॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 89వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

బుధ ఇలల సమాగమం, పురూరవుని జననం

కింపురుషోత్పత్తి తరువాత కథ కొనసాగింపు, బుధుని ప్రార్థన, ఇల సమ్మతి, ఇలునికి మెలకువ, బుధుని ఓదార్పు, నెలకొకసారి స్త్రీపురుష భావం, పురూరవుని జననం

పూర్వ సర్గలో కింపురుషీల కథ ముగిసింది. ఆ కింపురుషోత్పత్తి కథ విని లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఇద్దరూ జనేశ్వరుడైన రామునితో ‘ఆశ్చర్యం’ అన్నారు. అప్పుడు మహాయశస్వీ ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు ప్రజాపతి కుమారుడైన ఇలుని కథను మళ్ళీ చెప్పడం ఆరంభించాడు. కిన్నరీలందరూ పర్వతం వైపు పరుగెత్తి వెళ్ళిపోవడం చూసి ఋషిసత్తముడైన బుధుడు రూపసంపన్నురాలైన ఆ స్త్రీతో నవ్వుతున్నట్లుగా ఇలా అన్నాడు — ‘ఎంతో సుందరమైన ముఖం గలదానా, నేను సోముని ప్రియమైన కుమారుడను; వరారోహా, భక్తితో, స్నేహపూర్ణమైన దృష్టితో నన్ను స్వీకరించు.’ ఇక్కడ ‘నవ్వుతున్నట్లుగా’ అనే పదం బుధుని మనస్సు తేలికదనాన్నీ కామాన్నీ సూచిస్తుంది. అతడు తనను తండ్రి సోముని పేరుతో పరిచయం చేసుకుంటున్నాడు, దాని వల్ల అతని కులగౌరవం ప్రకటమవుతుంది. కిన్నరీలు పారిపోవడంతో ఆ స్థలం శూన్యమైంది; ఆ ఏకాంతంలోనే బుధుడు తన అభిలాషను ప్రకటిస్తున్నాడు. ఇల పూర్వం పురుషుడని అతనికి తెలుసు, అయినప్పటికీ ఆమె ప్రస్తుత రూపమే అతనిని మోహింపజేస్తోంది — ఇది కథలోని విచిత్రమైన అంశం. రాముడే కథకుడు, శ్రోతలు సోదరులిద్దరూ; వారి విస్మయమే తరువాతి కథనానికి నిమిత్తం. బుధుని ప్రార్థనలో ‘భక్తితో’ అనే పదం కూడా ప్రస్తావించదగినది — అతడు కేవలం కామాన్ని కాదు, స్నేహాన్ని కూడా కోరుతున్నాడు, దాని వల్ల అతని మాట మృదువుగా ఉంది, బలాత్కారం కాదు.

తన వారెవరూ లేని శూన్య ప్రదేశంలో బుధుని ఆ మాట విని ఇల ఎంతో సుందరంగా కనిపించే, గొప్ప కాంతి గల బుధునితో ఇలా బదులిచ్చింది — ‘సౌమ్యుడా, నేను ఇష్టానుసారం సంచరించే స్వతంత్రురాలను, కాని ఇప్పుడు నీకు వశవర్తినిని; సోముని కుమారుడా, నన్ను శాసించు, నీకు ఇష్టం వచ్చినట్లు చెయ్యి.’ అద్భుతంగా తోచే ఆమె ఆ మాట విని చంద్రుని కుమారుడైన కాముకుడు బుధుడు ఆనందించి ఆమెతో విహరించాడు. సుందరమైన ముఖం గల ఆ ఇలతో విహరిస్తున్న ఆ కాముకుడు బుధునికి మాధవ మాసమైన వైశాఖం ఒక క్షణంలా గడిచిపోయింది. ఇక్కడ ‘కామచరీ’ (ఇష్టానుసారం సంచరించేది), ‘వశవర్తినీ’ (వశంలో ఉండేది) అనే రెండు విరుద్ధ పదాలు ఒకచోట ఉంచబడ్డాయి — ఆమె తన ఇష్టంతోనే బుధుని వశాన్ని అంగీకరిస్తోంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘స్వతంత్రురాలను, కాని మీ ఆజ్ఞకు అధీనురాలను’ అని అదే అర్థాన్ని వివరిస్తుంది. ‘క్షణంలా’ అనే ఉపమానం కాముకుల కాలవిస్మృతిని సూచిస్తుంది — సుఖంలో నెల కూడా క్షణంలా గడుస్తుంది. మాధవ మాసం వసంతకాలపు మాసం కాబట్టి వారి విహారపు రమణీయత కూడా వ్యంజితమైంది. శూన్య స్థలంలో తన వారు లేకపోవడం ఇల అసహాయతను కూడా చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమెకు పూర్వపరిచితులు ఎవరూ అక్కడ లేరు. పూర్వం ఇలుడు రాజు, ఇప్పుడు ఆమె బుధుని ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తోంది — ఈ పరివర్తనపు లోతే కథకు మర్మం.

ఆ తరువాత నెల పూర్తికాగానే పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గల శ్రీమంతుడు, ప్రజాపతి కుమారుడు ఇలుడు మళ్ళీ పురుషుడై శయనంపై మేల్కొన్నాడు. అతడు అక్కడ జలాశయంలో చేతులు పైకెత్తి, ఆధారం లేకుండా తపస్సు చేస్తున్న సోముని కుమారుడైన బుధుని చూశాడు, ఆ రాజు అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, నేను అనుచరులతో కలిసి దుర్గమమైన పర్వతంలో ప్రవేశించాను, కాని ఆ సైన్యం కనిపించడం లేదు; నా జనులు ఎక్కడికి వెళ్ళారు?’ స్త్రీభావంలో జరిగినదాని స్మృతి అతనికి లేదు. స్మృతి కోల్పోయిన ఆ రాజర్షి మాట విని బుధుడు ఉత్తమమైన మాటలతో ఓదారుస్తూ శుభకరమైన ఈ మాట బదులిచ్చాడు — ‘గొప్ప రాళ్ళవాన కురిసి నీ సేవకులు కూలిపోయారు; నీవు గాలివానకు భయపడి ఆశ్రమంలో నిద్రపోయావు. ఊరడిల్లు, నీకు మేలగుగాక; నిర్భయుడవై, తాపం తొలగినవాడవై, ఫలమూలాలు తింటూ, వీరా, ఇక్కడ సుఖంగా నివసించు.’ ఆ మాటతో ఊరట పొందిన మహామతి అయిన రాజు సేవకజనం నశించినందువల్ల దీనుడై మళ్ళీ ఇలా బదులిచ్చాడు. బుధుని సమాధానం సత్యం కాదు, కరుణతో కల్పించినది — ఇలుని లజ్జను తప్పించడానికి అతడు స్త్రీభావాన్ని దాచిపెడుతున్నాడు. చేతులు పైకెత్తిన తపస్వి రూపం ధరించి బుధుడు తన కామాన్ని తపస్సుతో కప్పిపుచ్చుతున్నాడు అనే వ్యంగ్యం కూడా ఉంది. ఇలుని ప్రశ్నలో రాజు చింత మొదట తన జనుల గురించే — అతడు తన దశను అడగడం లేదు, తన అనుచరుల గురించి అడుగుతున్నాడు. దీనితో అతని సత్పురుషత్వం తెలుస్తుంది.

ఇలుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సేవకులను కోల్పోయినప్పటికీ నేను నా రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టను; బ్రహ్మన్, ఇక్కడ క్షణకాలమైనా ఎలా ఉండగలను? వెళ్ళడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి. ధర్మపరాయణుడూ మహాయశస్వీ అయిన నా పెద్ద కుమారుడు శశబిందుడు అని ప్రసిద్ధుడు; అతడు నా రాజ్యాన్ని స్వీకరిస్తాడు. సుఖంగా ఉన్న సేవకులనూ భార్యలనూ విడిచిపెట్టి నేను ఇక్కడ ఉండలేను; మహాతేజస్వీ, నాతో కొంచెం కూడా అశుభమైన మాట చెప్పకూడదు.’ హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇలాగే వివరిస్తుంది. రాజు తన వారిని విడిచిపెట్టాలనుకోవడం లేదు — ఇది అతని రాజధర్మపు కరుణ. రాజేంద్రుడు అలా అంటుండగా బుధుడు ఓదార్పుతో కూడిన పరమ అద్భుతమైన మాట ఇలా అన్నాడు — ‘కర్దమపుత్రా, మహాబలా, నీవు సంతాపపడవద్దు; ఇక్కడ నివసించడం నీకు రుచించుగాక. ఒక సంవత్సరం ఇక్కడ నివసించిన తరువాత నీకు హితం చేకూరుస్తాను.’ ‘కార్దమేయ’ (కర్దమపుత్రా) అనే సంబోధన కర్దముని పుత్రత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, దానితో తండ్రి రాక తరువాతి సర్గలో సూచించబడింది. బుధుని ప్రతిజ్ఞ — సంవత్సరం చివర హితం చేస్తాను అనేదే — అశ్వమేధానికి బీజం, అది తరువాతి సర్గలో ఫలిస్తుంది. ఇక్కడ బుధుడు గూఢంగా మాట్లాడుతున్నాడు, అంతా బయటపెట్టడం లేదు; అతని మాట అద్భుతమైనది అని కవి విశేషంగా చెపుతున్నాడు, ఎందుకంటే అది శ్రోత అయిన ఇలుని బుద్ధికి అతీతమైనది. రాజు కుమారుని పేరుతో రాజ్యపు భవిష్యత్తును నిశ్చయిస్తున్నాడు, దాని వల్ల అతని బాధ్యతాబోధ ప్రకటమవుతుంది.

అక్లిష్టకర్ముడూ బ్రహ్మవాదీ అయిన బుధుని ఆ మాట విని ఇలుడు అతడు చెప్పినట్లే అక్కడ నివసించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. అతడు ఒక నెల స్త్రీగా మారి నిరంతరమూ ఎల్లప్పుడూ బుధుని రమింపజేసేవాడు, ఒక నెల పురుషభావంతో ధర్మబుద్ధిని పాటించేవాడు — స్త్రీత్వంలో కామం, పురుషత్వంలో ధర్మం అనే రెండు విధాల జీవితం అతనిది. తరువాత తొమ్మిదవ నెలలో సుందరి అయిన ఇల సోముని కుమారుడైన బుధుని వల్ల బలశాలి అయిన పురూరవుడు అనే కుమారుని కన్నది. పుట్టగానే ఆమె బుధునితో సమానమైన వర్ణం గల, మహాబలుడైన కుమారుని తండ్రి చేతిలో ఉంచింది. బుధుడు మాత్రం సంవత్సరంలో పురుషుడైన ఆ ఇలుని ఆత్మనిగ్రహంతో ధర్మయుక్తమైన కథలతో ఆనందింపజేశాడు. ఇక్కడ పురూరవుడు — ఐలుడు అని ప్రసిద్ధుడు, చంద్రవంశానికి ఆదిపురుషుడు — జన్మించాడు; అతని జన్మే ఈ కథాభాగపు ఫలం. పురుషభావంలో ఇలుడు బుధునికి మిత్రునిలా సహవాసి, భార్య కాదు; అందువల్ల బుధుడు అతనిని కథలతోనే రంజింపజేస్తున్నాడు. ‘సమవర్ణం’ అనే పదంతో కుమారుడు తండ్రిని పోలి ఉన్నాడని సూచించబడింది. ముద్రణలోని హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ధర్మయుక్తమైన కథలతో మనోరంజనం’ అని దీనినే వివరిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో అశ్వమేధంతో ఇలుడు పురుషత్వాన్ని పొందడం వర్ణించబడుతుంది. ఇలా శాపపు విచిత్రమైన ఫలం కూడా మంగళకరమైంది — దాని నుండే ఐలవంశం ఆరంభమైంది, దానితో భూమిపై ఎందరో ధర్మిష్ఠులైన రాజులు జన్మించారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి