॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 64వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

శత్రుఘ్నుని ప్రయాణం

రాముడు ఇచ్చిన సేనా ధనమూ, సేవకవర్గపు సంతోషపు ప్రాముఖ్యం, ఒంటరిగా వెళ్ళమనే ఉపదేశం, వర్షాకాలంలో లవణవధ, సేనను ముందుగా పంపడం, తల్లులకూ గురువులకూ నమస్కారం, ఒక నెల ఉండి బయలుదేరడం

గత సర్గ చివరలో లవణవధ ఉపాయాన్ని ఉపదేశించి, రాముడు కాకుత్స్థుడైన శత్రుఘ్నుని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రశంసించాడు; తరువాత రఘునందనుడు మరొక మాట చెప్పాడు. రాజ్యాభిషిక్తుడైన రాజుకు సేనా కోశమూ అవసరమని అతనికి తెలుసు. ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, ఈ నాలుగువేల గుర్రాలూ, రెండువేల రథాలూ, వంద ఉత్తమమైన ఏనుగులూ నిన్ను అనుసరించాలి. యోధులు మాత్రమే కాదు — రకరకాల సరుకులతో శోభిస్తున్న అంగడివీధులు, అంటే వర్తకులు, నటులూ నర్తకులూ కాకుత్స్థుని అనుసరించాలి. కొత్త నగరాన్ని స్థాపించడానికి వాణిజ్యమూ వినోదమూ అవసరమనేది రాముని దూరదృష్టి. ఒక నియుతం — పదిలక్షల మేర — వెండి బంగారాలనే ధనాన్ని తీసుకొని, ఓ శత్రుఘ్నా, సరిపడినంత ధనంతో వాహనాలతో వెళ్ళు. ఇలా రాముడు తమ్ముని యుద్ధానికి మాత్రమే కాక, కొత్త రాజ్యస్థాపనకు కూడా సిద్ధం చేస్తున్నాడు. లవణవధ తరువాత అక్కడ నగరనిర్మాణం చేయవలసి ఉంటుందని అతనికి తెలుసు, అందుకే అన్నివిధాల సాధనాలనూ పంపుతున్నాడు. తండ్రి వంటి స్నేహమూ రాజోచితమైన నీతీ ఇక్కడ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి.

రాముడు రాజనీతి మూలసూత్రాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ఓ వీరా, చక్కగా పోషించబడిన, సంతోషంగా తృప్తిగా ఉన్న, ఉద్ధతం కాని సేనను మాటలతోనూ దానాలతోనూ రంజింపజెయ్యి, ఓ నరోత్తమా. సైన్యాన్ని జీతంతో మాత్రమే కాదు, మధురమైన మాటతో దానంతో కూడా ప్రసన్నం చేసుకోవాలి. ‘అనుద్ధతమ్’ (ఉద్ధతం కానిది) అనే విశేషణం వినయం గల సైన్యాన్ని సూచిస్తుంది — అది క్రమశిక్షణ గలది, ఉచ్ఛృంఖలం కానిది. తరువాత సామాన్య తత్త్వాన్ని చెపుతున్నాడు — ధనమూ భార్యలూ బంధువులూ లేని చోట కూడా సేవకవర్గం సంతోషంగా ఉంటే, ఓ రాఘవా, అప్పుడు అంతా సిద్ధిస్తుంది. అంటే దూరదేశంలో ధనమూ భార్యా బంధువులూ సహాయపడరు; అక్కడ తృప్తిగా ఉన్న అనుచరులే రాజుకు బలం. ఈ ఉపదేశం అర్థశాస్త్రంలోని ‘ప్రకృతిరంజనం’ (ప్రజలను రంజింపజేయడం) అనే సిద్ధాంతంతో పొసగుతుంది. రాముడు స్వయంగా వానరసేన ప్రీతితోనే లంకను జయించాడు; అందువల్ల అతని అనుభవమే ఇక్కడ మాట్లాడుతోంది.

తరువాత రాముడు యుద్ధనీతిని ఉపదేశిస్తున్నాడు — సంతోషంగా ఉన్న జనాలతో నిండిన గొప్ప సేనను ముందుగా పంపి, నీవు ఒక్కడివే ధనుస్సు చేతబట్టి మధువనానికి వెళ్ళు. ఎందుకు? మధువు కుమారుడైన లవణుడు యుద్ధం కోరి వస్తున్న నిన్ను గుర్తించకుండా ఉండేలా, అనుమానం కలిగించకుండా వెళ్ళాలి. గొప్ప సేనను చూస్తే అతడు అనుమానించి శూలాన్ని సిద్ధం చేసుకోవచ్చు, అప్పుడు అవధ్యుడవుతాడు. అతనికి మరొక మృత్యువు లేదు, ఓ పురుషశ్రేష్ఠా; అతని ఎదుటికి వెళ్ళేవాడెవడైనా లవణుని చేతిలో చావవలసిందే. అందువల్ల రహస్యమే విజయానికి ఉపాయం. కాలాన్ని కూడా రాముడు నిర్దేశిస్తున్నాడు — వేసవి గడిచి వర్షాకాలపు రాత్రులు వచ్చినప్పుడు, ఓ సౌమ్యుడా, నీవు లవణుని చంపాలి; అదే ఆ దుర్బుద్ధి కాలం. వర్షాకాలంలోనే ఎందుకు అనేది కవి స్పష్టంగా చెప్పడం లేదు; బహుశా అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు ఆహారం కోసం దూరం వెళ్తాడు, లేదా అతని బలం తగ్గుతుంది. దైవజ్ఞునిలా రాముడు కాలపు అనుకూలతను గ్రహిస్తున్నాడు. ఇలా స్థలం — ద్వారం, కాలం — వర్షాకాలం, విధానం — ఒంటరిగా రహస్యంగా అనే మూడూ నిశ్చయమయ్యాయి.

రాముడు సేన మార్గాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — నీ సైనికులు మహర్షులను ముందుంచుకొని బయలుదేరాలి, వేసవి మిగిలి ఉండగానే గంగాజలాన్ని దాటేలా. వేసవి చివరలో గంగలో నీరు తక్కువగా ఉంటుంది, అందువల్ల అప్పుడు సులభంగా దాటవచ్చు. మహర్షులు ముందు నడవడం మార్గదర్శనం కోసం, ఎందుకంటే యమునాతీరవాసులైన వారికి దారి తెలుసు. అక్కడ నదీతీరంలో సేననంతటినీ నిలిపి, నీవు ఏకాగ్రచిత్తుడవై, వేగంగా నడిచేవాడవై, ధనుస్సుతో ముందుకు వెళ్ళు. రాముడు ఇలా అనగా శత్రుఘ్నుడు మహాబలవంతులైన ఆ సేనాముఖ్యులను పిలిపించి ఇలా అన్నాడు — ఇవి మీకు నిర్ణయించిన విడిది స్థలాలు, అక్కడక్కడ మీరు నివసిస్తారు. ఎవరితోనూ విరోధం లేకుండా ఉండాలి, ఎవరికీ బాధ కలగకుండా. కొత్త రాజు మొదటే ప్రజాపీడనను నివారిస్తున్నాడు — సేన దారిలో గ్రామవాసులకు కష్టం కలిగించకూడదని. ఇది శత్రుఘ్నుని ధర్మనిష్ఠమైన శాసనాన్ని సూచిస్తుంది; రాముని శిక్షణ అతని ఆచరణలో వెంటనే కనిపిస్తుంది.

ఇలా సేనాముఖ్యులను ఆజ్ఞాపించి, గొప్ప సేనను పంపి, శత్రుఘ్నుడు కౌసల్యకూ సుమిత్రకూ కైకేయికీ నమస్కరించాడు. ముగ్గురు తల్లులకూ సమానంగా నమస్కారం — రఘుకులంలో తల్లులందరూ సమానంగా పూజనీయులు. తరువాత రామునికి ప్రదక్షిణం చేసి తలవంచి నమస్కరించి, లక్ష్మణునికీ భరతునికీ చేతులు జోడించి నమస్కరించి, నియమవంతుడైన శత్రుఘ్నుడు పురోహితుడు వసిష్ఠునికి కూడా నమస్కరించాడు. రాముడు అనుమతించగా శత్రువులను తపింపజేసే మహాబలుడు శత్రుఘ్నుడు ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరాడు. ప్రయాణారంభంలో పెద్దల ఆశీర్వాదం మంగళకరమనే భారతీయ ఆచారం ఇక్కడ పాటించబడింది. చివరలో కవి వంశస్థ వృత్తంతో ముగిస్తున్నాడు — గజేంద్రాలతో, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాల గుంపులతో నిండిన సేనను ముందుగా పంపి, రఘువంశాన్ని వృద్ధిచేసే అతడు ఒక నెల రాజు రాముని పక్కనే ఉండి, తరువాత బయలుదేరాడు. సేన దారిలో వేచి ఉంటుంది; అతడు మాత్రం నెల తరువాత వేగంగా వెళ్ళి దానిని అనుసరిస్తాడు. ఇలా రాముని ప్రణాళిక — సేన ముందు, నాయకుడు వెనుక ఒంటరిగా — యథావిధిగా పాలించబడింది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः॥ ६४॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి