॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 84వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

లక్ష్మణుని అశ్వమేధ ప్రతిపాదన, వృత్రకథారంభం

లక్ష్మణుడు అశ్వమేధాన్ని ప్రతిపాదించడం, ఇంద్రుడు బ్రహ్మహత్య నుండి విముక్తుడైన కథను స్మరించడం, వృత్రుని మహిమ, ధర్మరాజ్యం, తపస్సు, ఇంద్రుడు విష్ణువును ప్రార్థించడం

రాముడూ మహాత్ముడైన భరతుడూ అలా మాట్లాడిన తరువాత లక్ష్మణుడు రఘునందనునితో శుభకరమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘రఘునందనా, సమస్త పాపాలనూ పవిత్రం చేసే, ఎదిరించరాని మహాయజ్ఞమైన అశ్వమేధం నీకు రుచించుగాక. మహాత్ముడైన వాసవుని విషయంలో జరిగిన పూర్వవృత్తాంతం వినబడుతోంది కదా — బ్రహ్మహత్యతో ఆవరించబడిన శక్రుడు హయమేధంతో పవిత్రుడయ్యాడు.’ పూర్వ సర్గలో రాజసూయం లోకానికి పీడ కలిగించేది కాబట్టి విరమించబడింది; లక్ష్మణుడు మాత్రం అశ్వమేధాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు, అది పవిత్రం చేసేది, రాజులను నాశనం చేసేది కాదు. ఇలా ముగ్గురు సోదరుల మంత్రాలోచన పూర్తవుతుంది — రాముడు యజ్ఞాన్ని కోరుకుంటాడు, భరతుడు అహింసను, లక్ష్మణుడు ఈ రెండింటి సమన్వయాన్ని. అశ్వమేధపు మహత్త్వం ఇంద్రుని ఉదాహరణతో ప్రతిపాదించబడింది — దేవరాజు కూడా బ్రహ్మహత్యా పాపం నుండి దీని వల్లనే విముక్తుడయ్యాడు. ఈ ప్రతిపాదన రామాయణపు చివరి భాగానికి కేంద్రం — అశ్వమేధంలోనే కుశలవుల రామాయణ గానమూ, సీత పునర్దర్శనమూ జరుగుతాయి. లక్ష్మణుడు ఇంద్రుని కథ చెప్పడం మొదలుపెడుతున్నాడు, అది తరువాతి రెండు సర్గలలో కొనసాగుతుంది. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘రోచతాం రఘునందన’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘రోచతాం క్రతుపుంగవః’ (క్రతుశ్రేష్ఠమైనది రుచించుగాక). ‘పావనః సర్వపాప్మనామ్’ (సమస్త పాపాలనూ పవిత్రం చేసేది) అనే విశేషణం యజ్ఞపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — విజయం కాదు, శుద్ధి.

‘మహాబాహూ, పూర్వం దేవాసుర సంగ్రామ కాలంలో లోకంచేత గౌరవించబడిన వృత్రుడు అనే గొప్ప దైత్యుడు ఉండేవాడు. అతడు నూరు యోజనాల వెడల్పు, దానికి మూడు రెట్లు ఎత్తు గలవాడు; అనురాగంతో, ప్రేమతో ముల్లోకాలనూ అన్నివైపులా చూసుకునేవాడు. ధర్మజ్ఞుడూ, కృతజ్ఞుడూ, బుద్ధిలో స్థిరుడూ అయిన అతడు ఏకాగ్రతతో ధర్మబద్ధంగా సమృద్ధమైన భూమిని పాలించాడు. అతడు పాలిస్తున్నప్పుడు భూమి సమస్త కోరికలనూ తీర్చేదిగా ఉండేది; పుష్పాలూ మూలాలూ ఫలాలూ రసవంతంగా ఉండేవి. ఆ మహాత్ముని భూమి దున్నకుండానే పండేది, ఎంతో సంపన్నమైనది; అతడు అలాంటి సమృద్ధమైన, అద్భుతంగా కనిపించే రాజ్యాన్ని అనుభవించాడు.’ లక్ష్మణుని వర్ణనలో వృత్రుడు దుష్టుడైన అసురుడు కాదు, ధర్మాత్ముడైన రాజు — ఇది ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) ఉత్తరకాండ విశేషం. అతని రాజ్యంలో భూమి ‘అకృష్టపచ్య’ — దున్నకుండానే ధాన్యం పండుతుంది — ఇది సత్యయుగ లక్షణం. అందువల్ల అతని వధ కూడా బ్రహ్మహత్య వంటి పాపాన్ని పుట్టిస్తుంది, ఇది ముందు స్పష్టమవుతుంది. ‘అనురాగంతో, ప్రేమతో’ అనే రెండు పదాలతో అతని లోకప్రేమ చూపబడింది. అతని శరీర విస్తారం అతిమహత్తరమైనది — నూరు యోజనాల వెడల్పు, మూడువందల యోజనాల ఎత్తు — దాని వల్ల అతని బలపు పరిమాణం కూడా సూచించబడింది. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘స్ఫీతాం’ (సమృద్ధమైన), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సర్వాం’ (సమస్త). లక్ష్మణుడు వృత్రుని గుణాలను విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు, దాని వల్ల ముందు అతని వధ వల్ల పాపం ఎలా కలిగిందో బోధపడుతుంది — ధర్మాత్ముని వధ కూడా బ్రహ్మహత్యతో సమానం.

‘అతనికి “ఉత్తమమైన తపస్సు చేయాలి” అనే బుద్ధి పుట్టింది — తపస్సే పరమ శ్రేయస్సు, ఇతర సుఖం మోహమే. అతడు తన పెద్ద కుమారుడైన మధురేశ్వరుని పౌరులకు అప్పగించి, సమస్త దేవతలనూ తపింపజేస్తూ ఉగ్రమైన తపస్సు ఆరంభించాడు. వృత్రుడు తపస్సు చేస్తుండగా వాసవుడు ఎంతో ఆర్తునిలా విష్ణువు దగ్గరికి వెళ్ళి ఈ మాట అన్నాడు — “మహాబాహూ, తపస్సు చేస్తూ అతడు సమస్త లోకాలనూ జయించాడు; అతడు బలవంతుడు, ధర్మాత్ముడు, అతనిని నేను శాసించలేను. సురేశ్వరా, అతడు ఇంకా తపస్సు కొనసాగిస్తే లోకాలు ఉన్నంతకాలం అవి అతనికి వశవర్తులవుతాయి. మహాబలా, పరమోదారుడైన అతనిని నీవు ఉపేక్షిస్తున్నావు; సురేశ్వరా, నీవు కోపిస్తే వృత్రుడు క్షణకాలం కూడా ఉండడు. విష్ణూ, అతడు నీతో ప్రీతి సంబంధం పొందినప్పటి నుండి లోకాలకు నాథత్వాన్ని పొందాడు. అలాంటి నీవు ఏకాగ్రతతో లోకాలను అనుగ్రహించు; నీవు చేసే దాని వల్లనే సమస్త జగత్తూ ప్రశాంతంగా, రోగరహితంగా ఉంటుంది. విష్ణూ, ఈ దేవతలందరూ నీ వైపే చూస్తున్నారు; మహత్తరమైన వృత్రవధతో వారికి సహాయం చెయ్యి. నీవు ఈ మహాత్ములకు నిత్యమూ సహాయం చేశావు; ఇది ఇతరులకు అసాధ్యం, గతిలేనివారికి నీవే గతి.”’ ఇంద్రుని భయం వృత్రుని పాపం వల్ల కాదు, అతని తపోబలం వల్ల — అతడు తపస్సుతో లోకాలను జయిస్తాడేమో అని. ఇక్కడ ఇంద్రుని దౌర్బల్యం స్పష్టం — అతడు స్వయంగా ఏమీ చేయలేడు, విష్ణువును శరణు పొందుతాడు. ‘మధురేశ్వరమ్’ అనే పదాన్ని గురించి ముద్రణలో పాదటిప్పణి ఉంది — తిలక వ్యాఖ్యాత ‘మధురుడు అనే రాజు’ అనీ, రామాయణభూషణ వ్యాఖ్యాత ‘మధురమైన సౌమ్య స్వభావం గల రాజు’ అనీ, రామాయణశిరోమణి వ్యాఖ్యాత ‘మధురంగా మాట్లాడేవారికి ప్రభువు’ లేదా ‘మధురా నగరానికి స్వామి’ అనీ వివరిస్తారు. ‘తపో హి పరమం శ్రేయః సమ్మోహమితరత్సుఖమ్’ (తపస్సే పరమ శ్రేయస్సు, ఇతర సుఖం మోహం) అనేది వృత్రుని వివేకం — అతడు రాజ్యసుఖాన్ని మోహంగా భావిస్తున్నాడు. ఇంద్రుని మాటలో విష్ణువుపై ఉపాలంభం కూడా ఉంది — నీవు అతనిని ఉపేక్షిస్తున్నావు, కాని నీవు కోపిస్తే అతడు క్షణం కూడా నిలవడు. ‘అగతీనాం గతిః’ (గతిలేనివారికి గతి) అనేది విష్ణుస్తుతి. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘తపో హి పరమం సుఖమ్’ (తపస్సే పరమ సుఖం), ముద్రణలో ‘సమ్మోహమితరత్సుఖమ్’. ఇంద్రుని ప్రార్థనను రాజనీతి దృష్టితో కూడా గమనించాలి — అతడు వృత్రుని దుష్టత్వం వల్ల కాదు, భవిష్యత్తులో కలిగే భయం వల్ల చంపాలనుకుంటున్నాడు. ఇదే అతని పాపానికి మూలం, దాని ప్రాయశ్చిత్తం అశ్వమేధంతో జరుగుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి