సర్గ
అశ్వమేధంతో ఇంద్రుని బ్రహ్మహత్యా విముక్తి
ఇంద్రుడు స్పృహ కోల్పోవడం, ఇంద్రుడు లేక జగత్తులో అశాంతి, అనావృష్టి, దేవతలు అశ్వమేధం చేయడం, బ్రహ్మహత్యను నాలుగు భాగాలుగా విభజించడం, ఇంద్రుని శుద్ధి, లక్ష్మణుని ఉపసంహారం
అప్పుడు ఆ నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు వృత్రవధనంతా పూర్తిగా చెప్పి కథలోని మిగిలిన భాగాన్ని ఆరంభించాడు — ‘దేవతలకు భయం కలిగించిన మహావీరుడైన వృత్రుడు హతుడైన తరువాత, బ్రహ్మహత్యతో ఆవరించబడిన వృత్రహంతకుడైన శక్రునికి స్పృహ రాలేదు. అతడు లోకాల అంచును ఆశ్రయించి, స్పృహ కోల్పోయి, చైతన్యం లేకుండా, మెలికలు తిరుగుతున్న పాములా కొంతకాలం అక్కడ ఉన్నాడు. సహస్రాక్షుడు కనిపించకుండా పోవడంతో జగత్తు కలవరపడింది; భూమి ధ్వంసమైనట్లు, తడి లేకుండా, ఎండిపోయిన అడవులతో ఉంది. సరస్సులూ నదులూ అన్నీ ప్రవాహం లేనివయ్యాయి; అనావృష్టి వల్ల ప్రాణులలో కలవరం పుట్టింది. ఈ లోకం క్షీణిస్తుండగా కలవరపడిన మనస్సులతో దేవతలు విష్ణువు పూర్వం చెప్పిన ఆ యజ్ఞాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.’ ఇంద్రుడు వర్షానికి దేవత, అందువల్ల అతడు లేకపోవడంతో అనావృష్టి — నీరు లేక భూమి ఎండిపోయింది, నదులు ప్రవాహం లేనివయ్యాయి, ప్రాణులు వ్యాకులమయ్యాయి. ఇలా ఒకరి పాపఫలాన్ని సమస్త లోకమూ అనుభవిస్తుంది — ఇది పూర్వ సర్గలలో దండుని కథలో కూడా కనిపించిన సిద్ధాంతం. ఇంద్రునికి ఇచ్చిన ఉపమానం ‘మెలికలు తిరుగుతున్న పాము’ — బాధపడుతున్న పాము తనను తాను చుట్టుకున్నట్లు అతడు చైతన్యం లేకుండా దొర్లుతున్నాడు. మొదటి శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తదా వృత్రవధం’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తథా’; ‘ప్రచక్రమే’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఉపాక్రమత్’. ఐదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘నిఃస్రోతసస్తే సర్వే తు హ్రదాశ్చ’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నిఃస్రోతసశ్చాంబువాహా హ్రదాశ్చ’ (నదులూ సరస్సులూ ప్రవాహం లేనివయ్యాయి). అనావృష్టిని వర్ణించడం ద్వారా కవి ఇంద్రుని మహత్త్వాన్ని కూడా పరోక్షంగా చూపిస్తున్నాడు — అతడు లేనప్పుడే అతని ఉపయోగం తెలుస్తుంది. దేవతలు సంకటాన్ని స్వయంగా చూసిన తరువాతనే విష్ణువు మాటను గుర్తుచేసుకుంటారు — సంకటంలోనే ఉపాయం గుర్తుకు వస్తుంది.
‘అప్పుడు దేవగణాలన్నీ ఉపాధ్యాయులతో, ఋషులతో కలిసి భయంతో మోహితుడైన ఇంద్రుడు ఉన్న ఆ ప్రదేశానికి వచ్చాయి. వారు బ్రహ్మహత్యతో ఆవరించబడిన సహస్రాక్షుని చూసి, ఆ దేవేశుని ముందుంచుకొని అశ్వమేధాన్ని ఆరంభించారు. నరేశ్వరా, అప్పుడు మహాత్ముడైన మహేంద్రుని బ్రహ్మహత్యను పోగొట్టి పవిత్రుని చేయడం కోసం ఎంతో గొప్ప అశ్వమేధం జరిగింది. తరువాత యజ్ఞం ముగిసినప్పుడు బ్రహ్మహత్య మహాత్ములైన దేవతల దగ్గరికి వచ్చి “నాకు ఎక్కడ స్థానం ఏర్పాటు చేస్తారు?” అని అడిగింది.’ దేవతలు బృహస్పతి ప్రముఖులైన ఉపాధ్యాయులతో కలిసి వెళ్ళి విష్ణువు ఉపదేశించిన యజ్ఞాన్ని చేస్తున్నారు. ఇంద్రుడు యజమాని, దేవతలు ఋత్విక్కులు — ఇలా అందరూ కలిసి ఒకరి పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేస్తున్నారు. బ్రహ్మహత్య మూర్తిమంతమైన స్త్రీలా మాట్లాడుతుంది — అది ఇంద్రుని విడిచిపెట్టడానికి సిద్ధంగా ఉంది, కాని తనకు నివాసస్థానాన్ని కోరుతోంది; పాపం నశించదు, కేవలం మరొక స్థానానికి వెళ్తుంది అనేది పురాణ దృష్టి. ‘భయమోహితః’ (భయంతో మోహితుడైన) అనే విశేషణం ఇంద్రుని దశను గుర్తుచేస్తుంది — అతడు ఇప్పటికీ స్వయంగా యజ్ఞం చేయలేడు, అందువల్ల దేవతలు అతనిని ‘ముందుంచుకొని’ యజ్ఞం చేస్తున్నారు. ‘సోపాధ్యాయాః’ (ఉపాధ్యాయులతో కలిసి) అనే దానికి హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘బృహస్పతిని వెంటబెట్టుకొని’ అని వివరణ ఇస్తుంది. యజ్ఞం ముగిసినప్పుడే పాపపు ప్రశ్న తలెత్తుతుంది, ఎందుకంటే యజ్ఞమే దాని నివృత్తికి సాధనం. ఈ దృశ్యం తరువాత రాముని అశ్వమేధం కూడా ఇలాగే అందరి హితం కోసం జరుగుతుందని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు.
‘సంతోషించి ప్రీతితో ఉన్న దేవతలు అప్పుడు దానితో ఇలా అన్నారు — “దురాసదా (సమీపించరానిదానా), నిన్ను నీవే నాలుగు భాగాలుగా విభజించుకో.” మహాత్ములైన దేవతల మాట విని బ్రహ్మహత్య స్థానాలను నిశ్చయించుకొని, ఇంద్రుని నుండి వేరుగా నివాసాన్ని కోరుకుంది, ఆ దుర్వస (కష్టంగా నివసించేది) ఇలా అన్నది — “ఒక అంశంతో వర్షాకాలపు నాలుగు నెలలు నిండు నీటితో ఉన్న నదులలో గర్వాన్ని అణచేదానిగా, ఇష్టానుసారం సంచరిస్తూ నివసిస్తాను. మరొక అంశంతో నేను భూమిపై సర్వకాలమూ ఎల్లప్పుడూ నివసిస్తాను, సందేహం లేదు; సత్యంతో ఇది మీకు చెపుతున్నాను. నా ఈ మూడవ అంశంతో గర్వంతో నిండిన యౌవనవతులైన స్త్రీలలో మూడు రాత్రులు గర్వాన్ని అణచేదానిగా నివసిస్తాను. సురశ్రేష్ఠులారా, అబద్ధపు నిందతో దోషం లేని బ్రాహ్మణులను చంపేవారిని నా నాలుగవ భాగంతో ఆశ్రయిస్తాను.” అప్పుడు దేవతలు దానికి ఇలా బదులిచ్చారు — “దుర్వసా, నీవు చెప్పినట్లే అదంతా జరుగుగాక; నీవు కోరినదానిని సాధించుకో.” తరువాత ప్రీతితో కూడిన దేవతలు సహస్రాక్షునికి నమస్కరించారు; వాసవుడు తాపం తొలగినవాడై, పాపం పోయి పవిత్రుడయ్యాడు. సహస్రాక్షుడు తిరిగి ప్రతిష్ఠితుడు కాగానే జగత్తంతా ప్రశాంతమైంది; అప్పుడు శక్రుడు అద్భుతంగా కనిపించే ఆ యజ్ఞాన్ని పూజించాడు.’ బ్రహ్మహత్యకు నాలుగు నివాసాలు — వర్షాకాలంలో కలుషితమైన నది, భూమి (హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘భూమిపై’; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వృక్షేషు’, అంటే వృక్షాలలో), రజస్వలలైన స్త్రీలు, నిరపరాధులైన బ్రాహ్మణులను చంపేవారు. ఇక్కడ ‘దర్పపూర్ణాసు’ (గర్వంతో నిండిన) అనే పదంతో ఋతుకాలంలో స్త్రీల అశుద్ధి పరోక్షంగా సూచించబడింది, ‘దర్పఘ్నీ’ (గర్వాన్ని అణచేది) అనే పదంతో వర్షాకాలంలో నదుల కలుషిత స్థితి. పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇంద్రుని శుద్ధితో జగత్తులో శాంతి మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది — రాజు శుద్ధే ప్రజల సుఖం. పాపాన్ని విభజించడంతో దాని భారం తేలికవుతుంది — ఒకేచోట సంపూర్ణ పాపం నిలవదు. దేవతలు దాని కోరికను అంగీకరిస్తారు, ఎందుకంటే అది కూడా లోకవ్యవస్థలో ఒక భాగం. చివరి అంశాన్ని ప్రత్యేకంగా గమనించాలి — నిర్దోషులైన బ్రాహ్మణులను మిథ్యారోపణతో చంపేవారిలో అది నివసిస్తుంది; ఇది రాజధర్మానికి కూడా ఉపదేశం, ఎందుకంటే రాజు కూడా అన్యాయంగా దండించకూడదు.
‘రఘునందనా, అశ్వమేధపు ప్రభావం ఇలాంటిది; మహాభాగ్యశాలీ, రాజా, హయమేధంతో యజించు.’ ఇంద్రునితో సమానమైన విక్రమమూ ఓజస్సూ గల మహాత్ముడైన ఆ రాజు లక్ష్మణుని ఉత్తమమైన, ఎంతో మనోహరమైన ఈ మాట విని ఆనందించిన మనస్సుతో పరితృప్తిని పొందాడు. లక్ష్మణుని ఉపసంహారం సంక్షిప్తంగా, స్పష్టంగా ఉంది — కథ నిష్కర్షం ఒకే వాక్యంలో చెప్పబడింది. ఇంద్రుడు అశ్వమేధంతో పవిత్రుడైనట్లే రాముడు కూడా యజించాలి అనేది అతని ఆశయం. రాముడు ‘ఇంద్రసమానవిక్రమౌజాః’ (ఇంద్రునితో సమానమైన విక్రమమూ ఓజస్సూ గలవాడు) అని వర్ణించబడ్డాడు — కథానాయకుడైన ఇంద్రునితో అతని సామ్యం సూచించబడింది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది సర్గను రాముని సంతోషంతో ముగిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో రాముడు లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనను అంగీకరించి ఇలుని కథ కూడా చెపుతాడు, అందులో అశ్వమేధపు మరొక ప్రభావం చూపబడుతుంది. రాముని ‘హృష్టచేతాః’ (ఆనందించిన మనస్సు) అనే భావం భరతుని మాట విషయంలో కూడా ఇంతకుముందు కనిపించింది — అతడు సోదరుల సుభాషితంతో ఎల్లప్పుడూ ప్రసన్నుడవుతాడు. ముగ్గురు సోదరుల మంత్రాలోచన ఇక్కడ పూర్తవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥