సర్గ
మధువు వరప్రాప్తి, లవణుని అత్యాచారం
రాముని ప్రశ్న, భార్గవుని కథనం — లోల కుమారుడైన మధువు ధర్మనిష్ఠ, రుద్రుని నుండి శూలవరం, శూలం కుమారునికి సంక్రమించడం, కుంభీనసి కుమారుడైన లవణుని దౌర్జన్యం, ఋషుల శరణాగతి
ఋషులు ఇలా అంటుండగా కాకుత్స్థుడు ఇలా అన్నాడు — ‘మునులారా, పని ఏమిటి? చెప్పండి; మీ భయం ముందుగానే తొలగిపోనీ.’ కాకుత్స్థుడు అలా అనగా భార్గవుడైన చ్యవనుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నరేశ్వరా, దేశానికీ మాకూ కలిగిన భయాలకు మూలమేమిటో విను. రాజా, పూర్వం కృతయుగంలో లోల పెద్దకుమారుడు మధువు అనే మహాబుద్ధిమంతుడైన దైత్యుడు, మహాసురుడు ఉండేవాడు. అతడు బ్రాహ్మణభక్తుడు, శరణాగతులను రక్షించేవాడు, బుద్ధిలో సుస్థిరుడు; పరమోదారులైన దేవతలతో కూడా అతనికి సాటిలేని స్నేహం ఉండేది. ఆ మధువు పరాక్రమసంపన్నుడు, ధర్మంలో ఏకాగ్రచిత్తుడు; ఎంతో గౌరవంతో రుద్రుడు అతనికి అద్భుతమైన వరం ఇచ్చాడు.’ రాముని ‘మీ భయం ముందుగానే తొలగిపోనీ’ అనే మాట పని వినకముందే ఇచ్చిన అభయదానం — ఇది అతని రాజధర్మం. ఆశ్చర్యం — భయానికి మూలమైన మధువు దైత్యుడైనా ధర్మనిష్ఠుడు; అసురుడు కూడా ధర్మంతో శివుని అనుగ్రహం పొందుతాడు. ఇలా దుష్టత్వం జాతి వల్ల కాదు, ఆచరణ వల్లనే అని కవి చూపిస్తున్నాడు. సమీక్షిత పాఠంలో మధువు ‘సుమహాబలః’ (మహాబలవంతుడు) అని ఉంది, ఇక్కడ ‘సుమహామతిః’ (మహాబుద్ధిమంతుడు) — ముద్రణ పాఠం అతని బుద్ధిమత్తనూ ధర్మనిష్ఠనూ మరింతగా ప్రకాశింపజేస్తుంది. లోల అతని తల్లి పేరు, ఇతరత్ర ప్రసిద్ధురాలు కాదు. భార్గవుడు ‘దేశానికి కూడా’ అంటున్నాడు — భయం ఋషులది మాత్రమే కాదు, దేశం మొత్తానిది. కథ ఆరంభం కృతయుగం నుండి; అందువల్ల సమస్య పురాతనమైనది, ఎన్నో యుగాల రాజులు దానిని నివారించలేదు. ఋషులు కథను తండ్రి గుణాలతో ఆరంభిస్తున్నారు — దీనివల్ల కుమారుని దుష్టత్వం మరింత స్పష్టమవుతుంది.
‘ఎంతో సంతోషించిన మహాత్ముడు రుద్రుడు తన శూలం నుండి మహాశక్తిమంతమైన, మహాకాంతిమంతమైన శూలాన్ని బయటకు తీసి ఇచ్చి, ఇలా అన్నాడు — “నీవు నన్ను ప్రసన్నుని చేసే ఈ సాటిలేని ధర్మాన్ని ఆచరించావు; ఎంతో ప్రీతితో నీకు ఉత్తమమైన ఆయుధాన్ని ఇస్తున్నాను. మహాసురా, నీవు దేవతలతోనూ విప్రులతోనూ విరోధం పెట్టుకోనంతకాలం ఈ శూలం నీదిగా ఉంటుంది; లేకపోతే అది నశిస్తుంది. ఎవడు నిశ్చింతగా, నిర్భయంగా నిన్ను యుద్ధానికి ఎదుర్కొంటాడో, వానిని భస్మం చేసి శూలం మళ్ళీ నీ చేతికి తిరిగి వస్తుంది.” ఇలా రుద్రుని నుండి వరం పొంది ఆ మహాసురుడు మళ్ళీ మహాదేవునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — “భగవాన్, ఈ అనుత్తమమైన శూలం నా వంశానికి కూడా ఎల్లప్పుడూ ఉండాలి; దేవా, నీవు దేవతలకు ఈశ్వరుడవు కదా.” అలా అంటున్న మధువుకు సమస్త ప్రాణులకూ పతి అయిన దేవుడు మహాదేవుడు శివుడు ఇలా బదులిచ్చాడు — “ఇది అలా జరగదు. కానీ నా అనుగ్రహంతో పలికిన నీ శుభవాక్కు వ్యర్థం కాకూడదు; నీ ఒక్క కుమారునికి ఈ శూలం చెందుతుంది. ఈ శూలం నీ కుమారుని చేతిలో ఉన్నంతకాలం, శూలం చేతబట్టిన అతడు సమస్త ప్రాణులకూ అవధ్యుడవుతాడు.”’ వరంలోని షరతు గమనించదగినది — దేవబ్రాహ్మణ విరోధం కలిగితే శూలం నశిస్తుంది; అందువల్ల శూలపు శక్తి ధర్మనిష్ఠపై ఆధారపడి ఉంది. మధువు రెండవ కోరిక లోభానికి సూచన — వంశపరంపరలో ఆయుధం శాశ్వతంగా ఉండాలని. శివుడు దానిని పాక్షికంగానే అంగీకరిస్తాడు — ఒక్క కుమారునికి మాత్రమే; ముందు ఈ పరిమితే లవణవధకు ఉపాయాన్ని ఇస్తుంది, ఎందుకంటే శూలం ఎప్పుడూ చేతిలో ఉండదు. ‘నీ వాక్కు వ్యర్థం కాకూడదు’ అనేది శివుని కరుణ — భక్తుని కోరికను పూర్తిగా తిరస్కరించడం అతనికి ఇష్టం లేదు. ‘భస్మం చేసి మళ్ళీ చేతికి వస్తుంది’ — ఇది శూలపు స్వభావం; అమోఘమైనది, తిరిగి వచ్చేది; అందువల్ల శూలం చేతబట్టిన లవణుని శత్రువు యుద్ధంలో జయించలేడు. ఇదే ముందు శత్రుఘ్నుని యుద్ధనీతికి ఆధారం — శూలం లేనప్పుడే లవణుని ఎదుర్కోవాలి.
‘ఇలా దేవుని నుండి ఎంతో గొప్ప అద్భుతమైన వరం పొంది, ఆ అసురశ్రేష్ఠుడు మధువు మిక్కిలి ప్రకాశించే భవనాన్ని నిర్మింపజేశాడు. అతనికి ప్రియమైన మహాభాగ్యవతి అయిన భార్య కుంభీనసి; ఆమె విశ్వావసువుకు అనలయందు పుట్టిన మహాకాంతిమంతురాలైన సంతానం. ఆమెకు మహాపరాక్రమవంతుడూ దారుణుడూ అయిన లవణుడు అనే కుమారుడు పుట్టాడు; ఆ దుష్టాత్ముడు బాల్యం నుండే పాపాలనే చేశాడు. అవినయుడైన ఆ కుమారుని చూసి కోపంతో నిండిన మధువు శోకంలో మునిగాడు, కానీ అతనితో ఏమీ అనలేదు. అతడు ఈ లోకాన్ని విడిచి వరుణాలయమైన సముద్రంలో ప్రవేశించాడు; లవణునికి శూలాన్ని అప్పగించి, వరాన్ని గురించి అతనికి తెలియజేశాడు. ఆ లవణుడు శూలపు ప్రభావం వల్లా తన దౌర్జన్యం వల్లా ముల్లోకాలనూ, ముఖ్యంగా తాపసులను, బాధిస్తున్నాడు.’ కుంభీనసి రావణుని కులానికి సంబంధించినది; ఆమెను మధువు అపహరించాడని ఉత్తరకాండ పూర్వభాగంలో వర్ణించబడింది; అందువల్ల లవణుడు రాక్షసకులంతో కూడా సంబంధం గలవాడు. ధర్మనిష్ఠుడైన తండ్రికి దుష్టుడైన కుమారుడు — మధువు శోకం దీనివల్లనే. అతని మౌనం పుత్రప్రేమ వల్ల; దండించలేకపోయాడు; చివరకు తానే లోకాన్ని విడిచిపెట్టాడు. ఇది తండ్రి దౌర్బల్యానికి ఉదాహరణ — కుమారుని అదుపులో ఉంచడు, పైగా ఆయుధం ఇస్తాడు. ‘విశేషేణ చ తాపసాన్’ (ముఖ్యంగా తాపసులను) — ఋషుల భయానికి ఇదే కారణం. మధువు దేవబ్రాహ్మణ విరోధం చేయలేదు, అందువల్ల అతని శూలం సురక్షితంగా ఉంది; లవణుడు మాత్రం తాపసులను పీడిస్తున్నాడు — కానీ వరంలోని షరతు మధువుకే వర్తిస్తుంది, కుమారునికి మాత్రం ‘చేతిలో ఉన్నంతకాలం’ అనేదే. ఇలా దుష్టుని చేతిలో దివ్యాయుధం లోకానికి ఆపదకు కారణమవుతుంది.
‘కాకుత్స్థా, లవణుని ప్రభావం ఇలాంటిది, శూలం కూడా అలాంటిది; ఇది విని నిర్ణయం తీసుకో; నీవే మాకు పరమగతివి. రామా, పూర్వం భయార్తులైన ఋషులు ఎందరో రాజులను అభయం అడిగారు; కానీ వీరా, రక్షకుడెవడూ మాకు కనబడలేదు. నాయనా, సేనావాహనాలతో సహా రావణుడు చంపబడ్డాడని విని, భూమిపై మరొక రాజును రక్షకునిగా మేము ఎరుగము. అందువల్ల లవణుని భయంతో పీడితులైన మమ్మల్ని రక్షించమని కోరుతున్నాం. రామా, భయం వల్ల పుట్టిన కారణం ఏదైతే తలెత్తిందో, దానిని నీకు నివేదించాం. నీవు దానిని నివారించగల సమర్థుడవు; అహీనపరాక్రమా, మా కోరిక నెరవేర్చు.’ రావణవధ కీర్తియే ఋషుల విశ్వాసానికి ఆధారం — రావణుని జయించినవాడు లవణుని కూడా జయించగలడు. ‘రక్షకుని ఎరుగము’ అనే మాట రెండుసార్లు రావడం నిరాశ పునరావృత్తి; ఇతర రాజులు పని బరువుకు భయపడ్డారని గత సర్గలో చెప్పబడింది. ‘నీవే మాకు పరమగతివి’ అనేది శరణాగతి వచనం; రాముని శరణాగతవాత్సల్యం ప్రసిద్ధమైనది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో (వియోగినీ) ఋషుల ప్రార్థనను ముగిస్తుంది; అది ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్) మాత్రమే ఉంది. ఋషులు స్వయంగా తపోబలంతో లవణుని శపించగలరు, అయినా వారు రాజును శరణు వేడుతున్నారు — ఎందుకంటే దుష్టనిగ్రహం రాజధర్మం, తపస్వుల తపస్సును శాపాలతో వ్యయం చేయకూడదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥