॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 87వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

ఇలునికి స్త్రీత్వప్రాప్తి, ఉమా వరం

రాముడు ఇలుని కథను ఆరంభించడం — కర్దముని కుమారుడు, బాహ్లీక దేశాధిపతి ఇలుడు, వేట, కార్తికేయుని జన్మస్థానంలో శివుని స్త్రీరూపం, సర్వమూ స్త్రీభావం పొందడం, ఇలుని శోకం, శివుని నిరాకరణ, ఉమ ఇచ్చిన అర్ధవరం — ఒక నెల స్త్రీ, ఒక నెల పురుషుడు

లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాట విని వాక్చతురుడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాఘవుడు నవ్వుతూ ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా, లక్ష్మణా, నీవు చెప్పినట్లే వృత్రవధ పూర్తిగానూ, అశ్వమేధ ఫలమూ అలాగే ఉన్నాయి. సౌమ్యుడా, పూర్వం కర్దమ ప్రజాపతి కుమారుడు, బాహ్లీక దేశాధిపతి, శ్రీమంతుడు, ఎంతో ధార్మికుడు అయిన ఇలుడు అనేవాడు ఉండేవాడని వినబడుతోంది. నరవ్యాఘ్రా, మహాయశస్వి అయిన ఆ రాజు భూమినంతా వశపరచుకొని రాజ్యాన్ని పుత్రునిలా పరిపాలించాడు. సౌమ్యుడా, రఘునందనా, పరమోదారులైన దేవతలూ, గొప్ప ధనవంతులైన దైత్యులూ, మహాత్ములైన నాగ రాక్షస గంధర్వులూ, యక్షులూ భయంతో అతనిని నిత్యమూ పూజించేవారు; ఆ మహాత్ముడు కోపిస్తే ముల్లోకాలూ భయపడేవి. అలాంటివాడైనప్పటికీ ఆ రాజు ధర్మంలోనూ వీర్యంలోనూ నిష్ఠ గలవాడు, బుద్ధిలో పరమోదారుడు, బాహ్లీకాధిపతి, మహాయశస్వి.’ రాముడు లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనను అంగీకరిస్తున్నాడు, కాని అశ్వమేధపు మరొక ప్రభావాన్ని కూడా చూపడానికి ఇలుని కథను తానే ఆరంభిస్తున్నాడు. ‘ప్రహసన్’ (నవ్వుతూ) అనే పదంతో అతని ప్రసన్నత సూచించబడింది — సోదరుడు చెప్పిన కథ అతనికి నచ్చింది. ఇలుడు బలవంతుడే కాదు, ధార్మికుడు కూడా; ముల్లోకాలూ అతని కోపానికి భయపడతాయి, అయినప్పటికీ అతడు ప్రజలను పుత్రులలా పాలిస్తాడు — రాజగుణాల సమన్వయం. ఈ కథ చివర కూడా అశ్వమేధమే ఇలుని ఉద్ధరిస్తుంది, అందువల్ల ఈ కథ లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనకు పోషణమే. ‘బాహ్లీశ్వరః’ అనే పదంతో ఇలుని రాజ్యం బాహ్లీక దేశంలో ఉండేదని తెలుస్తుంది. కర్దమ ప్రజాపతి సృష్టి ఆదికాలపు ఋషి, అందువల్ల ఇలుడు దివ్యవంశజుడు. రాముడు స్వయంగా ఇక్ష్వాకు వంశజుడు, ఇలుడు మాత్రం చంద్రవంశానికి మూలపురుషుడని పురాణాలలో ప్రసిద్ధం — ముందు ఇలకు బుధుని వల్ల పురూరవుడు పుడతాడు. ఇలా రాముడు సూర్యవంశపు కథ తరువాత చంద్రవంశపు ఉత్పత్తిని కూడా చెపుతున్నాడు. దేవతలూ దైత్యులూ ఇద్దరూ అతనిని పూజిస్తారు — ఇది అతని సార్వభౌమత్వానికి సూచకం. అతని కోపానికి ముల్లోకాలూ భయపడతాయి, కాని అతడు కోపాన్ని ధర్మంతోనే నియంత్రిస్తాడు. పూర్వ కథలోని వృత్రుడు కూడా ఇలాగే ధార్మికుడూ బలవంతుడూ — రెండు కథల నాయకులూ సమానులు, కాని వారి భాగ్యం భిన్నం.

‘ఆ మహాబాహువు మనోహరమైన చైత్రమాసంలో సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సుందరమైన వనంలో వేట ఆరంభించాడు. ఆ రాజు అరణ్యంలో లక్షలాది మృగాలను చంపాడు; చంపినప్పటికీ ఆ మహాత్ముడైన రాజుకు తృప్తి కలగలేదు. ఆ మహాత్ముడు నానా విధాల మృగాలను పదివేలకొద్దీ వధిస్తూ, తరువాత మహాసేనుడు (కార్తికేయుడు) పుట్టిన ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళాడు. ఆ ప్రదేశంలో ఎదిరించరానివాడైన దేవేశుడు హరుడు తన అనుచరులందరితో కలిసి పర్వతరాజు కుమార్తెతో విహరిస్తున్నాడు. వృషభధ్వజుడైన ఉమేశుడు దేవికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో ఆ పర్వత జలపాతం దగ్గర తనను తాను స్త్రీరూపంగా చేసుకొని ఉన్నాడు. ఆ వనప్రదేశంలో ఎక్కడెక్కడ పుంలింగంతో పిలువబడే ప్రాణులూ, పుంలింగ నామాలు గల వృక్షాలూ ఉన్నాయో అవన్నీ స్త్రీలయ్యాయి; అక్కడ ఉన్నదంతా స్త్రీనామం గలదయింది. ఈ లోగా కర్దముని కుమారుడైన ఆ రాజు ఇలుడు వేలాది మృగాలను చంపుతూ ఆ ప్రదేశానికి వచ్చాడు. రఘునందనా, క్రూరమృగాలతో, మృగాలతో, పక్షులతో సహా సర్వమూ స్త్రీగా మారిపోవడాన్ని, అనుచరులతో సహా తానూ స్త్రీగా మారిపోవడాన్ని చూసి, ఆ స్థితిలో ఉన్న తనను చూసుకొని అతనికి గొప్ప దుఃఖం కలిగింది.’ వేటలో ఇలుని అతృప్తి అతని దోషానికి సూచన — హింసలో లోభం. అతడు తెలియకుండా శివుని లీలాస్థానంలో ప్రవేశిస్తాడు, అక్కడ పురుషత్వమే నిషిద్ధం. ‘పుంలింగ నామాలు గల వృక్షాలు’ అనేది సూక్ష్మమైనది — ప్రాణులే కాదు, పుంలింగ నామాలు గల వృక్షాలు కూడా స్త్రీలింగాలయ్యాయి. పద్నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం నుండి అర్ధభాగాల విభజన ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో ఒక అర్ధభాగం తేడాతో సాగుతుంది — ‘నిఘ్నన్ మృగసహస్రాణి’ అనే అర్ధభాగం పదిహేనవ శ్లోకం ఆదిలో ఉంది; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో కూడా ‘14½’, ‘15½’ మొదలైన సంఖ్యలు ఉన్నాయి. పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. మహాసేనుని జన్మస్థానం శివపార్వతుల విహారభూమి, అందువల్ల అక్కడ శివుని సంకల్పం సర్వత్రా ప్రవర్తిస్తుంది. శివుడు స్వయంగా దేవి ప్రీతి కోసం స్త్రీరూపం ధరిస్తాడు — ఇలా ఆ స్థానపు నియమం అందరికీ, స్వామికి కూడా, సమానంగా వర్తిస్తుంది. రాజైన ఇలుడు కూడా ఆ నియమం నుండి తప్పించుకోలేడు — దైవశక్తి రాజబలం కంటే అధికం. అతని అనుచరులు కూడా స్త్రీలయ్యారు, అందువల్ల అతడు ఒంటరిగా కాదు, తన గణంతో సహా మారిపోయాడు. ‘సవ్యాలమృగపక్షిణమ్’ (క్రూరమృగాలతో, మృగాలతో, పక్షులతో సహా) అనే పదంతో పరివర్తన వ్యాప్తి వర్ణించబడింది. ఇలుని దుఃఖం రెండు విధాలు — తన స్వరూపాన్ని కోల్పోవడం, అనుచరులకు కూడా ఆపద కలగడం.

‘ఉమాపతి చేసిన ఆ పని తెలుసుకొని అతడు భయపడ్డాడు. తరువాత సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో ఆ రాజు మహాత్ముడైన నీలకంఠుడు, జటాధారి అయిన దేవుని శరణు పొందాడు. అప్పుడు వరాలిచ్చే మహేశ్వరుడు దేవితో కలిసి నవ్వి, ప్రజాపతి కుమారునితో తానే ఇలా అన్నాడు — “రాజర్షీ, కర్దమపుత్రా, మహాబలా, లే, లే; సౌమ్యుడా, సువ్రతా, పురుషత్వం తప్ప మరేదైనా వరం కోరుకో.” మహాత్ముడు ఇలా నిరాకరించడంతో ఆ రాజు శోకంతో బాధపడ్డాడు; స్త్రీగా మారిన అతడు ఆ సురోత్తముని నుండి మరొక వరాన్ని స్వీకరించలేదు.’ శివుడు ప్రసన్నుడే, కాని అతని నియమం భగ్నం కానిది — పురుషత్వాన్ని ఇవ్వడు. ఇలుడు కూడా దృఢంగా ఉన్నాడు — మరొక వరాన్ని కోరుకోడు, ఎందుకంటే అతని ప్రయోజనం ఒక్కటే. శివుడు ‘ప్రహస్య’ (నవ్వి) అనే భావం క్రీడకు సూచకం — ఈ సంఘటన అంతా అతని లీల. ఇలుని భయం స్త్రీత్వం వల్ల మాత్రమే కాదు, మహాదేవుని కర్మను అవజ్ఞ చేశానేమో అనే భయం వల్ల కూడా. ‘శితికంఠం కపర్దినమ్’ అనే విశేషణాలతో శివుని రూపం గుర్తుచేయబడుతుంది — నీలకంఠుడు, జటాధారి. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘స్త్రీభూతోఽసౌ న జగ్రాహ’, సమీక్షిత సంస్కరణలో పదక్రమ భేదంతో ‘న స జగ్రాహ స్త్రీభూతో’. సమస్యకు మూలం శివుడని ఇలునికి తెలుసు, అందువల్ల అతనినే శరణు పొందుతున్నాడు — ఇది అతని బుద్ధి. శివుని ‘లే, లే’ అనే మాట స్నేహపూర్ణమైనది, అది అతని కరుణను చూపిస్తుంది, అయినప్పటికీ నియమం భంగం కాదు.

‘అప్పుడు ఆ రాజు గొప్ప శోకంతో, తన అంతరాత్మనంతటితో పర్వతరాజు కుమార్తె అయిన ఉమాదేవికి ప్రణమిల్లి ఇలా అన్నాడు — “వరాలకు అధీశ్వరీ, వరదాయినీ, నీవు లోకాలకు ప్రకాశించే దేవివి; వ్యర్థం కాని దర్శనం గల దేవీ, సౌమ్యమైన దృష్టితో నన్ను అనుగ్రహించు.” హరుని సమక్షంలో ఆ రాజర్షి హృదయంలోని కోరికను గ్రహించి, రుద్రుని సమ్మతితో దేవి శుభకరమైన ఈ మాట బదులిచ్చింది — “సగం వరాన్ని దేవుడు ఇస్తాడు, మిగిలిన సగం వరాన్ని నేను నీకు ఇస్తాను; అందువల్ల స్త్రీపురుష భావాలలో నీవు ఎంత కోరుకుంటావో ఆ సగాన్ని స్వీకరించు.” దేవి ఇచ్చిన ఆ ఎంతో అద్భుతమైన, సాటిలేని వరాన్ని విని ఎంతో సంతోషించిన మనస్సుతో రాజు ఇలా అన్నాడు — “దేవీ, నీవు నాపై ప్రసన్నురాలవైతే, భూమిపై రూపంలో సాటిలేని స్త్రీగా ఒక నెల ఉండి, మళ్ళీ ఒక నెల పురుషుడనవుతాను.” అతని కోరికను గ్రహించి ఎంతో సుందరమైన ముఖం గల దేవి శుభకరమైన ఈ మాట బదులిచ్చింది — “అలాగే జరుగుతుంది. రాజా, పురుషుడవైనప్పుడు నీవు స్త్రీభావాన్ని స్మరించవు; మరుసటి నెల స్త్రీవైనప్పుడు పౌరుషాన్ని స్మరించవు.” ఇలా కర్దముని కుమారుడైన ఆ రాజు ఒక నెల పురుషుడై, ఆ తరువాత ఒక నెల ముల్లోకాలలో సుందరి అయిన ఇల అనే స్త్రీ అయ్యాడు.’ ఉమ వరం చతురమైనది — శివుని నియమాన్ని భంగపరచదు, అయినప్పటికీ భక్తుని కోరికను తీరుస్తుంది. స్మృతి విచ్ఛేదం కూడా వరంలో భాగం — ఒక రూపంలో ఉన్నప్పుడు మరొక రూపపు స్మృతి ఉండదు, దాని వల్ల దుఃఖం కలగదు. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇరవై మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘భజ సౌమ్యేన చక్షుషా’ (సౌమ్యమైన దృష్టితో అనుగ్రహించు), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘భజే సౌమ్యే నమోఽస్తు తే’ (సౌమ్యురాలా, నిన్ను సేవిస్తున్నాను, నీకు నమస్కారం). ఇక్కడ ఉమ కరుణ శివుని నియమానికి పూరకం — దంపతులలో ఒకరు నియమాన్ని కాపాడతారు, మరొకరు దయ చూపుతారు; ఇలా శివశక్తుల సహకారం సూచించబడింది. ఇలుని కోరిక కూడా వివేకపూర్ణమైనది — అతడు సంపూర్ణ పురుషత్వాన్ని కోరడు, సగాన్నే స్వీకరిస్తాడు. ‘భూమిపై రూపంలో సాటిలేని’ అనే కోరికలో కూడా అతని రాజస స్వభావం ఉంది — స్త్రీగా ఉన్నప్పుడు కూడా అతడు సర్వోత్తముడుగా ఉండాలనుకుంటున్నాడు. ఉమ ‘అర్ధస్య దేవో వరదః’ (సగం వరాన్ని దేవుడు ఇస్తాడు) అనే మాటలో భర్త పట్ల ఆదరం ఉంది — ఆమె శివుని అధికారాన్ని అతిక్రమించదు. ఇలా ఇల అనే సుందరి తరువాతి సర్గలో బుధుని కలుస్తుంది, దాని నుండి చంద్రవంశం ఆరంభమవుతుంది. నెల నెలకు పరివర్తనం కాలచక్రం వంటిది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి