సర్గ
శుక్రుని శాపంతో దండుని రాజ్యనాశం
శుక్రుని రాక, అరజను చూడటం, క్రోధం, ఏడు రాత్రులలో ధూళివర్షంతో రాజ్యం నశించాలనే శాపం, ఆశ్రమవాసులు బయటికి వెళ్ళడం, అరజ సరస్సు దగ్గర నివసించడం, దండకారణ్యం జనస్థానం అనే పేర్ల నిరుక్తి, సంధ్యాకాలం
అమితకాంతి గల ఆ దేవర్షి కొద్దిసేపటికే జరిగిన సంగతి విని, ఆకలితో బాధపడుతూ శిష్యులతో కలిసి తన ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చాడు. ధూళితో నిండిపోయి దీనంగా ఉన్న అరజను, తెల్లవారుజామున గ్రహణం పట్టి ప్రకాశించని వెన్నెలలా ఉన్న ఆమెను అతడు చూశాడు. ఆకలితో ఉన్న అతనికి విశేషంగా కోపం వచ్చింది; ముల్లోకాలను దహిస్తున్నట్లుగా అతడు శిష్యులతో ఇలా అన్నాడు — ‘చూడండి, విపరీతుడూ ఆత్మజ్ఞానం లేనివాడూ అయిన దండునికి కోపించిన అగ్నిశిఖ వంటి భయంకరమైన విపత్తు రాబోతోంది. ప్రజ్వలిస్తున్న అగ్నిశిఖను తాకడానికి సాహసించిన ఈ దుర్బుద్ధి, దురాత్ముడు తన అనుచరులతో సహా నశించే సమయం వచ్చింది.’ అరజకు ఇచ్చిన ఉపమానం మర్మస్పర్శి — గ్రహణం పట్టిన వెన్నెల తెల్లవారుజామున కాంతిహీనమవుతుంది, అలాగే ఆమె కూడా కాంతిహీనమైంది. ఆమె పేరు ‘అరజ’ (రజస్సు, అంటే ధూళి, లేనిది), కాని ఇప్పుడు ఆమె ‘రజసా సమభిప్లుతా’ (ధూళితో నిండిపోయినది) — పేరు అర్థానికి విపర్యయాన్ని కవి సూక్ష్మంగా బయటపెడుతున్నాడు. శుక్రుని క్రోధం ఆకలి వల్ల కూడా పెరిగిందని కవి మానవీయమైన వివరాన్ని ఇస్తున్నాడు. దండుని కర్మ అగ్నిశిఖను తాకడం వంటిది — అగ్నిని తాకినవాడు కాలిపోవలసిందే. రెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘గ్రహగ్రస్తాం’ (గ్రహణం పట్టిన). శుక్రుడు పూర్వం దండుని పురోహితుడు, అందువల్ల అతని శాపం తండ్రి క్రోధం మాత్రమే కాదు, గురువు చేసే న్యాయం కూడా. శిష్యుడు గురుపుత్రికను చెరచడం రెట్టింపు అపరాధం.
‘అతడు ఇలాంటి ఘోరమైన పాపం చేశాడు కాబట్టి ఆ దుర్బుద్ధి తన పాపకర్మ ఫలాన్ని పొందుతాడు. పాపకర్మలు ఆచరించే ఈ దుర్బుద్ధి రాజు ఏడు రాత్రులలో పుత్రులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా వధను పొందుతాడు. ఈ దుర్బుద్ధి రాజ్యాన్ని చుట్టూ నూరు యోజనాల మేర పాకశాసనుడు (ఇంద్రుడు) గొప్ప ధూళివర్షంతో దహిస్తాడు. ఇక్కడ ఉన్న స్థావర జంగమాలైన సమస్త ప్రాణులూ గొప్ప ధూళివర్షంతో అన్నివైపులా నశించిపోయాయి. దండుని రాజ్యం ఎంతవరకు ఉందో అదంతా, ఎత్తైన నిర్మాణాలతో సహా, ఏడు రాత్రులు ధూళివర్షంలో కనిపించకుండా పోతుంది.’ శాపపు వ్యాప్తి విశాలమైనది — రాజు మాత్రమే కాదు, అతని పుత్రులూ, సైన్యమూ, వాహనాలూ, మొత్తం దేశమూ, అక్కడ ఉన్న సమస్త ప్రాణులూ. రాజు పాపఫలాన్ని ప్రజలు కూడా అనుభవిస్తారు — ఇది ప్రాచీన రాజధర్మ సిద్ధాంతం, పూర్వం శంబూక ప్రసంగంలో కూడా కనిపించింది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘విలయం సర్వతోఽగమన్’ (అన్నివైపులా నశించిపోయాయి) అనే భూతకాలం గమనార్హం — శాపం నిశ్చితమైనది కాబట్టి భవిష్యత్తు కూడా భూతకాలంలా చెప్పబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘నాశం యాస్యంతి సర్వశః’ (అన్నివిధాలా నశిస్తాయి). ఆరవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఘోరదర్శనమ్’, ముద్రణలో ‘ఘోరసంహితమ్’. ధూళివర్షం అద్భుతమైన దండన — అగ్ని కాదు, జలం కాదు, ధూళి, దానితో సర్వమూ కప్పబడిపోతుంది. ‘సప్తరాత్రేణ’ (ఏడు రాత్రులలో) అనే కాలనిర్దేశం శాపపు శీఘ్రతను చూపిస్తుంది. శుక్రుడు స్వయంగా చంపడు, ఇంద్రుని కర్తగా నిర్దేశిస్తాడు — దేవతలు కూడా ఋషి మాటను అనుసరిస్తారు.
ఇలా చెప్పి కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో అతడు ఆ ఆశ్రమవాసులతో ‘జనపదపు సరిహద్దులలో ఉండండి’ అన్నాడు. ఉశనసుని మాట విని ఆశ్రమంలో నివసించే ఆ జనులు ఆ రాజ్యం నుండి బయటికి వెళ్ళి వెలుపల నివాసం ఏర్పరచుకున్నారు. తరువాత మునిజనానికి అలా చెప్పి అతడు అరజతో ఇలా అన్నాడు — ‘దుర్బుద్ధీ, ఇక్కడే ఈ ఆశ్రమంలో ఏకాగ్రతతో ఉండు. అరజా, యోజనం మేర విస్తరించిన, ఎంతో కాంతివంతమైన ఈ సరస్సును తాపం లేకుండా అనుభవించు; ఇక్కడ కాలం కోసం ఎదురుచూడు. ఆ రాత్రి నీ దగ్గర నివసించడానికి వచ్చే ప్రాణులు ధూళివర్షంతో ఎన్నటికీ చావు పొందనివి అవుతాయి.’ బ్రహ్మర్షి ఆజ్ఞ విని ఆ భార్గవి అరజ ఎంతో దుఃఖిస్తూ తండ్రి భార్గవునితో ‘అలాగే’ అన్నది. శుక్రుడు కుమార్తెను ‘దుర్మేధే’ (దుర్బుద్ధీ) అని సంబోధిస్తున్నాడు — ఆమె కూడా దండుని నివారించలేకపోయింది అనే ఖేదం. అయినప్పటికీ అతడు ఆమెను, ఆమె సమీపంలో నివసించేవారిని రక్షిస్తున్నాడు. ఇలా దండకారణ్యంలో కూడా ఒక పవిత్రమైన ప్రదేశం మిగులుతుంది. పదహారవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. కుమార్తె ఆజ్ఞాపాలన ‘తథేతి’ (అలాగే) అనే ఒక్క పదంతో వ్యక్తమైంది; ఆమె దుఃఖపు గాఢత ‘భృశదుఃఖితా’ (ఎంతో దుఃఖిస్తూ) అనే పదంతో. శుక్రుడు నిరపరాధులైన ఆశ్రమవాసులను ముందుగానే బయటికి పంపుతున్నాడు — శాపం దండుని రాజ్యానికే, నిర్దోషులకు కాదు. ఇలా అతని క్రోధంలో కూడా వివేకం ఉంది.
ఇలా చెప్పి భార్గవుడు మరొకచోట నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. బ్రహ్మవాది చెప్పినట్లే ఆ నరేంద్రుని రాజ్యం సేవకులతో, సైన్యంతో, వాహనాలతో సహా ఏడు రోజులలో భస్మమైపోయింది. రాజా, వింధ్య శైవలాల మధ్య ఉన్న అతని ఆ దండుని రాజ్యం, అతడు చేసిన అధర్మం కారణంగా ఆ బ్రహ్మర్షిచేత శపించబడింది; కాకుత్స్థా, అప్పటి నుండి అది దండకారణ్యం అని పిలువబడుతోంది. ఇక్కడ తపస్వులు నివసించారు కాబట్టి అది జనస్థానం అయింది. రాఘవా, నీవు నన్ను ఏమి అడిగావో అదంతా నీకు చెప్పాను. ఇలా పూర్వ సర్గలో రాముడు అడిగిన ప్రశ్నకు — ‘ఆ వనం ఎందుకు నిర్జనమైంది’ — సమాధానం పూర్తవుతుంది. దండుని పేరుతోనే దేశానికి పేరు — రాజు అపరాధానికి స్మారకం. రాముడు స్వయంగా వనవాసంలో అక్కడ నివసించాడు, జనస్థానంలో ఖరదూషణాది రాక్షసులను చంపాడు; అందువల్ల ఈ ఆఖ్యానానికి రామునికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకంలో ‘వింధ్యశైవలయోర్నృప’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వింధ్యశైవలసానుషు’ (వింధ్య శైవలాల చరియలలో); పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో ‘వైధర్మ్యే సహితే కృతే’, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పురా వైధర్మకే కృతే’ (పూర్వం అధర్మం చేసినప్పుడు). ఇలా శ్వేతుని తపోవనం ఎందుకు శూన్యమైంది అనే ప్రశ్నకు కూడా సమాధానం లభిస్తుంది — శాపం తరువాత ఆ ప్రదేశం మృగపక్షులు లేనిదయింది.
‘వీరా, సంధ్యను ఉపాసించే సమయం దాటిపోతోంది. ఈ మహర్షులందరూ నిండు కుంభాలతో చుట్టూ జలతర్పణం చేసి, నరవ్యాఘ్రా, సూర్యుని ఉపాసిస్తున్నారు. బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠులైన వారందరూ కలిసి వేదపఠనం చేశారు; రామా, సూర్యుడు అస్తమించాడు; వెళ్ళు, జలాన్ని స్పృశించు (ఆచమనం చెయ్యి).’ సాయంసంధ్యా సమయం వచ్చినందువల్ల అగస్త్యుడు కథను ఇక్కడే ఆపుతున్నాడు — ధర్మకృత్యం కథ కంటే కూడా ముందు. ఋషులు నిండు కుంభాలతో జలం తీసుకొని సూర్యుని ఉపాసించడం ఆశ్రమపు సాయంకాల చిత్రం. ఇరవై రెండవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కృతోదకా నరవ్యాఘ్ర’, ‘స తైర్బ్రాహ్మణమభ్యస్తం’, ‘రవిరస్తంగతో రామ’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో ఉన్నాయి. తరువాతి సర్గ రాముని సంధ్యోపాసనతో ఆరంభమవుతుంది. ముద్రణలో ‘బ్రాహ్మణమ్’ (వేదభాగం) అనే పదం ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఋషిభిరభ్యస్తః’ (ఋషులచే పఠించబడినది) అనే భిన్నమైన పాఠం ఉంది. ఇలా సర్గ కథ ముగింపుతో పాటు దినపు ముగింపును కూడా చూపిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥