॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 65వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

వాల్మీకి ఆశ్రమంలో శత్రుఘ్నుడు, కల్మాషపాదుని కథ

శత్రుఘ్నుడు వాల్మీకి ఆశ్రమానికి వెళ్ళడం, ముని ఆతిథ్యం, యజ్ఞస్థానం గురించిన ప్రశ్న, సౌదాసుని వేట, రాక్షసవధ, రాక్షసుని ప్రతీకారం, వసిష్ఠునికి నరమాంస భోజనం, పరస్పర శాపం, కల్మాషపాదుడనే పేరు, శాపాంతం

గత సర్గ చివరలో చెప్పబడింది — సేనను ముందుగా పంపి శత్రుఘ్నుడు ఒక నెల రాముని పక్కన ఉన్నాడు. తరువాత నెల మాత్రం ఉండి అతడు ఒక్కడే వేగంగా బయలుదేరాడు; సేన ముందుగానే బయలుదేరింది. దారిలో మధ్యలో రెండు రాత్రులు గడిపి, శూరుడైన రాఘవనందనుడు వాల్మీకి పుణ్యాశ్రమానికి, ఉత్తమమైన నివాసస్థానానికి చేరుకొన్నాడు. అక్కడ అతడు మహాత్ముడూ మునిశ్రేష్ఠుడూ అయిన వాల్మీకికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — భగవాన్, గురువైన రాముని పని మీద ఇక్కడికి వచ్చిన నేను ఈ రోజు ఇక్కడ ఉండాలనుకుంటున్నాను; రేపు తెల్లవారగానే వారుణీ దిక్కైన పడమటి దిక్కుకు వెళ్తాను. వాల్మీకి ఆశ్రమానికి శత్రుఘ్నుడు రావడం కథలో ముఖ్యమైన సూత్రం; ఇక్కడే సీత నివసిస్తోంది, ఇక్కడే త్వరలో ఆమె పుత్రులు పుడతారు. కవి స్వయంగా కథలో పాత్రగా ప్రవేశిస్తున్నాడు — ఇది ఉత్తరకాండ విశేషం. శత్రుఘ్నుని వినయం కూడా గమనించదగినది — రాజైనా అతడు ముని అనుమతి అడుగుతున్నాడు, అధికారంతో ఉండటం లేదు. ‘గురోః కృత్యాత్’ (గురువు పని మీద) అనే పదంతో అతడు తన ప్రయాణపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు; రాముడే అతని గురువు.

శత్రుఘ్నుని మాట విని మునిశ్రేష్ఠుడైన వాల్మీకి నవ్వి ఆ మహాత్మునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ఓ మహాకీర్తిమంతుడా, నీకు స్వాగతం. ముని నవ్వు స్నేహానికీ ఆత్మీయతకూ సూచన; ‘అనుమతి ఎందుకు అడుగుతున్నావు’ అనేది అతని భావం. అతడు అంటాడు — ఓ సౌమ్యుడా, ఈ ఆశ్రమం రాఘవుల కులానికి సొంతమైనదే; అందువల్ల నిస్సంకోచంగా నా ఆసనాన్నీ పాద్యాన్నీ అర్ఘ్యాన్నీ స్వీకరించు. రఘువంశంతో వాల్మీకికి గాఢమైన సంబంధం ఉంది; అతడు కులానికి హితైషి. ‘స్వమ్ ఆశ్రమమ్’ (మీ సొంత ఆశ్రమం) అనే మాటతో వాల్మీకి శత్రుఘ్నుని సొంత ఇంట్లోలాగా ఉంచుతున్నాడు. అప్పుడు శత్రుఘ్నుడు పూజను స్వీకరించి, ఫలమూలాలనూ భోజనాన్నీ ఆరగించి, ఎంతో తృప్తి పొందాడు. వనవాసులైన మునుల ఆతిథ్యం సరళమైనది — పండ్లూ దుంపలూ — కానీ ప్రేమపూర్ణమైనది; అందువల్ల రాజకుమారుడు కూడా దానితో పరమతృప్తి పొందుతున్నాడు. అతిథిసత్కారం గృహస్థునికీ మునికీ పరమధర్మం అనే భారతీయ సంస్కృతి విలువ ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆసనం, పాద్యం, అర్ఘ్యం — ఇవి అతిథిపూజలోని క్రమమైన మూడు ఉపచారాలు.

ఫలమూలాలు తిన్న తరువాత శత్రుఘ్నుడు ఆ మహర్షితో అన్నాడు — ఆశ్రమ సమీపంలోని ఈ పూర్వపు యజ్ఞవైభవం ఎవరిది? ఆశ్రమ సమీపంలో ప్రాచీన యజ్ఞపు గుర్తులు — యూపస్తంభాలూ వేదికలూ — చూసి అతనికి జిజ్ఞాస కలిగింది. అతని మాట విని వాల్మీకి ఇలా అన్నాడు — ఓ శత్రుఘ్నా, విను, పూర్వం ఇది ఎవరి యజ్ఞస్థానమో. మీ పూర్వీకుడు సుదాసుడు అనే రాజు; ఆ భూపతి కుమారుడు వీరసహుడు అనే పరాక్రమవంతుడు, అతి ధార్మికుడు. ముద్రణలో ‘వీరసహః’ అని ఉంది; ముందు అతడే ‘మిత్రసహుడు’, ‘సౌదాసుడు’, ‘కల్మాషపాదుడు’ అనే పేర్లతో కూడా పేర్కొనబడతాడు. ఇక్ష్వాకువంశపు పూర్వీకుని కథ కావడం వల్ల శత్రుఘ్నునికి ఇది ప్రత్యేకంగా రుచికరమవుతుంది, ఎందుకంటే అతడు కూడా అదే వంశానికి చెందినవాడు. వాల్మీకి ఇతిహాసం చెపుతూ వంశపు గౌరవాన్నీ దోషాలనూ రెండిటినీ చూపిస్తున్నాడు. కథ ఆరంభంలోనే అతడు అంటున్నాడు — రాజు అతి ధార్మికుడు; అందువల్ల ముందు అతనికి కలిగిన దుఃఖం అతని స్వభావదోషం వల్ల కాదు, శత్రువు కపటం వల్లనే అని శ్రోత గ్రహిస్తాడు.

వాల్మీకి కథను కొనసాగిస్తున్నాడు — ఆ సౌదాసుడు బాలుడుగా ఉండగానే వేట ప్రారంభించాడు. అడవిలో ఆ శూరుడు తిరుగాడుతున్న ఇద్దరు రాక్షసులను చూశాడు. పెద్దపులుల రూపంలో ఉన్న ఆ ఘోరులిద్దరూ అనేక వేల మృగాలను తిన్నా తృప్తి చెందలేదు. ఆ ఇద్దరు రాక్షసులను చూసి, వారు అడవిని మృగాలు లేనిదిగా చేయడం చూసి, అతడు గొప్ప కోపంతో నిండి, పెద్ద బాణంతో ఒకనిని చంపాడు. ఆ ఒక్కనిని పడగొట్టి, పురుషశ్రేష్ఠుడైన సౌదాసుడు తాపం తీరి, కోపం చల్లారి, చచ్చిన రాక్షసుని చూస్తూ నిలబడ్డాడు. అతడు అలా చూస్తుండటం చూసి ఆ రాక్షసుని సహచరుడు ఘోరమైన సంతాపం చెంది సౌదాసునితో ఇలా అన్నాడు — నిరపరాధి అయిన నా సహచరుని నీవు చంపావు కాబట్టి, ఓ పాపిష్ఠుడా, నీకు కూడా ప్రతీకారం చేస్తాను. ఇలా చెప్పి ఆ రాక్షసుడు అక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. కాలక్రమంలో ఆ బాలుడు మిత్రసహుడు రాజయ్యాడు. ఇక్కడ కథకు బీజం — వైరపు ప్రతిజ్ఞ. రాక్షసుల వైరం దీర్ఘకాలం నిలిచి ఉంటుంది; ఆ రాక్షసుడు సమయం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. బాలుడైన క్షత్రియుడు అడవిని రక్షించడం ధర్మబద్ధమైనదే — మృగాల రక్షణా వనసంరక్షణా రాజు కర్తవ్యం — కానీ దాని ఫలం కాలాంతరంలో దుఃఖకరమైనది. గమనించవలసినది — సౌదాసుడు చచ్చిన రాక్షసుని చూసి తాపం తీరి కోపం చల్లారినవాడయ్యాడు; అతని కోపం శాంతించింది, రెండవ రాక్షసుని వెదకలేదు. ఇదే ప్రమాదం — శత్రుశేషాన్ని విడిచిపెట్టకూడదనే నీతి ఇక్కడ ఉల్లంఘించబడింది. రెండవ రాక్షసుని ‘నిరపరాధి అయిన నా సహచరుడు’ అనే మాట కూడా విచిత్రమైనది — వేలకొలదీ మృగాలను తింటూ కూడా అతడు తనను నిరపరాధిగా భావిస్తున్నాడు.

రాజు కూడా ఈ ఆశ్రమ సమీపంలో యజ్ఞం చేశాడు — అశ్వమేధమనే మహాయజ్ఞం; దానిని వసిష్ఠుడు నిర్వహించాడు. అక్కడ అనేక వేల సంవత్సరాలపాటు సాగిన గొప్ప యజ్ఞం జరిగింది; అది గొప్ప వైభవంతో సమృద్ధమై దేవయజ్ఞంతో సమానమైంది. శత్రుఘ్నుడు చూసిన యజ్ఞవైభవం ఈ యజ్ఞపు అవశేషమే. యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత పూర్వవైరాన్ని స్మరించుకొంటూ ఆ రాక్షసుడు వసిష్ఠుని రూపం ధరించి రాజుతో ఇలా అన్నాడు — ఈ రోజు యజ్ఞం ముగిసిన సందర్భంగా నాకు మాంసంతో కూడిన భోజనం ఇవ్వండి, అతిశీఘ్రంగా; ఇందులో విచారణ చేయవద్దు. ‘విచారణ చేయవద్దు’ అనే మాట కపటానికి లక్షణం — ప్రశ్నను నివారించడానికి. బ్రాహ్మణరూపంలో ఉన్న రాక్షసుడు పలికిన ఆ మాట విని రాజు సంస్కారం తెలిసిన వంటవారితో అన్నాడు — హవిస్సుకు తగిన, మాంసంతో కూడిన రుచికరమైన భోజనాన్ని గురువు సంతోషించేలా త్వరగా సిద్ధం చేయండి. రాజు గురువు ఆజ్ఞను అనుమానం లేకుండా పాలిస్తున్నాడు — ఇది అతని గుణం, కానీ ఇక్కడ అదే దోషానికి దారితీసింది. కపటి అయిన శత్రువు గురువు రూపం ధరించి శిష్యుని భక్తినే ఆయుధంగా మార్చుకుంటున్నాడు. యజ్ఞం ముగిసే సమయం కూడా బాగా ఆలోచించి ఎంచుకొన్నది — దీర్ఘయజ్ఞం ముగిశాక అందరూ అలసిపోయి ఉంటారు, అజాగ్రత్తగా ఉంటారు. ‘మాంసంతో కూడిన భోజనం’ అనే కోరిక కూడా విచిత్రమైనది, ఎందుకంటే యజ్ఞాంతంలో ఋషి సాధారణంగా సాత్త్వికాహారాన్నే కోరతాడు; అయినా రాజు అనుమానించడు. గురుభక్తీ శ్రద్ధా రాజు గుణాలు, కానీ వివేకం కూడా అవసరమని కవి సూచిస్తున్నాడు. ఇలా కథలో దోషం రాజుది కాదు, శత్రువు కపటానిదే.

రాజాజ్ఞతో వంటవాడు కంగారుపడ్డాడు; ఆ రాక్షసుడు మళ్ళీ అక్కడ వంటవాని వేషం ధరించాడు. రెండుసార్లు రూపం మార్చి — మొదట గురువు రూపంలో కోరిక, తరువాత వంటవాని రూపంలో వంట — అతడు కపటాన్ని పూర్తిచేస్తున్నాడు. అతడు మానవమాంసాన్ని రాజుకు సమర్పించాడు — ఇది రుచికరమైన, హవిస్సుకు తగిన మాంసాహారం, తెచ్చాను అని. ఓ నరశ్రేష్ఠా, ఆ రాజు భార్య మదయంతితో కలిసి రాక్షసుడు తెచ్చిన ఆ మాంసభోజనాన్ని వసిష్ఠునికి వడ్డించాడు. విప్రుడైన వసిష్ఠుడు పాత్రలో ఉన్న ఆ మాంసం మానవమాంసమని తెలుసుకొని, గొప్ప కోపంతో నిండి ఇలా పలకడం ప్రారంభించాడు — ఓ రాజా, నీవు నాకు ఈ భోజనం ఇవ్వాలనుకుంటున్నావు కాబట్టి, ఇదే నీ భోజనమవుతుంది, సందేహం లేదు. అంటే నీవు నరమాంసభక్షకుడైన రాక్షసుడవవుతావు. ఋషి కోపం వేగంగా వచ్చింది; అతడు రాజు నిర్దోషిత్వాన్ని పరీక్షించడం లేదు. ఈ కథ చూపించేది — మహాత్ములు కూడా కోపవశులై ఆలోచించకుండా కర్మ చేస్తారు, దాని ఫలం దీర్ఘకాలికమవుతుంది. శాపపు రూపం కూడా కర్మకు తగినది — నీవు ఏ భోజనం ఇచ్చావో, అదే నీ భోజనమవుతుంది. భారతీయ కథలలో శాపం సాధారణంగా అపరాధపు ప్రతిబింబరూపంలోనే ఉంటుంది. రాజు భార్య మదయంతి ప్రస్తావన కూడా గమనించదగినది — ఆమె కూడా భర్తతో కలిసి భోజనం వడ్డిస్తోంది; ముందు ఆమెయే రాజును ప్రతిశాపం నుండి వారిస్తుంది.

అప్పుడు కోపించిన సౌదాసుడు చేతిలోకి నీళ్ళు తీసుకొని వసిష్ఠుని శపించబోయాడు; కానీ అతని భార్య అతనిని వారించింది — ఓ రాజా, పూజ్యుడైన ఋషి వసిష్ఠుడు మనకు ప్రభువు కాబట్టి, దేవతుల్యుడైన పురోహితుని ప్రతిశపించడం నీకు తగదు. భార్య వివేకం రాజును బ్రహ్మహత్యతో సమానమైన పాపం నుండి కాపాడుతుంది. అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు తేజోబలంతో కూడిన, కోపమయమైన ఆ నీటిని విడిచిపెట్టాడు — తన పాదాలపైనే చల్లుకొన్నాడు. దానివల్ల ఆ రాజు పాదాలు అప్పుడు కల్మాషవర్ణం పొందాయి — మచ్చల రంగుగలవయ్యాయి. అప్పటి నుండి మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ రాజు సౌదాసుడు కల్మాషపాదుడయ్యాడు, ఆ పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. శాపజలం నేలపై పడితే పంటలను దహిస్తుంది, అందువల్ల రాజు దాని ఫలాన్ని తానే స్వీకరిస్తున్నాడు — ఇది అతని ధర్మాత్మత్వానికి ప్రమాణం. తరువాత ఆ రాజు భార్యతో కలిసి మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కరించి, బ్రాహ్మణరూపంలోని రాక్షసుడు చెప్పినదానిని వసిష్ఠునికి మళ్ళీ చెప్పాడు. ఇక్కడ రాజు వినయం చూడదగినది — అపరాధం లేకుండా శపించబడినా అతడు గురువుకు నమస్కరించి సత్యాన్ని నివేదిస్తున్నాడు. కోపపు క్షణం గడిచిపోయింది, వివేకం మళ్ళీ లభించింది. ‘కల్మాషపాదుడు’ అనే పేరు ఇక్ష్వాకువంశంలో ప్రసిద్ధం; దాని మూలాన్ని ఇక్కడ వాల్మీకి స్పష్టం చేస్తున్నాడు. భార్య మాట ధర్మపు సూక్ష్మతను చూపిస్తుంది — అన్యాయంగా శపించబడినా గురువును ప్రతిశపించడం తగదు.

రాజు ఆ మాట విని, రాక్షసుడు చేసిన వికృతమైన పనిని తెలుసుకొని, వసిష్ఠుడు మళ్ళీ పురుషశ్రేష్ఠుడైన రాజుతో ఇలా అన్నాడు — కోపంతో ఆవేశించిన నేను పలికిన ఈ మాటను వ్యర్థం చేయలేను; కానీ నీకు వరం ఇస్తాను. ఋషి వాక్కు అమోఘమైనది, అందువల్ల శాపం వెనక్కి తిరగదు, కేవలం దానికి హద్దు విధించబడుతుంది. పన్నెండు సంవత్సరాలు గడువు; తరువాత శాపం అంతమవుతుంది, ఓ రాజేంద్రా, నా అనుగ్రహం వల్ల గతించినదానిని నీవు స్మరించవు. మరపు కూడా అనుగ్రహమే — రాక్షసునిగా చేసిన కర్మల జ్ఞాపకం రాజుకు దుఃఖం కలిగిస్తుంది. ఇలా శత్రుసంహారకుడైన ఆ రాజు ఆ శాపాన్ని అనుభవించి మళ్ళీ రాజ్యాన్ని పొందాడు, ప్రజలను పాలించాడు. వాల్మీకి ముగిస్తున్నాడు — ఆ కల్మాషపాదుని యజ్ఞపు శుభస్థానమే ఇది; దీనిని గురించే నీవు ఈ ఆశ్రమ సమీపంలో నన్ను అడుగుతున్నావు, ఓ రాఘవా. ఆ రాజేంద్రుని అతిదారుణమైన కథను విని శత్రుఘ్నుడు మహర్షికి నమస్కరించి పర్ణశాలలో ప్రవేశించాడు. లవణవధకు వెళ్తున్న శత్రుఘ్నునికి ఈ కథ శిక్షణనిచ్చేది — రాక్షసుని కపటం పట్ల జాగ్రత్తగా ఉండు, శత్రుశేషాన్ని విడిచిపెట్టకు. వసిష్ఠుని అనుగ్రహం కూడా గమనించదగినది — తన దోషం తెలిసినా అతడు శాపాన్ని వెనక్కి తీసుకోలేడు, కానీ దాని కాలానికి హద్దు విధిస్తాడు, మరపు ద్వారా రాజు మనోక్లేశాన్ని నివారిస్తాడు. ఋషుల శాపానుగ్రహాలలో ఇది సామాన్యమైన క్రమం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి