సర్గ
భరతుని మాటతో రాజసూయ సంకల్ప నివృత్తి
భరత లక్ష్మణుల రాక, రాముని రాజసూయ యజ్ఞ సంకల్పం, మిత్ర సోముల ఉదాహరణ, భరతుని వినయపూర్ణమైన నిషేధం — రాజవంశాల వినాశం, రాముని ప్రీతి, సంకల్ప నివృత్తి
అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని మాట విని ద్వారపాలకుడు ఇద్దరు కుమారులను పిలిచి రాఘవునికి నివేదించాడు. వచ్చిన భరత లక్ష్మణులు ఇద్దరినీ చూసి రాముడు వారిని కౌగిలించుకొని ఈ మాట అన్నాడు — ‘ద్విజుని కోసం చేయవలసిన ఉత్తమ కార్యాన్ని నేను యథాతథంగా నెరవేర్చాను; రాఘవులారా, ఇప్పుడు మళ్ళీ ధర్మసేతువును నిర్మించాలని కోరుకుంటున్నాను. ధర్మసేతువు క్షయం లేనిదీ నాశం లేనిదీ అని నా అభిప్రాయం, ధర్మప్రవచనం సమస్త పాపాలనూ నశింపజేస్తుంది. నాకు ఆత్మస్వరూపులైన మీ ఇద్దరితో కలిసి ఉత్తమమైన రాజసూయం చేయాలని కోరుకుంటున్నాను; అందులో శాశ్వతమైన ధర్మం ఉంది. శత్రుసంహారకుడైన మిత్రుడు చక్కగా హోమం చేయబడిన, చక్కని యజ్ఞమైన రాజసూయంతో యజించి వరుణత్వాన్ని పొందాడు. ధర్మజ్ఞుడైన సోముడు కూడా ధర్మబద్ధంగా రాజసూయంతో యజించి సమస్త లోకాలలో కీర్తినీ శాశ్వత స్థానాన్నీ పొందాడు. ఈ రోజు ఏది శ్రేయస్కరమో దానిని నాతో కలిసి ఆలోచించండి; హితమైనదీ భవిష్యత్తులో మేలు చేసేదీ జాగ్రత్తగా చెప్పాలి.’ రాముడు శంబూకవధతో, బ్రాహ్మణపుత్రుని పునర్జీవనంతో ధర్మాన్ని రక్షించాడు; ఇప్పుడు అతడు ధర్మసేతువును — ధర్మానికి స్థిరమైన ఆధారాన్ని — స్థాపించాలనుకుంటున్నాడు. రాజసూయం సామ్రాట్టుల యజ్ఞం, అందులో రాజులందరూ కప్పం చెల్లిస్తారు. రాముడు తానే నిర్ణయించడు, సోదరులతో మంత్రాలోచన చేస్తాడు — ఇది అతని పాలనా లక్షణం. మిత్ర సోముల ఉదాహరణతో రాజసూయపు ఫలం చూపబడింది. నాలుగవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; ఈ సర్గలో కథ కొత్త దిశను తీసుకుంటుంది — అగస్త్యుని కథలు విన్న తరువాత రాముడు రాజ్యకార్యంలో ప్రవర్తిస్తాడు. ‘క్షయం లేనిదీ నాశం లేనిదీ అయిన ధర్మసేతువు’ అనే మాటతో అతడు యజ్ఞాన్ని తన కీర్తి కోసం మాత్రమే కాక లోకపు ధర్మరక్షణ కోసం భావిస్తున్నాడు. సోదరులను ‘ఆత్మస్వరూపులు’ అని చెపుతూ వారి పట్ల తన ప్రేమను ప్రకటిస్తున్నాడు. మిత్రుడు అంటే ఆదిత్యుడు, సోముడు అంటే చంద్రుడు — ఇద్దరూ రాజసూయంతో ఉన్నతిని పొందారని పురాణ ప్రసిద్ధి. రాముడు ‘ఈ రోజు ఏది శ్రేయస్కరమో’ అని అడుగుతున్నాడు — అతడు త్వరగా నిర్ణయం కోరుతున్నాడు, అయినప్పటికీ మంత్రాలోచన లేకుండా చేయడు.
రాఘవుని ఈ మాట విని వాక్చతురుడైన భరతుడు చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నాడు — ‘సాధూ, నీలో పరమ ధర్మం ఉంది, నీలోనే సమస్త భూమి ప్రతిష్ఠితమై ఉంది, మహాబాహూ, అమితవిక్రమా, కీర్తి కూడా నీలోనే ఉంది. దేవతలు ప్రజాపతిని చూసినట్లు, మేము లోకనాథుని చూసినట్లు, రాజులందరూ మహాత్ముడవైన నిన్ను చూస్తారు. రాజా, మహాబలా, పుత్రులు తండ్రిని చూసినట్లు నిన్ను చూస్తారు; రాఘవా, భూమిపై ప్రాణులకు కూడా నీవే గతివి. రాజా, అలాంటి నీవు, భూమిపై రాజవంశాల వినాశం కనిపించే ఇలాంటి యజ్ఞాన్ని ఎలా చేస్తావు? రాజా, భూమిపై పౌరుషం గల పురుషులందరికీ దానిలో సర్వత్రా కోపం వల్ల పుట్టే వినాశం కలుగుతుంది. పురుషశార్దూలా, అతులవిక్రమా, సర్వమూ నీ గుణాల వల్ల నీకు వశమై ఉంది; భూమిని హింసించకూడదు.’ భరతుని తర్కం సూక్ష్మమైనది — రాజసూయంలో రాజులందరినీ వశపరచుకోవాలి, లొంగనివారిని యుద్ధంలో చంపాలి; అందువల్ల ఆ యజ్ఞం రాజవంశాలను నాశనం చేసేది. కాని సర్వమూ ఇప్పటికే రామునికి వశమై ఉంది, అందువల్ల దాని అవసరమే లేదు. భరతుడు స్తుతితో ఆరంభించి, ఆ తరువాతనే అభ్యంతరం చెపుతున్నాడు — ఇది వినయమార్గం. పదిహేనవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సర్వం’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘స త్వం’ (అలాంటి నీవు). భరతుడు రాముని తండ్రి, ప్రజాపతి, లోకనాథుడు అని మూడు విధాల వర్ణిస్తున్నాడు — రాజులు అతనిని తండ్రిలా, ప్రాణులు గతిలా, సోదరులు నాథునిలా చూస్తారు. ఇలాంటి రాజుకు రాజసూయం అనవసరం, ఎందుకంటే అతడు ఇప్పటికే అందరికీ సామ్రాట్టు. భరతుని అహింసాబుద్ధి ఇక్కడ స్పష్టం — యుద్ధంతో రాజుల వినాశాన్ని అతడు కోరుకోడు. భరతుడు పూర్వం కూడా రాముని పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి ధర్మబద్ధంగా రాజ్యాన్ని రక్షించాడు; అతని మాట వెనుక దీర్ఘ అనుభవం ఉంది.
భరతుని అమృతమయమైన ఆ మాట విని సత్యపరాక్రముడైన రాముడు సాటిలేని ఆనందాన్ని పొందాడు. కైకేయికి ఆనందాన్ని పెంచే భరతునితో అతడు శుభకరమైన ఈ మాట అన్నాడు — ‘అనఘా, ఈ రోజు నీ మాటతో ప్రీతి చెందాను, పరితృప్తుడనయ్యాను. పురుషవ్యాఘ్రా, నీవు పలికిన ఈ మాట ధైర్యంతో కూడినది, ధర్మసమ్మతమైనది, భూమిని పరిపాలించేది. ధర్మజ్ఞా, నీ చక్కని మాట వల్ల నా అభిప్రాయంలో రాబోతున్న, క్రతువులలో ఉత్తమమైన రాజసూయం నుండి వెనక్కి తగ్గుతున్నాను. వివేకవంతులు లోకానికి పీడ కలిగించే కర్మ చేయకూడదు; లక్ష్మణునికి అన్నా, బాలుల శుభవాక్యాన్ని కూడా స్వీకరించాలి; అందువల్ల మహాబలా, నీ యుక్తమైన మంచి మాటను వింటున్నాను.’ రాముని గొప్పతనం ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు తమ్ముని మాటను కూడా ఆదరంతో స్వీకరించి తన సంకల్పాన్ని వదులుకుంటున్నాడు. ‘బాలుల శుభవాక్యాన్ని కూడా స్వీకరించాలి’ అనే నీతివాక్యం సర్వకాలికమైనది. భరతుడు ‘లక్ష్మణునికి అన్న’ అనీ, ‘కైకేయికి ఆనందాన్ని పెంచేవాడు’ అనీ సంబోధించబడ్డాడు. తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు లోకానికి పీడ కలిగించని అశ్వమేధాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది, దాని మొదటి రెండు అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలోని 19వ శ్లోకపు పూర్వార్ధ పంక్తి ‘ప్రజానాం పాలనం ధర్మో రాజ్ఞాం యజ్ఞేన సంమితః’ (ప్రజాపాలనమే రాజులకు యజ్ఞంతో సమానమైన ధర్మం) ముద్రణలో లేదు. రాముడు సంకల్పాన్ని వదులుకుంటున్నప్పటికీ ఖేదపడడు, పైగా ఆనందిస్తాడు — ఎందుకంటే తన సోదరుని బుద్ధి ధర్మానుసారమైనది. ‘అక్లీబం’ (ధైర్యంతో కూడినది) అనే పదంతో భరతుని మాటలోని ధైర్యాన్ని ప్రశంసిస్తున్నాడు — ధర్మం కోసం అన్నగారి సంకల్పాన్ని ఎదిరించడం కూడా కర్తవ్యమే. ఇలా రాముని రాజ్యంలో మంత్రాలోచన స్వాతంత్ర్యం కనిపిస్తుంది. భరతుని ‘బాలుడు’ అని నిర్దేశించడం స్నేహంతోనే, అవజ్ఞతో కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥