॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · 60వ సర్గ

ఉత్తరకాండ

సర్గ

చ్యవనాది ఋషుల రాక

వసంతరాత్రి, ప్రభాతంలో రాముని దర్శనం, సుమంత్రుని నివేదన, భార్గవుడైన చ్యవనుని నాయకత్వంలో యమునాతీరవాసులైన ఋషుల ప్రవేశం, సత్కారం, రాముని ప్రతిజ్ఞ, ఋషుల ప్రశంస

రామలక్ష్మణులు అప్పుడు ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగా వసంతరాత్రి వచ్చింది — చల్లగానూ లేదు, వేడిగానూ లేదు. తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతంలో పూర్వాహ్ణకృత్యాలు పూర్తిచేసి, పౌరకార్యాలు తెలిసిన కాకుత్స్థుడు దర్శనం ఇవ్వడానికి బయలుదేరాడు — ప్రజలకు దర్శనం ఇవ్వడానికి బయటకు వచ్చాడు. అప్పుడు సుమంత్రుడు వచ్చి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజా, ఈ తాపసులు ద్వారం దగ్గర ఆపబడి నిలబడి ఉన్నారు. మహారాజా, భార్గవుడైన చ్యవనుని ముందుంచుకొని ఈ మహర్షులు తొందరపడుతూ నీ దర్శనం కోరుతున్నారు, నరవ్యాఘ్రా — నీ పట్ల ప్రీతి గల యమునాతీరవాసులు.’ అతని ఆ మాట విని ధర్మం తెలిసిన రాముడు ఇలా అన్నాడు. మొదటి రెండు శ్లోకాలు ప్రచలిత పాఠంలో (వల్గేట్) మాత్రమే ఉన్నాయి — అవి గత సర్గల కథారాత్రినీ ప్రభాతాన్నీ కలిపే సూత్రం. సమీక్షిత పాఠంలో సర్గ సుమంత్రుని రాకతోనే ఆరంభమవుతుంది. ‘ప్రతిహతాః’ అంటే — ద్వారపాలకులచే ఆపబడినవారు; అందుకే ఋషుల తొందరా, రాముని తక్షణ ఆజ్ఞా. ‘ప్రీయమాణాః’ అంటే ఋషులు రాముని పట్ల ప్రీతి గలవారు. గత సర్గలలో రాజు దర్శనం ఇవ్వకపోవడంలోని దోషాలు చెప్పబడ్డాయి; ఇక్కడ రాముడు ఆ ఉపదేశాలను ఆచరిస్తున్నాడు — ఋషులు ఒక్క క్షణం ఎదురుచూడటం కూడా అతడు సహించడు. వసంతకాలపు సమశీతోష్ణమైన రాత్రి కథకు శుభమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది. భార్గవుడైన చ్యవనుడు భృగువు కుమారుడు, మహాతపస్వి; అతని నాయకత్వంలో రావడం విషయపు గంభీరతను సూచిస్తుంది. యమునాతీరం మధువనానికి సమీపం, అక్కడ లవణుని నివాసం ముందు వర్ణించబడుతుంది; అందువల్ల ఋషుల నివాసస్థానమే వారి భయానికి కారణాన్ని సూచిస్తుంది. సుమంత్రుడు రాజు వృద్ధ సచివుడు; ఋషుల తొందరను చూసి అతడు వెంటనే నివేదిస్తున్నాడు.

రాముడు అన్నాడు — ‘భార్గవుడు మొదలైన మహాభాగులైన ద్విజులను లోపలికి తీసుకురండి.’ రాజాజ్ఞను శిరసావహించి ద్వారపాలకుడు తలపై చేతులు జోడించి, అప్పుడు ఎంతో దుర్జయులైన ఆ తాపసులను లోపలికి తీసుకువచ్చాడు. తమ తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న వందమందికి పైగా మహాత్ములైన తాపసులు రాజభవనంలో ప్రవేశించారు. ఆ ద్విజులు సమస్త తీర్థజలాలతో నిండిన, పూజించబడిన కలశాలనూ, ఫలమూలాలనూ తీసుకొని రామునికి ఎన్నో కానుకలు సమర్పించారు. రాముడు ప్రీతితో ఆ తీర్థజలాలనూ రకరకాల ఫలాలనూ అన్నిటినీ స్వీకరించి, మహామునులందరితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఇవి శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలు; యథార్హంగా కూర్చోండి.’ రాముని మాట విని మహర్షులందరూ అందమైన బంగారు దర్భాసనాలపై కూర్చున్నారు. అక్కడ కూర్చున్న ఋషులను చూసి, శత్రుపురాలను జయించే రాఘవుడు నియమంతో చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు. ఋషులు రాజు దగ్గరకు వట్టి చేతులతో రాలేదు — తీర్థజలమూ ఫలమూలాలూ, తపస్వులకు తగిన కానుకలు. ద్వారపాలకుడు తలపై చేతులు జోడించడం ఋషుల పట్ల రాజభవనపు ఆదరాన్ని సూచిస్తుంది. వందమందికి పైగా ఋషులు — అందువల్ల వారి పని గురుతరమైనదని ముందుగానే తెలుస్తుంది. రాముడు రాజైనా అతిథుల సత్కారాన్ని తానే చేస్తున్నాడు, ఆసనాలు చూపిస్తున్నాడు. ‘యథార్హమ్’ అంటే — ప్రతి ఋషీ తన తపస్సుకూ వయస్సుకూ తగినట్లు ఆసనం తీసుకోవాలి; ఇది సభామర్యాద. బంగారు దర్భాసనాలు రాజోచితమైన సమ్మానం — మునుల సాధారణ ఆసనం దర్భలతో చేసినది, కానీ ఇక్కడ బంగారుమయం. రాముని నియమమూ చేతులు జోడించడమూ బ్రాహ్మణుల పట్ల అతని వినయాన్ని చూపిస్తాయి; అది ముందు కూడా ఎన్నోసార్లు ప్రకటమైంది.

రాముడు అన్నాడు — ‘మీరు వచ్చిన పని ఏమిటి? ఏకాగ్రచిత్తుడనై నేను ఏమి చేయాలి? నేను మహర్షుల ఆజ్ఞకు బద్ధుడను, మీ కోరికలన్నిటినీ సంతోషంగా నెరవేర్చేవాడను. ఈ సమస్త రాజ్యమూ, హృదయంలో ఉన్న ప్రాణమూ — ఇదంతా నాకు ద్విజుల కోసమే; ఇది మీకు సత్యంగా చెపుతున్నాను.’ అతని ఆ మాట విని ఉగ్రతపస్వులైన యమునాతీరవాసులైన ఋషుల నుండి గొప్ప ‘సాధు సాధు’ అనే ప్రశంసాధ్వని వెలువడింది. గొప్ప ఆనందంతో నిండిన ఆ మహాత్ములు అన్నారు — ‘నరశ్రేష్ఠా, భూమిపై ఇది నీకే తగినది, మరెవరికీ కాదు. రాజా, ఎందరో మహాబలవంతులైన రాజులు గతించారు; వారు పని బరువును తలచి ప్రతిజ్ఞ చేయడానికి ఇష్టపడలేదు. నీవు మాత్రం బ్రాహ్మణుల పట్ల గౌరవంతో కారణం కూడా చూడకుండానే ఈ ప్రతిజ్ఞ చేశావు. అందువల్ల నీవు ఈ పని చేసి తీరుతావు, ఇందులో సందేహం లేదు; మహాభయం నుండి ఋషులను రక్షించడానికి నీవే తగినవాడవు.’ రాముని ప్రతిజ్ఞ ఆలోచించకుండా చేసినదిలా కనిపిస్తుంది, కానీ అది బ్రాహ్మణుల పట్ల శ్రద్ధ ఫలం. ఋషులు అతని ఈ గుణాన్నే ప్రశంసిస్తున్నారు — పూర్వపు రాజులు పని తెలుసుకొని భయపడ్డారు, రాముడు మాత్రం పని తెలియకుండానే ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. ఇది తరువాతి లవణవధకు భూమిక; అందులో శత్రుఘ్నుడు ఆ పనికి నియమించబడతాడు. ‘హృదయంలో ఉన్న ప్రాణం’ అనే మాట రాముని సమర్పణకు పరాకాష్ఠ — రాజ్యం, ప్రాణాలు, సర్వస్వం. రాముడే ‘కర్త’ (చేసి తీరేవాడు) అని ఋషుల విశ్వాసం; అందువల్ల వారు పని చెప్పడం లేదు, కేవలం ‘మహాభయం’ అని సూచిస్తున్నారు; దాని వివరం తరువాతి సర్గలో. ‘ఉపపన్నం తవైవ భువి’ (భూమిపై ఇది నీకే తగినది) అనే మాటతో రాముని అద్వితీయత ప్రకటించబడుతోంది. ఇతర రాజులు పని బరువు తెలిసి భయపడ్డారు — ఇది లవణుని భయంకరత్వాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది; సర్గను ముగిస్తుంది, ఋషుల ఆశను దృఢపరుస్తుంది.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి