సర్గ
శత్రుఘ్నుని పట్టాభిషేకం, శూలరహస్యం
శత్రుఘ్నుని సిగ్గు, ఆజ్ఞాస్వీకారం, మధుర రాజ్యంలో పట్టాభిషేకం, దివ్యబాణ ప్రదానం, దాని ఉత్పత్తి కథ, లవణుని శూలపు స్వరూపం, శూలం లేని లవణుని ద్వారం దగ్గరే చంపే ఉపాయం
గత సర్గలో రాముడు శత్రుఘ్నుని మధుపుర రాజ్యంలో అభిషేకించాలని నిశ్చయించాడు. ఆ మాట విని పరాక్రమసంపన్నుడైనా శత్రుఘ్నుడు ఎంతో సిగ్గుపడ్డాడు, మెల్లమెల్లగా మాట్లాడాడు. ‘మెల్లమెల్లగా’ అనే రెండు పదాలు అతని సంకోచాన్ని చూపిస్తాయి — శూరుడైనా అన్న ఎదుట అతడు వినయవంతుడు. అతడు మొదట ధర్మసంకటాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు — ఓ కాకుత్స్థా, ఈ విషయంలో అధర్మం ఉందని మాకు తెలుసు; పెద్ద అన్నలు ఉండగా చిన్నవాడు ఎలా అభిషిక్తుడవుతాడు అని. రఘుకులంలో పెద్దవానికే రాజ్యాధికారం అనేది సంప్రదాయం; భరతుడూ లక్ష్మణుడూ అతని కంటే పెద్దవారు. అయినా అతడు ముందుకు ఇలా అంటాడు — నీ ఆజ్ఞను తప్పక పాలించాలి, ఓ మహాభాగా, దానిని అతిక్రమించడం కష్టం. ఇలా ధర్మపు రెండు పక్షాలను అతడు ఎదుట ఉంచుతున్నాడు — ఒకవైపు పెద్దల అధికారం, మరొకవైపు రాజాజ్ఞ. తరువాత అతడు తన దోషాన్ని వెదకుతున్నాడు — నీ నుండి విన్నాను, శ్రుతుల నుండి కూడా విన్నాను: మధ్యముడైన భరతుడు లవణవధకు ప్రతిజ్ఞ చేస్తుండగా నేను ఎదురు మాట్లాడకుండా ఉండవలసింది. ఇక్కడ ‘శ్రుతమ్’ (విన్నాను) అనే పదం మూడుసార్లు రావడం ఉపదేశపు దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది. అన్న మాటను అతిక్రమించి తానే ప్రతిజ్ఞ చేయడమే అతని దృష్టిలో అపరాధం.
శత్రుఘ్నుడు తన దోషాన్ని వివరిస్తున్నాడు — ‘యుద్ధంలో లవణుని చంపుతాను’ అని నేను ఘోరమైన దుర్వచనం పలికాను; అలా తప్పుగా మాట్లాడినందుకు ఫలంగా ఈ దుర్గతి నాకు కలిగింది, ఓ పురుషశ్రేష్ఠా. అతడు అభిషేకాన్ని సమ్మానంగా భావించడం లేదు, దండనగా చూస్తున్నాడు. పెద్దవాడు చెప్పిన తరువాత మళ్ళీ ఎదురు సమాధానం చెప్పకూడదు; అలాంటి మాట అధర్మంతో కూడినదీ పరలోకాన్ని దూరం చేసేదీ అవుతుంది అని అతడు అంటాడు. అందువల్ల అతడు నిశ్చయించుకుంటున్నాడు — ఓ కాకుత్స్థా, నేను రెండవ సమాధానం చెప్పను; ఓ మానదా, రెండవ సమాధానం వల్ల రెండవ దండన నాపై పడకూడదు. ఇక్కడ సూక్ష్మమైన హాస్యపు ఛాయ కూడా ఉంది — మళ్ళీ ఎదురు మాట్లాడితే ఇంకా గురుతరమైన దండన పడుతుందేమో! చివరకు అతడు తనను తాను పూర్తిగా సమర్పించుకుంటున్నాడు — ఓ రాజా, నేను నీ ఇష్టానుసారం నడిచేవాడను; నీ కోరిక ప్రకారమే చేస్తాను. కానీ ఒక్క అభ్యర్థన చేస్తున్నాడు — ఓ రఘునందనా, నా వల్ల ఏ అధర్మం కలిగినా దానిని నీవు నశింపజెయ్యి. రాజాజ్ఞతో చేసిన కర్మ రాజు బాధ్యతలోకి వస్తుందనే ధర్మశాస్త్రపు అభిప్రాయం ఇక్కడ అనుసరించబడింది. ఇలా శత్రుఘ్నుడు వినయాన్నీ ధర్మబుద్ధినీ వదలకుండా ఆజ్ఞను స్వీకరిస్తున్నాడు; అతని మాటలలో అహంకారపు లేశం కూడా లేదు.
శూరుడూ మహాత్ముడూ అయిన శత్రుఘ్నుడు ఇలా అనగా రాముడు ఎంతో సంతోషించాడు. తమ్ముని వినయంతో, ఆజ్ఞాస్వీకారంతో అతని మనస్సు ప్రసన్నమైంది. అతడు భరతునీ లక్ష్మణునీ ఆదేశించాడు — అభిషేక సామగ్రిని శ్రద్ధగా తీసుకురండి; ఈ రోజే పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాఘవుడు శత్రుఘ్నుని అభిషేకిస్తాను. ‘ఈ రోజే’ అనే పదం రాముని తొందరను సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఋషులు లవణభయంతో పీడితులు, ఆలస్యం తగదు. అతడు మళ్ళీ ఆదేశిస్తున్నాడు — పురోహితుడు వసిష్ఠునీ, నైగములనూ, ఋత్విక్కులనూ, మంత్రులందరినీ నా ఆజ్ఞతో తీసుకురండి. రాజ్యాభిషేకం కేవలం కుటుంబపు ఉత్సవం కాదు; రాజ్యంలోని అన్ని అంగాల — పురోహితుల, ఋత్విక్కుల, పౌరుల, మంత్రుల — సమ్మతితో జరుగుతుందని ఇక్కడ చూపించబడింది. రాజాజ్ఞను తెలుసుకొని మహారథులైన భరతలక్ష్మణులు అలాగే చేశారు. పురోహితుని ముందుంచుకొని, అభిషేక సన్నాహాలు చేసి, రాజులూ బ్రాహ్మణులూ రాజభవనంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుని అభిషేకం విధిపూర్వకంగా జరిగింది. పురోహితునికి అగ్రస్థానం వైదిక విధి ప్రాధాన్యాన్ని చూపిస్తుంది. రాముని ఆజ్ఞను వెంటనే పాలించడమూ సోదరుల ఐక్యమూ ఇక్కడ స్పష్టం.
ఆ అభిషేకం శోభాయమానమైనది, రాఘవునికీ నగరానికీ ఆనందం కలిగించేది అయింది. అభిషిక్తుడైన కాకుత్స్థుడు శత్రుఘ్నుడు సూర్యునిలా ప్రకాశించాడు. కవి ఉపమ ఇస్తున్నాడు — పూర్వం ఇంద్రునితో సహా దేవతలు స్కందుని దేవసేనాపతిగా ఎలా అభిషేకించారో, అలా ఇతడు. ఈ ఉపమ సార్థకమైనది — స్కందుడు తారకాసురుని చంపడానికి అభిషిక్తుడయ్యాడు, శత్రుఘ్నుడు లవణుని చంపడానికి. రెండు చోట్లా అభిషేకం అసురవధకు పూర్వాంగం. అక్లిష్టకర్ముడైన రాముడు శత్రుఘ్నుని అభిషేకించగా పౌరులూ బహుశ్రుతులైన బ్రాహ్మణులూ ఆనందించారు. కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి, ఇతర రాజస్త్రీలు కూడా రాజభవనంలో మంగళకార్యాలు చేశారు. తల్లులందరూ ఒకచోట మంగళాచరణం చేయడం రఘుకులానికి మళ్ళీ లభించిన సౌమనస్యాన్ని సూచిస్తుంది — పూర్వం రాముని అభిషేకాన్ని అడ్డుకొన్న కైకేయి ఈ రోజు చిన్నవాని అభిషేకంలో మంగళం చేస్తోంది. లవణభయంతో రాముని శరణు వేడిన యమునాతీరవాసులైన మహాత్ములైన ఋషులు కూడా అభిషేకపు వార్త విని ఆనందించారు. ఆ జనులందరూ ఆనందంతో ఒకచోట కలిశారు, రాజ్యమంతా ఉత్సవమయమైంది. ఇలా సర్గలోని ఈ భాగం రాజ్యంలోని అన్ని వర్గాల ఆనందాన్ని చిత్రిస్తుంది.
యమునాతీరవాసులైన ఋషులు శత్రుఘ్నుని అభిషేకంతోనే లవణుడు చచ్చినట్లే అని భావించారు — అభిషేకం పూర్తయిందంటే లవణుని మరణం నిశ్చయమని వారు అనుకొన్నారు. రాముని సంకల్పంపై వారికి దృఢమైన విశ్వాసం. అప్పుడు రాఘవుడు అభిషిక్తుడైన శత్రుఘ్నుని ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, అతని తేజస్సును నింపుతూ మధురమైన మాటలు పలికాడు. ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకోవడం తండ్రి వంటి వాత్సల్యాన్ని చూపిస్తుంది; దశరథుడు లేనప్పుడు పెద్దన్నే తండ్రి స్థానంలో ఉంటాడు. ‘తేజః అభిపూరయన్’ (తేజస్సును నింపుతూ) అనే పదంతో రాముడు తన తేజస్సును తమ్మునిలోకి సంచరింపజేస్తున్నాడని సూచించబడుతోంది. అతడు అన్నాడు — ఇది నీకు అమోఘమైన, దివ్యమైన, శత్రుపురాలను జయించే బాణం; ఓ సౌమ్యుడా రఘునందనా, దీనితో లవణుని చంపుతావు. తరువాత అతడు బాణపు ఉత్పత్తిని చెప్పడం ఆరంభిస్తున్నాడు — ఓ కాకుత్స్థా, అజితుడూ దివ్యుడూ స్వయంభువూ అయినవాడు మహాసముద్రంలో పవళించినప్పుడు, దేవతలూ అసురులూ కూడా అతనిని చూడలేనప్పుడు, ఈ బాణం సృష్టించబడింది. ప్రళయకాలంలో సముద్రంలో పవళించిన విష్ణువు స్థితి ఇక్కడ నిర్దేశించబడింది. ఆయుధపు దివ్యమూలం తెలిస్తే శత్రుఘ్నుని విశ్వాసం దృఢమవుతుందని రాముని అభిప్రాయం.
రాముడు బాణపు కథను విస్తరిస్తున్నాడు — సమస్త ప్రాణులకూ కనబడని ఆ దేవుడు కోపంతో నిండి, దురాత్ములైన మధుకైటభుల వినాశనం కోసం ఈ శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని సృష్టించాడు. ఆ అసురులిద్దరూ సమస్త ప్రాణుల వినాశనానికి సిద్ధమై ఉన్నారు. ముల్లోకాలనూ సృష్టించాలని కోరిన అతడు ఈ బాణంతో యుద్ధంలో వారిని చంపాడు. జనుల భోగం కోసం కైటభునీ మధువునూ చంపి, తరువాత ఈ శ్రేష్ఠబాణంతో అతడు లోకాలను సృష్టించాడు. ఇక్కడ సృష్టికి ముందు దుష్టనాశనం అనే క్రమం ఉంది — మొదట విఘ్నాల నివారణ, తరువాత సృష్టి. మధువు పేరు ఇక్కడ రెండుసార్లు స్మరించబడుతోంది — ఆదికాలంలో మధువు అనే అసురుడు ఈ బాణంతో చంపబడ్డాడు, ఈ రోజు మధువు కుమారుడు లవణుడు ఇదే బాణంతో చంపబడతాడు; ఇది నామసామ్యపు సూక్ష్మమైన కూర్పు. రాముడు ముందు తన సంయమాన్ని చూపిస్తున్నాడు — ఓ శత్రుఘ్నా, రావణుని వధించాలని కోరినా నేను ఈ బాణాన్ని ఇంతకుముందు విడవలేదు, ప్రాణులకు గొప్ప నష్టం కలుగుతుందని. దీనివల్ల బాణపు అపారమైన శక్తీ రాముని కరుణా సూచించబడుతున్నాయి. రావణునిపై కూడా ప్రయోగించని బాణం లవణుని కోసం ఇవ్వబడుతోంది — దీనివల్ల లవణవధ ప్రాముఖ్యం తెలుస్తుంది.
తరువాత రాముడు శత్రువు సామర్థ్యాన్ని వివరిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే శత్రుబలం తెలియకుండా యుద్ధం చేయడం తగదు. మహాత్ముడైన త్ర్యంబకుడు శివుడు శత్రువినాశనం కోసం మధువుకు ఇచ్చిన ఉత్తమమైన ఆయుధం, గొప్ప శూలం, ఇప్పుడు లవణుని అధీనంలో ఉంది. లవణుడు ఆ శూలాన్ని భవనంలో ఉంచి మళ్ళీ మళ్ళీ పూజిస్తాడు. అతడు అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళి ఉత్తమమైన ఆహారాన్ని — ప్రాణుల మాంసాన్ని — సంపాదిస్తాడు. కానీ ఎవరైనా యుద్ధం కోరి అతనిని సవాలు చేస్తే, ఆ రాక్షసుడు శూలాన్ని తీసుకొని వానిని భస్మం చేస్తాడు. శూలపు ఈ శక్తి ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది — అది చేతిలో ఉంటే అతడు అజేయుడు. కానీ శూలమనే ఆయుధం భవనంలోనే ఉంచబడుతుందనీ, ఆహారం కోసం బయటకు వెళ్ళేటప్పుడు అతడు దానిని మోసుకువెళ్ళడనీ కూడా ఇక్కడ సూచించబడుతోంది. ఇదే అతని దౌర్బల్యానికి అవకాశం. రాముడు శివుని వరాన్ని అవమానించడు; పైగా దానిని ప్రమాణంగా భావించి దాని పరిమితిలోనే ఉపాయాన్ని వెదకుతాడు. ఇది శ్రీరాముని ధర్మబుద్ధికీ నీతికౌశలానికీ నిదర్శనం.
రాముడు ఉపాయాన్ని ఉపదేశిస్తున్నాడు — ఓ పురుషశార్దూలా, ఆయుధం లేని ఆ లవణుడు నగరంలో ప్రవేశించకముందే నీవు ఆయుధం ధరించి ద్వారం దగ్గర నిలబడు. భవనంలో ప్రవేశించని అతనిని యుద్ధానికి సవాలు చెయ్యి, ఓ మహాబాహూ, అప్పుడు ఆ రాక్షసుని చంపుతావు. మరొక విధంగా చేస్తే అతడు అవధ్యుడవుతాడు; ఇలా చేస్తే మాత్రం, ఓ వీరా, అతడు నశిస్తాడు. చివరకు రాముడు ముగిస్తున్నాడు — ఇదంతా నీకు చెప్పాను, శూలపు విపర్యయాన్ని కూడా; శ్రీమంతుడైన శితికంఠుని (నీలకంఠుని) కృత్యాన్ని అతిక్రమించడం కష్టం కదా. ‘విపర్యయః’ అనే పదంతో శూలపు విపరీత పరిణామం — ధరించినవానికి రక్షణ, అది లేనప్పుడు వినాశం — సూచించబడుతోంది. నీతిశాస్త్రపు మూలతత్త్వం ఇక్కడ ఉంది — శత్రువు బలం ఎక్కడ లేదో, ఆ కాలాన్నీ స్థలాన్నీ ఎంచుకోవాలి. యుద్ధంలో విజయం పరాక్రమంతో మాత్రమే కాదు, బుద్ధితో కూడా సాధించాలి. శత్రుఘ్నుడు ఇప్పుడు దివ్యబాణంతోనూ ఉపాయజ్ఞానంతోనూ సిద్ధంగా ఉన్నాడు; తరువాతి సర్గలలో అతడు ఈ ఉపదేశాన్ని అక్షరాలా పాలిస్తాడు. శివుని వరపు గౌరవాన్ని కాపాడుతూనే రాముడు ధర్మవిజయాన్ని సాధిస్తున్నాడు — ఇదే ఈ సర్గ సారం.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥