సర్గ
వృత్రవధ, ఇంద్రుని బ్రహ్మహత్య
విష్ణువు ఉపాయం — తనను మూడు భాగాలుగా విభజించుకోవడం, దేవతలు వృత్రుని వనానికి వెళ్ళడం, ఇంద్రుడు వజ్రంతో వృత్రుని వధించడం, బ్రహ్మహత్య ఇంద్రుని వెంటాడటం, అతడు పారిపోవడం, విష్ణువు అశ్వమేధాన్ని ఉపదేశించడం
లక్ష్మణుని ఆ మాట విని శత్రుసంహారకుడైన రాముడు ‘సువ్రతా, వృత్రవధను పూర్తిగా చెప్పు’ అన్నాడు. రాఘవుడు ఇలా అనగా సుమిత్రకు ఆనందాన్ని పెంచే సువ్రతుడైన లక్ష్మణుడు మళ్ళీ ఆ దివ్యకథను చెప్పాడు — ‘సహస్రాక్షుని, సమస్త దేవతల మాట విని విష్ణువు ఇంద్రుని ముందుంచుకొని వచ్చిన దేవతలందరితో ఇలా అన్నాడు — “పూర్వం నేను మహాత్ముడైన వృత్రునితో స్నేహబంధంతో కట్టుబడి ఉన్నాను; అందువల్ల మీకు ప్రియం చేయడం కోసమైనా ఆ మహాసురుని నేను చంపను. మీకు ఉత్తమమైన సుఖం తప్పక కలిగించాలి; అందువల్ల సహస్రాక్షుడు అతనిని వధించే ఉపాయాన్ని చెపుతాను. సురసత్తములారా, నేను నన్ను మూడు భాగాలుగా చేసుకుంటాను; దానితో సహస్రాక్షుడు వృత్రుని వధిస్తాడు, సందేహం లేదు. ఒక అంశం వాసవుని చేరాలి, రెండవది వజ్రాన్ని, మూడవది భూతలాన్ని చేరాలి; అప్పుడు అతడు వృత్రుని చంపుతాడు.” దేవేశుడు అలా అనగా దేవతలు ఇలా అన్నారు — “దైత్యసంహారకా, నీవు చెప్పినట్లే ఇది జరుగుతుంది, సందేహం లేదు. నీకు మేలగుగాక; వృత్రాసురుని వధను కోరుకునే మేము వెళ్తాం; పరమోదారా, నీ తేజస్సుతో వాసవుని ఆశ్రయించు.”’ విష్ణువు ధర్మసంకటం — ఒకవైపు స్నేహం, మరొకవైపు దేవతల హితం. అతడు స్వయంగా చంపడు, కాని తన తేజస్సును ఇంద్రునిలో, వజ్రంలో, భూమిలో ఉంచుతాడు. ఇలా వధకు కర్త ఇంద్రుడే, విష్ణువు కాదు. ఐదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సహస్రాక్షో వధిష్యతి’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యేన వృత్రం హనిష్యథ’ (దానితో మీరు వృత్రుని చంపుతారు); ఏడవ శ్లోకంలో ‘యాతు తదా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శక్రస్తతో’. రాముడు ‘అశేషేణ’ (పూర్తిగా) అని ఆదేశిస్తున్నాడు — యజ్ఞ నిర్ణయం దానిపై ఆధారపడి ఉన్నందువల్ల అతడు కథ మొత్తం వినాలనుకుంటున్నాడు. లక్ష్మణుడు ‘సుమిత్రానందవర్ధనుడు’ అని వర్ణించబడ్డాడు, పూర్వ సర్గలో భరతుడు ‘కైకేయ్యానందవర్ధనుడు’ అని — కవి సోదరులను తల్లుల పేర్లతో గుర్తుచేస్తున్నాడు. విష్ణువు మూడు భాగాలుగా విభజించుకోవడం వేదాలలో కూడా ప్రసిద్ధం — ఇంద్రుని వృత్రవధలో విష్ణువు సహాయకుడని ఋగ్వేదంలో కూడా వర్ణించబడింది. దేవతలు విష్ణువు బుద్ధిపై విశ్వాసంతో అతని ఉపాయాన్ని వెంటనే స్వీకరిస్తారు. విష్ణువు తన స్నేహాన్ని భంగపరచడు, అయినప్పటికీ దేవతలను రక్షిస్తాడు — ఇది అతని ధర్మసంకటానికి పరిష్కారం.
‘అప్పుడు సహస్రాక్షుని ముందుంచుకొని మహాత్ములైన దేవతలందరూ మహాసురుడైన వృత్రుడు ఉన్న అరణ్యానికి వెళ్ళారు. తేజస్సుతో తపిస్తూ, ముల్లోకాలనూ తాగివేస్తున్నట్లు, ఆకాశాన్ని దహిస్తున్నట్లు ఉన్న ఆ అసురోత్తముని వారు చూశారు. అసురశ్రేష్ఠుని చూడగానే దేవతలు భయపడ్డారు — “ఇతనిని ఎలా వధించాలి? పరాజయం కలగకుండా ఎలా?” వారు అక్కడ ఆలోచిస్తుండగా సహస్రాక్షుడైన పురందరుడు రెండు చేతులతో వజ్రాన్ని పట్టుకొని వృత్రుని తలపై విసిరాడు. ప్రళయాగ్నిలా భయంకరమైన, మహాజ్వాలతో ప్రకాశిస్తున్నట్లున్న వృత్రుని తల పడిపోగా జగత్తు భయపడింది.’ వృత్రుని తపస్తేజస్సు అతిమహత్తరమైనది — దేవతలు అతనిని చూడగానే భయపడ్డారు. ఇంద్రుడు తపస్సు చేస్తున్న అతనినే చంపుతాడు — యుద్ధం లేకుండా, ఆహ్వానం లేకుండా. ఇదే వధలోని దోషం: నిరపరాధి అయిన తపస్వి వధ. వజ్రప్రహారంతో జగత్తు కూడా కంపిస్తుంది, ఎందుకంటే ధర్మాత్ముని వధ లోకానికి కూడా అమంగళం. పద్నాలుగవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పతతా వృత్రశిరసా’ (పడిపోతున్న వృత్రుని తలతో), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ప్రతప్తం వృత్రశిరసి’ (వృత్రుని తలపై ప్రతప్తమైనది). ‘పరాజయం కలగకుండా ఎలా’ అనే ప్రశ్నలో దేవతల భయం ప్రకటమవుతుంది — యుద్ధం లేకుండానే వారు పరాజయాన్ని శంకిస్తున్నారు. ఇంద్రుని వజ్రప్రహారం శీఘ్రమైనది, ఆలోచించకుండా చేసినది; అందువల్ల ముందు అతనికి పశ్చాత్తాపం. ‘ముల్లోకాలనూ తాగివేస్తున్నట్లు’ అనే అతిశయోక్తితో వృత్రుని తపస్తేజస్సు వర్ణించబడింది.
‘మహాయశస్వి అయిన దేవాధిపుడు ఆ వృత్రుని వధ చేయరానిదని ఆలోచిస్తూ త్వరగా లోకపు అంచుకు వెళ్ళిపోయాడు. వేగంగా వెళ్తున్న ఆ ఇంద్రుని బ్రహ్మహత్య వెంటాడింది; అది అతని అవయవాలపై పడింది, ఆ ఇంద్రుని దుఃఖం ఆవరించింది.’ ఇంద్రునికి తన కర్మ అనుచితమని తెలుసు — ‘అసంభావ్యం’, అంటే చేయకూడనిది. అతడు లోకపు అంచుకు పారిపోతాడు, కాని పాపం అతనిని విడిచిపెట్టదు — బ్రహ్మహత్య అతని వెనుక పరుగెత్తుతుంది, అతని శరీరంలో ప్రవేశిస్తుంది. వృత్రుడు బ్రాహ్మణుడు కాడు, అయినప్పటికీ ధర్మాత్ముడైన తపస్వి వధ బ్రహ్మహత్యతో సమానం అనేది కథ తాత్పర్యం. పాపానికి మూర్తిరూపం ఇవ్వడం — బ్రహ్మహత్య స్త్రీరూపంలో వెంటాడటం — పురాణాలలో ప్రసిద్ధం, తరువాతి సర్గలో అది స్వయంగా మాట్లాడుతుంది. ‘లోకపు అంచుకు వెళ్ళిపోయాడు’ అనే పదంతో ఇంద్రుని లజ్జా భయమూ రెండూ సూచించబడ్డాయి — అతడు దేవతల మధ్య నిలవలేకపోతున్నాడు. ఇలా దేవరాజు కూడా కర్మఫలం నుండి తప్పించుకోలేడు.
‘శత్రువు హతుడైనప్పటికీ ఇంద్రుడు కనిపించకుండా పోవడంతో అగ్నిని ముందుంచుకొని దేవతలు ముల్లోకాలకు ప్రభువైన విష్ణువును మాటిమాటికీ పూజించారు — “పరమేశ్వరా, నీవే గతివి, ఆదిపురుషుడవు, జగత్తుకు తండ్రివి; సమస్త ప్రాణుల రక్షణ కోసం నీవు విష్ణుత్వాన్ని పొందావు. ఈ వృత్రుడు నీచేతనే హతుడయ్యాడు, బ్రహ్మహత్య మాత్రం వాసవుని బాధిస్తోంది; సురశార్దూలా, అతని విముక్తి మార్గాన్ని నిర్దేశించు.” ఆ దేవతల ఆ మాట విని విష్ణువు ఇలా అన్నాడు — “శక్రుడు నన్నే యజించాలి; వజ్రధారిని పవిత్రుని చేస్తాను. పుణ్యమైన హయమేధంతో నన్ను యజించి పాకశాసనుడు మళ్ళీ ఎటునుండీ భయం లేనివాడై దేవతలకు ఇంద్రత్వాన్ని పొందుతాడు.” ఇలా దేవతలకు అమృతం వంటి ఆ మాటను ఆదేశించి దేవేశుడైన విష్ణువు స్తుతులు అందుకుంటూ స్వర్గానికి వెళ్ళాడు.’ దేవతలు సత్యం చెపుతున్నారు — వృత్రుడు ‘నీచేత హతుడయ్యాడు’, ఎందుకంటే వజ్రంలో ఉన్నది విష్ణువు తేజస్సే. అందువల్ల విష్ణువే ప్రాయశ్చిత్తాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — అశ్వమేధం. లక్ష్మణుని ప్రతిపాదనకు మూలం ఇదే — ఇంద్రుడు అశ్వమేధంతో శుద్ధుడైనట్లే రాముడు కూడా. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘పరమేశాన… పితా’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పరమా దేవ… ప్రభుః’. ఇరవై రెండవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అమృతోపమా’, ముద్రణలో ‘చామృతోపమామ్’. ‘నన్నే యజించాలి’ అనే మాటతో అశ్వమేధానికి దేవత విష్ణువే అని స్థాపించబడింది — రాముడు స్వయంగా విష్ణువు, అందువల్ల రాముని అశ్వమేధం కూడా అతని ఆరాధనే అనే గూఢ సంకేతం ఉంది. దేవతల స్తుతిలో విష్ణువు సృష్టికర్తృత్వం, పితృత్వం, రక్షకత్వం — ఈ మూడూ చెప్పబడ్డాయి. ఇంద్రుడు మళ్ళీ ఇంద్రత్వం పొందడం ‘అకుతోభయః’ (ఎటునుండీ భయం లేనివాడై) — పాపం నుండి విముక్తుడై అతడు నిర్భయుడవుతాడు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥