॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 62వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

లవణవధకు శత్రుఘ్నుని నియామకం

లవణుని గురించి రాముని ప్రశ్న, ఋషుల సమాధానం, రాముని ప్రతిజ్ఞ, భరతుని ఉత్సాహం, శత్రుఘ్నుని అభ్యర్థన, మధుపురంలో శత్రుఘ్నునికి పట్టాభిషేకం చేయాలనే నిశ్చయం

ఋషులు అలా అనగా రాముడు చేతులు జోడించి ఆ ఋషులకు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘లవణుని ఆహారం ఏమిటి, అతని ఆచారం ఏమిటి, అతడు ఎక్కడ ఉంటాడు?’ రాఘవుని మాట విని ఆ ఋషులందరూ లవణుడు ఎలా పెరిగాడో నివేదించారు — ‘అతని ఆహారం సమస్త ప్రాణులు, ముఖ్యంగా తాపసులు; అతని ఆచారం ఎప్పుడూ రౌద్రత; అతని నివాసం మధువనంలో. అతడు అనేక వేల సింహాలనూ పెద్దపులులనూ మృగాలనూ పక్షులనూ మనుషులనూ చంపి ప్రతిరోజూ తన దైనిక ఆహారం చేసుకుంటాడు. తరువాత ఆ మహాబలుడు మధ్యమధ్యలో ఇతర ప్రాణులను కూడా తింటాడు — ప్రళయకాలం వచ్చినప్పుడు నోరు తెరిచిన యమునిలాగా.’ అది విని రాఘవుడు ఆ మహామునులతో ఇలా అన్నాడు — ‘ఆ రాక్షసుని చంపిస్తాను; మీ భయం తొలగిపోనీ.’ రాముని ప్రశ్న యుద్ధనీతిని అనుసరించినది — శత్రువు ఆహారం, ఆచారం, నివాసస్థానం తెలుసుకొన్న తరువాతే అతనిపై దాడికి ప్రణాళిక వేయాలి. చేతులు జోడించడం బ్రాహ్మణుల పట్ల అతని వినయాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది. ‘విశేషేణ చ తాపసాః’ (ముఖ్యంగా తాపసులు) అనే పునరుక్తి ఋషుల వ్యథను సూచిస్తుంది — వారే అతనికి ప్రియమైన ఆహారం. మధువనం యమునాతీరంలో ఉంది; అక్కడే ముందు మధురాపురి నిర్మించబడుతుంది. ‘నోరు తెరిచిన యమునిలా’ అనే ఉపమ ప్రళయకాలంలో అన్నిటినీ మింగే యమునిది; లవణుని భక్షణకు నియమం లేదు. రాముని సమాధానం సంక్షిప్తం, దృఢం — ‘ఘాతయిష్యామి’ (చంపిస్తాను) అనేది ణిజంత ప్రయోగం; అందువల్ల అతడు స్వయంగా వెళ్ళడు, మరొకరితో చంపిస్తాడు అనే సూక్ష్మసంకేతం ఉంది. ఋషుల వర్ణనలో లవణుని భక్షణ మూడు విధాలు — అడవి జంతువులు, పక్షులు, మనుషులు; అందువల్ల అతని ఉపద్రవం సర్వవ్యాపి. ‘యథా వవృధే’ (ఎలా పెరిగాడో) అనే మాట ఋషులకు అతని బాల్యం నుండీ వృత్తాంతమంతా తెలుసని సూచిస్తుంది. రాముడు ఋషుల భయాన్ని వెంటనే తొలగిస్తున్నాడు, పని వివరాలను తరువాత విచారిస్తాడు.

ఉగ్రతేజస్వులైన ఆ మునులకు అలా ప్రతిజ్ఞ చేసి, రఘునందనుడు కలిసి ఉన్న తమ్ముళ్ళందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘లవణుని చంపే వీరుడెవడు? ఆ బాధ్యత ఎవరి వంతుగా నిర్ణయించాలి — మహాబాహువైన భరతునిదా, బుద్ధిమంతుడైన శత్రుఘ్నునిదా?’ రాఘవుడు ఇలా అనగా భరతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నేను ఇతనిని వధిస్తాను; ఆ బాధ్యత నా వంతుగా నిర్ణయించండి.’ ధైర్యశౌర్యాలతో కూడిన భరతుని మాట విని, లక్ష్మణుని తమ్ముడైన శత్రుఘ్నుడు బంగారు ఆసనం విడిచి లేచి నిలబడ్డాడు. అతడు రాజుకు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘రఘునందనా, మధ్యముడూ మహాబాహువూ అయిన ఆర్యుడు భరతుడు ఎన్నో పనులు చేశాడు. పూర్వం ఆర్యుని రాక కోసం హృదయంలో సంతాపపడుతూ అతడు శూన్యమైన అయోధ్యను పాలించాడు. రాజా, మహాకీర్తిమంతుడైన అతడు నందిగ్రామంలో దుఃఖశయ్యలపై పడుకొని ఇక్కడ ఎన్నో దుఃఖాలు అనుభవించాడు; ఫలమూలాలు తింటూ, జటలు ధరించి, నారచీరలు కట్టుకొని, ఈ రాఘవనందనుడు ఇలాంటి దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తూ ఉన్నాడు. రాజా, సేవకుడనైన నేను ఉండగా అతడు మళ్ళీ క్లేశం పొందకూడదు.’ శత్రుఘ్నుడు అలా అనగా రాఘవుడు మళ్ళీ అన్నాడు. భరతుని తక్షణ ఉత్సాహం అతని వీరత్వాన్ని చూపిస్తుంది; కానీ శత్రుఘ్నుని అభ్యర్థన భ్రాతృప్రేమకు ఉత్కృష్టమైన నిదర్శనం — అతడు తన కీర్తి కోసం కాక, భరతుని విశ్రాంతి కోసం అడుగుతున్నాడు. ‘కృతకర్మా’ అంటే — భరతుడు రాజ్యరక్షణా తపస్సూ చేశాడు, అందువల్ల ఇప్పుడు అతనికి విశ్రాంతి ఉచితం. రాముని వనవాసకాలంలో భరతుని తపస్సు ఇక్కడ మళ్ళీ స్మరించబడుతోంది — నందిగ్రామం, జటలు, నారచీరలు, ఫలమూలాలు. ‘ప్రేష్యే మయి’ (సేవకుడనైన నేను) అంటూ శత్రుఘ్నుడు తనను సేవకునిగా భావిస్తున్నాడు; అతడు లక్ష్మణుని తమ్ముడు, అతనిలాగే సేవాభావం గలవాడు. ఆసనం విడిచి లేవడం వినయానికి సూచన. రాముడు ఇద్దరి పేర్లే తీసుకుంటున్నాడు — భరతునిదీ శత్రుఘ్నునిదీ; లక్ష్మణుని పేరు ఇక్కడ చెప్పలేదు, అతడు సభలో ఉన్నప్పటికీ. శత్రుఘ్నుడు ఇంతకుముందెప్పుడూ ముఖ్యమైన పని చేయలేదు; అందువల్ల ఈ అవకాశం అతని పరాక్రమం ప్రకాశించడానికి. సోదరుల మధ్య పోటీ కాదు, ఒకరి విశ్రాంతి కోసం మరొకరి త్యాగం — ఇది రఘుకులపు ఆదర్శం.

రాముడు అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, అలాగే కానివ్వు; నా ఆజ్ఞను పాలించు. నిన్ను మధువు శుభనగరంలో రాజ్యాభిషిక్తుని చేస్తాను. మహాబాహూ, నీవు భరతుని గురించి ఆలోచిస్తే — అతని విశ్రాంతిని కోరితే — అతనిని ఇక్కడే ఉండనిచ్చి నీవు వెళ్ళు; నీవు శూరుడవు, విద్య నేర్చినవాడవు, నగరాన్ని స్థాపించడంలో సమర్థుడవు. యమునాతీరంలో నగరాన్నీ, శుభమైన జనపదాలనూ స్థాపించు. ఒక రాజు వంశాన్ని పెకలించివేసి, ఆ స్థానంలో మరొక రాజును నిలపనివాడు నరకానికి వెళ్తాడు. ఆ నీవు పాపనిశ్చయుడైన మధువు కుమారుడు లవణుని చంపి, నా మాటను గౌరవిస్తే, ధర్మంతో రాజ్యాన్ని పాలించు. శూరా, నా మాటకు మధ్యలో ఎదురు సమాధానం చెప్పకూడదు. చిన్నవాడు పెద్దవాని ఆజ్ఞను పాలించాలి, ఇందులో సందేహం లేదు. కాకుత్స్థా, వసిష్ఠుడు మొదలైన విప్రులు విధిపూర్వకంగా మంత్రాలతో చేసే, నేను సిద్ధం చేసిన అభిషేకాన్ని స్వీకరించు.’ రాముడు శత్రుఘ్నుని ప్రతిపాదనను స్వీకరిస్తున్నాడు, కానీ అతనికి అంతకంటే ఎక్కువ ఇస్తున్నాడు — యుద్ధం మాత్రమే కాదు, రాజ్యం కూడా. రాజధర్మపు నియమం — శత్రువంశాన్ని నిర్మూలించినప్పుడు అక్కడ కొత్త రాజును స్థాపించాలి, లేకపోతే దేశం అరాజకమవుతుంది; ఈ నీతి నరకభయంతో దృఢపరచబడింది. ‘ఎదురు సమాధానం చెప్పకూడదు’ అనే ఆజ్ఞ శత్రుఘ్నుడు నిరాకరించే అవకాశాన్ని ముందుగానే నివారిస్తుంది — వినయవంతుడైన అతడు అన్నల ఎదుట రాజ్యాన్ని కోరుకోడు. ‘చిన్నవాడు పెద్దవాని ఆజ్ఞ పాలించాలి’ — రాముడు స్వయంగా తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించాడు, అందువల్ల అతని మాట ప్రమాణం. తరువాతి సర్గలో శత్రుఘ్నుని అభిషేకం వర్ణించబడుతుంది. ‘కృతవిద్యః’ (విద్య నేర్చినవాడు), ‘సమర్థః నివేశనే’ (నగరస్థాపనలో సమర్థుడు) అనే విశేషణాలు శత్రుఘ్నుని యోగ్యతను నిరూపిస్తాయి — అతడు యోధుడు మాత్రమే కాదు, నగరనిర్మాత కూడా అవుతాడు. మధుపురి ముందు మధుర అని ప్రసిద్ధమైంది, అక్కడ శత్రుఘ్నుని రాజ్యం.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి