఈ కథ ఉత్తరకాండ చివరి భాగానికి భూమికే.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి