సర్గ
ఇల బుధ దర్శనం, కింపురుషీ సృష్టి
భరత లక్ష్మణుల ప్రశ్న, ఇల వనవిహారం, సరస్సులో తపస్సు చేస్తున్న బుధుని దర్శనం, బుధుని కామం, స్త్రీల పరిచయం, ఆవర్తనీ విద్యతో వృత్తాంతాన్ని తెలుసుకోవడం, అనుచరీలు కింపురుషీలుగా మారి పర్వతంపై నివసించడం
రాముడు చెప్పిన ఇలునికి సంబంధించిన ఆ కథ విని లక్ష్మణుడూ భరతుడూ ఎంతో విస్మయం చెందారు. వారు చేతులు జోడించి ఆ మహాత్ముడైన రాజు స్థితి గురించి విస్తారంగా అప్పుడు రాముని మళ్ళీ అడిగారు — ‘స్త్రీగా మారిన ఆ రాజు దుర్గతిలో ఎలా జీవించాడు? పురుషుడైనప్పుడు అతడు ఎలాంటి జీవితం గడుపుతాడు?’ కుతూహలంతో కూడిన వారి ఆ మాట విని కాకుత్స్థుడు ఆ రాజుకు జరిగినది జరిగినట్లు చెప్పాడు — ‘ఆ మొదటి నెలలోనే లోకసుందరి అయిన స్త్రీగా మారి, అతని వెంట పూర్వం ఉన్నవారు స్త్రీలుగా మారగా వారితో చుట్టుముట్టబడి, పద్మదళాల వంటి కన్నులు గల ఆ లోకసుందరి వృక్షాలతో, పొదలతో, లతలతో నిండిన ఆ అడవిలో త్వరగా ప్రవేశించి కాలినడకన విహరించింది. వాహనాలన్నింటినీ పూర్తిగా విడిచిపెట్టి ఇల అప్పుడు ఆ పర్వతపు విశాలమైన గుహలలో ఆనందించింది.’ సోదరుల ప్రశ్న సహజమైనది — ఒక్క పురుషునికి రెండు విధాల జీవితం ఎలా సాధ్యం? రాముడు క్రమంగా సమాధానం ఇస్తున్నాడు. ఇల ‘కాలినడకన’ విహరిస్తుంది, ‘వాహనాలను విడిచిపెట్టి’ — రాజవైభవపు త్యాగం; స్త్రీగా మారిన ఆమె ఉమ వరం ప్రకారం రాజభావాన్ని మరచిపోయింది. ఆమె అనుచరులు కూడా స్త్రీలే, అందువల్ల ఆమె ఒంటరి కాదు. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తౌ రామం ప్రాంజలీ భూత్వా’; మూడవ శ్లోకంలో ‘వర్తయత్యసౌ’ అనే వర్తమానకాలం స్పష్టంగా ఉంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అతడు ఎంతో దుర్గతిలో పడి ఉంటాడు’ అని చెపుతూ సోదరుల సహానుభూతిని ప్రకటిస్తుంది. ఈ సర్గలో శ్రోతలు భరత లక్ష్మణులు, వక్త రాముడు — పూర్వ సర్గలలో లక్ష్మణుడు వక్త; ఇలా సోదరుల సంవాదం పరస్పరం కథలు పంచుకోవడంతో సాగుతుంది. ఇల వనవిహారం నిశ్చింతమైనది — ఆమె తన పూర్వరూపాన్ని స్మరించదు, అందువల్ల దుఃఖాన్ని కూడా అనుభవించదు; ఇది ఉమ వరపు ఫలం. ‘లోకసుందరి’ అనే పదం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది, దానితో ఆమె సౌందర్యపు అతిశయం దృఢపరచబడింది.
‘ఆ వనప్రదేశంలో పర్వతానికి దగ్గరలో ఎంతో సుందరంగా కనిపించే, నానా పక్షిగణాలతో నిండిన ఒక సరస్సు ఉండేది. అక్కడ ఆ ఇల అప్పుడు తన దేహకాంతితో జ్వలిస్తున్న, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని వంటి సోముని కుమారుడైన బుధుని చూసింది — నీటి మధ్యలో తీవ్రమైన తపస్సు చేస్తున్న, సమీపించరాని, కీర్తి కలిగించే, కోరికలు పుట్టించే, యౌవనంలో ఉన్న అతనిని. రఘునందనా, విస్మయం చెందిన ఆమె స్త్రీలుగా మారిన ఆ పూర్వ పురుషులతో కలిసి ఆ జలాశయాన్నంతా కలచివేసింది.’ బుధుడు సోముని కుమారుడు, పూర్ణచంద్రునిలా తేజస్వి. అతని సరస్సు శివుని నియమపు సరిహద్దుకు వెలుపల ఉంది — దీని గురించి ముద్రణలోని పాదటిప్పణి ఇలా చెపుతుంది: ‘భగవాన్ శివుని ఆదేశంతో ఏ సరిహద్దు వరకు ఉన్న ప్రాణులు స్త్రీరూపం పొందాయో, ఆ సరిహద్దుకు ఈ సరోవరం వెలుపల ఉంది. అందువల్లనే బుధునికి స్త్రీత్వం ప్రాప్తించలేదు.’ అందువల్ల బుధుడు పురుషునిగానే ఉన్నాడు. సఖులతో కలిసి ఇల చేసిన జలక్రీడ బుధుని తపస్సుకు విఘ్నం కలిగిస్తుంది, ఇది తరువాతి సంఘటనలకు కారణం. పదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యశస్కరం కామగమం’ (కీర్తి కలిగించే, ఇష్టానుసారం సంచరించే), ముద్రణలో ‘యశస్కరం కామకరం’. బుధుని వర్ణన నాలుగు విధాలు — తేజస్సులో పూర్ణచంద్రుడు, తపస్సులో సమీపించరానివాడు, గుణాలలో కీర్తి కలిగించేవాడు, వయస్సులో యువకుడు. ఇలాంటి పురుషుడే ఇలకు తగినవాడని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇల విస్మయం కూడా సహజమే — నిర్జన వనంలో ఒక దివ్య తపస్వి. నీటి కలత బాహ్యమైనది, బుధుని మనస్సు కలత ఆంతరికమైనది — రెండింటి సాదృశ్యాన్ని కవి సూక్ష్మంగా చూపిస్తున్నాడు.
‘బుధుడు మాత్రం ఆమెను చూడగానే మన్మథబాణాలకు వశుడయ్యాడు; అప్పుడు నీటిలో అతడు తనను తాను కోల్పోయాడు, చలించిపోయాడు. ముల్లోకాల కంటే అధికమైన, శుభాంగి అయిన ఇలను చూస్తున్న అతని మనస్సు హద్దులు దాటింది — “దేవతల కంటే అధికమైన ఈమె ఎవరు? దేవతలలో, నాగకన్యలలో, అసురకాంతలలో, అప్సరసలలో కూడా ఈ రూపంతో శోభిస్తున్న స్త్రీని నేను ఇంతకుముందు చూడలేదు. ఈమె మరొకరి భార్య కాకపోతే నాకు తగినది అవుతుంది.” ఇలా బుద్ధిలో నిశ్చయించుకొని అతడు నీటి నుండి ఒడ్డుకు వచ్చాడు. ఆ ధర్మాత్ముడు ఆశ్రమానికి వచ్చి ఆ ఉత్తమ స్త్రీలను పిలిచాడు, వారు అతనికి నమస్కరించారు. ఆ ధర్మాత్ముడు వారిని ఇలా అడిగాడు — “ఈ లోకసుందరి ఎవరిది? ఎందుకు వచ్చింది? అంతా ఆలస్యం లేకుండా చెప్పండి.” శుభకరమైన, మధురమైన, మధురాక్షరాలు గల అతని ఆ మాట విని ఆ స్త్రీలందరూ మధురమైన స్వరంతో ఇలా అన్నారు — “ఈ సుందరి ఎల్లప్పుడూ మాకు ప్రభువుగా ఉంటుంది; భర్త లేని ఈమె మాతో కలిసి అడవుల లోపల సంచరిస్తుంది.”’ బుధుని కామం కూడా ధర్మమర్యాదతో కూడినది — అతడు మొదట ‘మరొకరి భార్య కాకపోతే’ అని ఆలోచిస్తున్నాడు, పరస్త్రీని కోరుకోడు. అతడు ఇలను నేరుగా అడగడు, సఖులనే అడుగుతాడు — శిష్టాచారం. స్త్రీల సమాధానం సత్యమైనదే కాని అసంపూర్ణమైనది — వారు ఇలుని పురుషత్వాన్ని చెప్పరు, ఎందుకంటే వారికి కూడా స్మృతి లేదు. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ‘నాసురీష్వప్సరఃసు చ’ అనే పంక్తిలో బుధుని విస్మయం అతిశయోక్తితో వర్ణించబడింది. తపస్వి కూడా కామానికి వశుడవుతాడని కవి నిర్లిప్తంగా వర్ణిస్తున్నాడు, కాని బుధుని ప్రవర్తన మర్యాదగానే ఉంది. ‘ఆశ్రమానికి వచ్చి’ అనే పదంతో అతడు తన స్థానానికి వెళ్ళిన తరువాతనే స్త్రీలను పిలుస్తున్నాడు, నీటిలోనే కాదు అని తెలుస్తుంది. ‘అపతిః’ (భర్త లేనిది) అనే సమాధానం బుధునికి శుభసూచకం.
‘ఆ స్త్రీల అస్పష్టమైన పదాలు గల ఆ మాట విని ఆ ద్విజుడు పుణ్యమైన ఆవర్తనీ విద్యను ఆవర్తనం చేశాడు. ఆ మునిపుంగవుడు ఆ రాజు వృత్తాంతాన్నంతా యథాతథంగా తెలుసుకొని ఆ స్త్రీలందరితో ఇలా అన్నాడు — “ఇక్కడ కింపురుషీలుగా మారి పర్వత చరియలలో నివసిస్తారు; ఈ పర్వతంపై త్వరగా నివాసం ఏర్పరచుకోండి. మీరందరూ ఎల్లప్పుడూ మూలాలతో, ఆకులతో, ఫలాలతో జీవిస్తారు; స్త్రీలైన మీరు కింపురుషులు అనే భర్తలను పొందుతారు.” సోముని కుమారుని ఆ మాట విని కింపురుషీలుగా మారిన ఆ అనేకమంది స్త్రీలు అప్పుడు పర్వతాన్ని ఆశ్రయించారు.’ బుధుడు ఆవర్తనీ విద్యతో — గతాన్ని మళ్ళీ స్మృతిలోకి తెచ్చే విద్యతో — ఇలుని పూర్వ వృత్తాంతాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అతడు ఇలుని అనుచరీలను వేరు చేస్తాడు, దాని వల్ల ఇల ఒంటరిగా అతని దగ్గర ఉంటుంది. కింపురుష జాతి ఉత్పత్తి ఇక్కడ నిరూపించబడింది — అందువల్లనే తరువాతి సర్గ మొదటి శ్లోకంలో రాముడు చెప్పిన ఈ కథను ‘కింపురుషోత్పత్తి’ అని అన్నారు. బుధునితో ఇల సమాగమం తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడుతుంది. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అత్ర కిం పురుషా భద్రా అవసఞ్ శైలరోధసి’, ముద్రణలో ‘కింపురుషీర్భూత్వా … వత్స్యథ’ — భిన్నమైన వాక్యం. ఇరవై నాలుగవ శ్లోకంలో ‘వధ్వస్తా బహులాస్తదా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘బహ్వ్యస్తా బహుధా తదా’. బుధుని ఆదేశం కఠినంగా కనిపిస్తుంది, కాని వారికి కూడా వ్యవస్థ ఉంది — నివాసం, ఆహారం, భర్తలు. ఇలా ఇల పూర్వ అనుచరులు కూడా కొత్త జీవితాన్ని పొందుతారు. ‘ఆవర్తనీ విద్య’ అనే పదాన్ని గమనించాలి — ఆ విద్య గతాన్ని మళ్ళీ ప్రత్యక్షం చేస్తుంది; బుధుడు జ్ఞానంతోనే సత్యాన్ని తెలుసుకుంటాడు, స్త్రీల మాటలతో మాత్రమే కాదు. అతని జ్ఞానమే అతని నిర్ణయానికి ఆధారం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥