॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 82వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి రావడం

రాముని సంధ్యోపాసన, అగస్త్యాశ్రమంలో భోజనం, రాత్రి నివాసం, ఉదయాన వీడ్కోలు, అగస్త్యుని ఆశీర్వాదం, రామస్తుతి, పుష్పకంతో అయోధ్యకు రాక, భరత లక్ష్మణులను పిలిపించడం

ఋషి మాటను ఆజ్ఞగా స్వీకరించి రాముడు సంధ్యను ఉపాసించడానికి అప్సరసలు సేవించే పుణ్యమైన సరస్సు వద్దకు వెళ్ళాడు. అక్కడ జలాన్ని స్పృశించి, పశ్చిమ సంధ్యను ఉపాసించి, రాముడు మహాత్ముడైన కుంభయోని ఆశ్రమంలో ప్రవేశించాడు. అగస్త్యుడు అతని భోజనం కోసం ఎన్నో గుణాలు గల కందమూలాలనూ, ఓషధులనూ, శాలిధాన్యం మొదలైన పవిత్రమైనవాటినీ ఏర్పాటు చేశాడు. ఆ నరశ్రేష్ఠుడు అమృతం వంటి ఆ అన్నాన్ని భుజించి, ప్రీతి చెంది పరితృప్తుడై ఆ రాత్రి అక్కడ గడిపాడు. రాముడు రాజు అయినప్పటికీ ఆశ్రమ నియమాలను పాటిస్తున్నాడు — సంధ్యోపాసన, వన్యభోజనం, ముని దగ్గర నివాసం. అగస్త్యుని ఆతిథ్యం వన్యమైనదే — కందమూలఫలాలు, నీవారం, శాలి మొదలైన పవిత్రమైన ధాన్యాలు; కాని ప్రేమతో ఇవ్వబడినందువల్ల అది రామునికి అమృతం వంటిది. ఈ దృశ్యంలో వనవాసపు జ్ఞాపకం కూడా దాగి ఉంది — పద్నాలుగేళ్ళు రాముడు ఇలాంటి ఆహారాన్నే భుజించాడు. మూడవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘కందమూలం తథౌషధమ్… శాల్యాదీని’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఫలమూలం తథౌషధీః… శాకాని చ’ (ఫలమూలాలు, ఓషధులు… ఆకుకూరలు). ‘అప్సరోగణసేవితం’ అనే విశేషణంతో సరస్సు దివ్యత్వం సూచించబడింది. ఆశ్రమపు శాంతి, ముని ప్రీతి, రాముని సంతోషం — ఈ మూడూ ఈ దృశ్యంలో ఒకచోట కనిపిస్తాయి. ‘ప్రీతుడై పరితృప్తుడై’ అనే రెండు పదాలతో అతని మనస్సు పూర్ణ తృప్తి వర్ణించబడింది.

ఉదయాన తెల్లవారుజామునే లేచి నిత్యకృత్యాలు పూర్తిచేసి, శత్రుసంహారకుడైన రఘూత్తముడు బయలుదేరడానికి ఋషి దగ్గరికి వెళ్ళాడు. రాముడు కుంభసంభవుడైన మహర్షికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘నా పురానికి వెళ్ళడానికి అనుమతి కోరుతున్నాను; నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి. మహాత్ముడవైన నీ దర్శనంతో నేను ధన్యుడనయ్యాను, అనుగృహీతుడనయ్యాను. నన్ను నేను పవిత్రం చేసుకోవడానికి నిన్ను చూడటానికి మళ్ళీ ఇక్కడికి వస్తాను.’ రాముని వినయం ఇక్కడ స్పష్టం — అతడు స్వయంగా పావనుడైనప్పటికీ ముని దర్శనంతో తనను పవిత్రుడైనట్లు భావిస్తున్నాడు. ‘ధన్యోఽస్మ్యనుగృహీతోఽస్మి’ (ధన్యుడనయ్యాను, అనుగృహీతుడనయ్యాను) అనేది రెండు విధాల కృతజ్ఞత. బయలుదేరడానికి అనుమతి కోరడం శిష్టాచారంలో భాగం — అతిథి తన ఇష్టం వచ్చినట్లు వెళ్ళడు, గృహస్థుని అనుమతిని ప్రార్థిస్తాడు. ఆరవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘ఆపృచ్ఛే స్వాం పురీం గంతుం’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఆపృచ్ఛే త్వాం గమిష్యామి’ (నీ అనుమతి కోరుతున్నాను, వెళ్తాను). ‘రఘూత్తమ’ అనే విశేషణం అతని వంశగౌరవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాముడు ఉదయమే అన్ని నిత్యకర్మలూ పూర్తిచేసుకొని మునిని చేరుతున్నాడు — రాజు దినచర్య కూడా ధర్మానుసారమైనదే. మళ్ళీ వస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేయడం ముని పట్ల స్నేహానికి సూచిక.

కాకుత్స్థుడు అద్భుతంగా కనిపించే ఈ మాట అనగా, ధర్మమే నేత్రంగా గల తపోధనుడు ఎంతో ప్రీతి చెంది ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, శుభాక్షరాలతో కూడిన నీ ఈ మాట ఎంతో అద్భుతమైనది; రఘునందనా, నీవే సమస్త ప్రాణులనూ పవిత్రం చేసేవాడవు. రామా, నిన్ను ఒక్క ముహూర్తమైనా చూసేవారు పవిత్రులై, స్వర్గస్థులై, స్వర్గాధిపతులచే పూజింపబడతారు. భూమిపై ఏ ప్రాణులు నిన్ను క్రూరమైన కళ్ళతో చూస్తారో, వారు యమదండంతో హతులై వెంటనే నరకానికి వెళ్తారు. రఘుశ్రేష్ఠా, నీవు ఇలా సర్వదేహులనూ పవిత్రం చేసేవాడవు; రాఘవా, భూమిపై నిన్ను గురించి చెప్పుకునేవారు సిద్ధిని పొందుతారు. నీవు నిశ్చింతగా, ఎటునుండీ భయం లేని, ఆపద లేని మార్గంలో వెళ్ళు; ధర్మంతో రాజ్యాన్ని శాసించు, నీవే జగత్తుకు గతివి.’ రాముడు ‘పవిత్రం చేసుకోవడానికి వస్తాను’ అన్నాడు, ముని మాత్రం ‘నీవే పావనుడవు’ అని బదులిస్తున్నాడు. రాముని దర్శనమూ, అతనిని గురించి చెప్పుకోవడమూ సిద్ధిని ఇస్తాయి అనేది భక్తిభావం. పన్నెండవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — రామకథను చెప్పడపు ఫలం, ఇది రామాయణ ఫలశ్రుతికి కూడా మూలం. ‘నిన్ను క్రూరమైన కళ్ళతో చూసేవారు’ అనే మాట రాముని శత్రువుల — రావణాదుల — వినాశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. అగస్త్యుని ఆశీర్వాదంలో మూడు భాగాలు — నిర్భయమైన మార్గం, ధర్మంతో రాజ్యశాసనం, జగత్తుకు గతి కావడం. ‘ధర్మనేత్రః’ (ధర్మమే నేత్రంగా గలవాడు) అనేది ముని విశేషణం — అతని దృష్టి ధర్మంతోనే ప్రవర్తిస్తుంది. ఈ స్తుతిభాగం పూర్వ సర్గలలోని ‘త్వం హి నారాయణః’ (నీవు నారాయణుడవు) అనే మాటకు కొనసాగింపు. రాముని పావనత్వాన్ని ముని మాటలతోనే కాదు, ఫలనిర్దేశంతో కూడా స్థాపిస్తున్నాడు — దర్శనం వల్ల స్వర్గం, ద్వేషం వల్ల నరకం.

ముని ఇలా అనగా ప్రాజ్ఞుడైన రాజు చేతులు జోడించి, వినయంతో వంగి, సత్యశీలుడైన ఆ ఋషికి నమస్కరించాడు. ఋషిశ్రేష్ఠునికీ ఆ తపోధనులందరికీ నమస్కరించి అతడు నిశ్చింతగా బంగారు అలంకారాలు గల పుష్పకాన్ని ఎక్కాడు. దేవతలు సహస్రాక్షుని పూజించినట్లు, మహేంద్రునిలా ప్రకాశిస్తూ బయలుదేరుతున్న అతనిని మునిగణాలు చుట్టూ ఆశీర్వాదాలతో పూజించారు. బంగారు అలంకారాలు గల పుష్పకంలో ఆకాశంలో ఉన్న ఆ రాముడు వర్షకాలంలో మేఘాల దగ్గర ఉన్న చంద్రునిలా కనిపించాడు. తరువాత మధ్యాహ్నం అయ్యేసరికి అక్కడక్కడా పూజలు అందుకుంటూ కాకుత్స్థుడు అయోధ్యకు చేరి మధ్యకక్ష్యలో దిగాడు. రాముని ఆకాశగమనానికి ఇచ్చిన ఉపమానం సుందరమైనది — వర్షకాలంలో మేఘాల మధ్య చంద్రునిలా బంగారు విమానంలో రాముడు. ‘ప్రగ్రహః’ అనే పదం వినయంతో వంగి ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అక్కడక్కడా పూజలు అందుకుంటూ’ అనే పదంతో దారిలో అంతటా జనులు అతనిని పూజిస్తున్నారని తెలుస్తుంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘విమానాదవరోహత’ (విమానం నుండి దిగాడు), ముద్రణలో ‘మధ్యకక్షామవాతరత్’ — రాజప్రాసాదపు మధ్య కక్ష్యలో దిగాడు. అగస్త్యాశ్రమం నుండి అయోధ్య వరకు యాత్ర అర్ధదినంలో ముగిసింది — పుష్పకపు వేగం అద్భుతమైనది. మునులచే ఇంద్రునిలా పూజింపబడిన రాముడు రాజసూయాది యజ్ఞాలకు యోగ్యుడు అని కూడా సూచించబడింది.

తరువాత కోరిన చోటికి వెళ్ళే సుందరమైన పుష్పకాన్ని ‘వెళ్ళు, నీకు క్షేమం అగుగాక’ అని పంపివేసి, ప్రభువు మరొక కక్ష్యలో ఉన్న ద్వారపాలకునితో త్వరగా ఇలా అన్నాడు — ‘వేగంగా పనిచేసే ఆ లక్ష్మణుని దగ్గరికీ భరతుని దగ్గరికీ వెళ్ళి, నేను వచ్చానని చెప్పి, ఆలస్యం లేకుండా పిలుచుకురండి.’ పుష్పకం మళ్ళీ తన యజమాని కుబేరుని దగ్గరికి వెళ్ళదు, రాముని ఆజ్ఞతో తాను కోరిన చోటికి వెళ్తుంది — ‘కామగామినం’ (కోరిన చోటికి వెళ్ళేది). రాముడు పుష్పకంతో కూడా ‘నీకు క్షేమం అగుగాక’ అని శిష్టంగా పలుకుతున్నాడు, ఇది అందరి పట్ల అతని సౌజన్యాన్ని చూపిస్తుంది. ఇరవయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కక్షాంతరస్థితం క్షిప్రం…’, ‘లక్ష్మణం భరతం చైవ…’, ‘మమాగమనమాఖ్యాయ…’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో ఉన్నాయి. సోదరులను పిలిపించడం తరువాతి సర్గకు భూమిక — అక్కడ రాముడు రాజసూయం గురించి వారితో మంత్రాలోచన చేస్తాడు. పందొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. ‘లఘువిక్రమౌ’ (వేగంగా పనిచేసేవారు) అనే విశేషణం సోదరుల శీఘ్రకారిత్వాన్ని చూపిస్తుంది. రాముడు రాగానే సోదరులను తలచుకుంటాడు — అతని సోదరప్రేమ అంతటా ప్రకటమవుతుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి