సర్గ
స్వర్గవాసి శవభక్షణ దర్శనం
నిర్జనమైన మహావనం, అద్భుతమైన సరస్సు, శూన్యమైన ఆశ్రమం, సరస్సులో శవం, విమానం నుండి దిగిన స్వర్గవాసి శవాన్ని భక్షించడం, అగస్త్యుని ప్రశ్న
అగస్త్యుడు ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, పూర్వం త్రేతాయుగంలో ఎంతో విశాలమైన ఒక వనం ఉండేది; అన్నివైపులా నూరు యోజనాల విస్తీర్ణం గలది, మృగాలు లేనిది, పక్షులు లేనిది. మనుష్యులు లేని ఆ అరణ్యంలో ఉత్తమమైన తపస్సు చేయడానికి, సౌమ్యుడా, నేను ఆ అరణ్యంలోకి ప్రవేశించడానికి వెళ్ళాను. సుఖకరమైన రుచి గల ఫలమూలాలతో, అనేక రకాల వృక్షాలతో కూడిన ఆ అరణ్యపు రూపాన్ని వర్ణించడం సాధ్యం కాదు. దాని మధ్యలో ఒక యోజనం పొడవైన సరస్సు ఉండేది — హంసలతో, కారండవాలతో నిండినది, చక్రవాకాలతో శోభిస్తున్నది, పద్మాలతో కలువలతో నిండినది, నాచు లేనిది; దాని నీరు ఆశ్చర్యకరంగా ఎంతో రుచికరమైనది, సాటిలేనిది, ధూళి లేనిది, కలత చెందనిది, శోభాయమానమైనది, పక్షిగణాలతో నిండినది. ఆ సరస్సు దగ్గర ఒక గొప్ప అద్భుతమైన ఆశ్రమం ఉండేది — ప్రాచీనమైనది, ఎంతో పుణ్యమైనది, కాని తపస్వులు లేనిది. పురుషశ్రేష్ఠా, అక్కడ నేను ఒక వేసవి రాత్రి గడిపాను.’ వర్ణనలోని విరోధాన్ని గమనించాలి — వనం మృగాలు లేనిదీ పక్షులు లేనిదీ అని చెప్పబడింది, సరస్సు మాత్రం పక్షిగణాలతో నిండినది; వనం మనుష్యులు లేనిది, ఆశ్రమం మాత్రం పుణ్యమైనదే కాని శూన్యమైనది. ఈ రహస్యమయమైన భూమిక రాబోయే అద్భుత దృశ్యానికి పూర్వసూచన. ముద్రణలో మొదటి శ్లోకం ‘పురా త్రేతాయుగే రామ బభూవ బహువిస్తరమ్’ అని ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘హ్యాసీదరణ్యం బహువిస్తరమ్’; నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘హంసకారండవాకీర్ణం చక్రవాకోపశోభితమ్’ ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. అగస్త్యుడు స్వయంగా తపస్వి అయినప్పటికీ నిర్జన వనంలో ప్రవేశించాడు — తపస్సు కోసం ఏకాంతాన్ని సేవించడమే అతని ఉద్దేశం. ‘తస్య రూపమరణ్యస్య నిర్దేష్టుం న శశాక హ’ (ఆ అరణ్యపు రూపాన్ని వర్ణించలేకపోయాను) అనే వాక్యంలో వక్త విస్మయం ప్రకటమవుతుంది. సరస్సు వర్ణన విశేషణాలతో నిండి ఉంది, దాని వల్ల దాని దివ్యత్వం సూచించబడింది. ఆశ్రమం ప్రాచీనమైనది, పుణ్యమైనది, అయినా అక్కడ ఒక్క తపస్వి కూడా లేడు — ఈ శూన్యతే కథలోని రహస్యం.
‘ఉదయాన తెల్లవారుజామునే లేచి నేను సరస్సు వద్దకు వెళ్ళాను. అక్కడ ఒకచోట, రాజా, బాగా బలిసిన, మలినం లేని ఒక శవం ఆ జలాశయంలో గొప్ప శోభతో ఉండటం చూశాను. ఆ విషయాన్ని గురించి ఆలోచిస్తూ, ప్రభూ, ఇది ఏమై ఉంటుంది అని ఒక ముహూర్తకాలం సరస్సు ఒడ్డున నిలుచున్నాను. ఆ తరువాత ఒక ముహూర్తానికి దివ్యమైన, అద్భుతంగా కనిపించే, హంసలు పూన్చిన, మనోవేగం గల, ఎంతో గొప్పదైన ఒక విమానాన్ని చూశాను, రఘునందనా, ఆ విమానంలో ఒక మహోన్నతమైన స్వర్గవాసిని కూడా చూశాను. దివ్యాభరణాలు ధరించిన వెయ్యిమంది అప్సరసలు అతనిని సేవిస్తున్నారు; కొందరు రమ్యమైన గీతాలు పాడుతున్నారు, మరికొందరు మృదంగం, వీణ, పణవం వాయిస్తున్నారు, మరికొందరు నాట్యం చేస్తున్నారు; పద్మాల వంటి కన్నులు గల మరికొందరు చంద్రకిరణాల వంటి కాంతి గల, బంగారు కాడలు గల, విలువైన చామరాలతో అతని ముఖానికి వీస్తున్నారు. అప్పుడు అతడు మేరుశిఖరం నుండి సూర్యుడు దిగినట్లు సింహాసనాన్ని విడిచి కిందికి దిగాడు.’ శవానికి ‘సుపుష్టం అరజస్కం’ (బాగా బలిసినది, మలినం లేనిది) అనే వర్ణన విస్మయకరమైనది — మృతదేహం కూడా మాలిన్యం లేకుండా, శోభతో ఉంది. అప్సరసల వాద్యనృత్య సేవ స్వర్గవాసి మహిమకు చిహ్నం, దాని వల్ల ముందు అతని ఆహారం ఎంత నిందితమైనదో మరింత తీవ్రంగా తోస్తుంది. పదమూడవ శ్లోకం, పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘గాంతి గేయాని రమ్యాణి వాదయంతి తథాపరాః’ (కొందరు రమ్యమైన గీతాలు పాడుతున్నారు, మరికొందరు వాయిస్తున్నారు) అనే ఒక్క పంక్తి మాత్రమే ఉంది. ‘మేరుకూటమివాంశుమాన్’ అనే ఉపమానంతో సింహాసనాన్ని విడవడం మేరుశిఖరం నుండి సూర్యుడు దిగడంతో పోల్చబడింది. అగస్త్యుడు శవాన్ని చూసి పారిపోడు, భయపడడు; ఒక ముహూర్తం ఆలోచిస్తూ నిలుచుంటాడు — తపస్వి ధైర్యం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. విమానానికి హంసలు పూన్చి ఉండటం, మనోవేగం ఉండటం దాని యజమాని పుణ్యబలాన్ని చూపిస్తుంది.
‘రామా, నేను చూస్తుండగానే ఆ స్వర్గవాసి విమానం నుండి దిగి ఆ శవాన్ని భక్షించాడు, రఘునందనా. తరువాత ఇష్టం వచ్చినంత బాగా బలిసిన మాంసాన్ని తిని ఆ స్వర్గవాసి సరస్సులోకి దిగి నీటిని స్పృశించడం మొదలుపెట్టాడు. యథావిధిగా ఆచమనం చేసి ఆ స్వర్గవాసి ఉత్తమమైన శ్రేష్ఠ విమానాన్ని ఎక్కడానికి ఉపక్రమించాడు.’ దృశ్యపు భయానకత్వాన్ని కవి సంయమనంతో వర్ణిస్తున్నాడు — దీర్ఘ వర్ణన లేదు, కేవలం కర్మల క్రమం: దిగడం, భక్షించడం, స్నానం, మళ్ళీ ఎక్కడం. ‘యథాన్యాయం’ (యథావిధిగా) అనే పదంతో స్వర్గవాసి ఆచమనం మొదలైన శాస్త్రీయ విధిని పాటిస్తున్నాడని సూచించబడింది — అతడు రాక్షసుడు కాదు, ధర్మజ్ఞుడైన పుణ్యాత్ముడు, అయినప్పటికీ ఈ కర్మ చేస్తున్నాడు. ఈ విరోధమే అగస్త్యుని ప్రశ్నకు కారణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో పదహారవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘మాంసం బహు చ సుష్ఠు చ’ అని ఉంది, ముద్రణలో ‘మాంసం బహు సుపీవరమ్’; పదిహేడవ శ్లోకంలో ‘పురుషర్షభ’కు బదులు ‘రఘునందన’. అగస్త్యుని దృష్టిలో ఈ దృశ్యం అత్యంత అద్భుతమైనది — దివ్యపురుషుడు మృతమాంసం తింటున్నాడు. అతని భక్షణలో సిగ్గు లేదు, తొందరా లేదు; ‘యథాకామం’ (ఇష్టం వచ్చినంత) అనే పదంతో అతని ఆకలి తీవ్రత సూచించబడింది.
‘దేవునిలా ఉన్న అతడు విమానం ఎక్కుతుండగా చూసి నేను ఆ పురుషశ్రేష్ఠునితో ఈ మాట అన్నాను — “దేవునిలా ఉన్న నీవు ఎవరు? నీ ఆహారం నిందితమైనది. సౌమ్యుడా, దీనిని నీవు ఎందుకు తింటున్నావో చెప్పాలి. దేవతలచే గౌరవించబడిన ఎవరికి ఇలాంటి స్థితి, ఇలాంటి ఆహారం ఉంటుంది? సౌమ్యుడా, ఆశ్చర్యంగా ఉంది; యథార్థంగా వినాలని కోరుకుంటున్నాను. ఈ శవం నీకు తగిన భక్ష్యం అని నేను అనుకోవడం లేదు.” నరేంద్రా, కుతూహలంతో నేను ఇలా అడగగా ఆ స్వర్గవాసి నా ఈ మాటంతా విని సత్యమూ ప్రియమూ అయిన మాటలతో జరిగినదంతా జరిగినట్లు నాకు చెప్పాడు.’ అగస్త్యుని ప్రశ్నలో నింద లేదు, కేవలం జిజ్ఞాస — ‘దేవునిలా ఉన్నవాడా’ అనే సంబోధనతో అతడు ఆదరాన్ని కాపాడుతున్నాడు. ఇరవయ్యవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది — ‘కస్య స్యాదీదృశో భావః’, ‘ఆశ్చర్యం వర్తతే సౌమ్య’, ‘నాహమౌపయికం మన్యే’ అనే మూడు అర్ధభాగాలు ఒకే సంఖ్యలో ఉన్నాయి; చివరి అర్ధభాగం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది సర్గ ముగింపునూ కథలోని తరువాతి భాగాన్నీ కలుపుతుంది. ‘నాహమౌపయికం మన్యే’ (తగినదని నేను అనుకోవడం లేదు) అనే పంక్తిలో ముని వివేకం కనిపిస్తుంది — అతడు తీర్పు ఇవ్వడం లేదు, కేవలం కారణాన్ని తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు. స్వర్గవాసి సమాధానం ‘సూనృతయా గిరా’ (సత్యమూ ప్రియమూ అయిన మాటలతో), అందువల్ల తరువాతి సర్గలో అతని కథ సత్యమైనదీ ప్రియమైనదీ అవుతుందని సూచించబడింది. ఇలా కవి ఒక రహస్యాన్ని సర్గ చివర ఉంచి, దానిని తరువాతి సర్గలో విప్పుతాడు. స్వర్గవాసి పరిచయం కూడా ఇంకా గూఢంగానే ఉంది — అతడు ఎవరు, ఎవరి కుమారుడు అనేది ముందు మాత్రమే తెలుస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७॥