॥वाल्मीकिरामायणम् ఉత్తరకాండ · ప్రక్షిప్త సర్గ 2

ఉత్తరకాండ

ప్రక్షిప్త సర్గ 2

కుక్కకు న్యాయం, బ్రాహ్మణునికి కులపతి పదవి

తల పగిలిన కుక్క సభలో ప్రవేశించడం, రాజధర్మ ప్రశంస, సర్వార్థసిద్ధుడనే భిక్షువు అపరాధం, రాముడు కోపాన్ని నిందించడం, సభ్యుల అభిప్రాయం, కుక్క కోరిన వరంతో బ్రాహ్మణునికి కాలంజరంలో కులపతి పదవి, కుక్క పూర్వజన్మ కథ, కులపతి పదవిలోని దోషాలు

రాముని మాట విని బుద్ధిమంతుడైన లక్ష్మణుడు అప్పుడు వెంటనే కుక్కను పిలిచి రాఘవునికి నివేదించాడు. వచ్చిన కుక్కను చూసి రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘కుక్కా, నీవు చెప్పదలచుకొన్న విషయం నాకు చెప్పు; నీకు భయం లేదు.’ అప్పుడు తల పగిలిన ఆ కుక్క అక్కడ ఉన్న రాముని చూసింది; రాజును చూసి ఆ కుక్క ఇలా మాట్లాడింది. ‘భిన్నమస్తకః’ (తల పగిలినది) అనే విశేషణమే దాని ఫిర్యాదుకు ప్రమాణం — దెబ్బతో దాని తల పగిలింది. రాముడు మొదట దానికి అభయం ఇస్తున్నాడు, ఎందుకంటే రాజసభలో పశువుకు భయం సహజం; అభయదానం న్యాయానికి మొదటి మెట్టు. ‘నీకు భయం లేదు’ అనే మాట గత సర్గలో కుక్క పలికిన ‘భయాలలో అభయం ఇచ్చేవాడు’ అనే విశేషణాన్ని సార్థకం చేస్తుంది. లక్ష్మణుడు ‘మతిమాన్’ (బుద్ధిమంతుడు) అని విశేషించబడ్డాడు, ఎందుకంటే అతడు కుక్క వినయాన్నీ మర్యాదనూ గ్రహించి రాముని ఆజ్ఞను వెంటనే పాలిస్తున్నాడు. రాముడు స్వయంగా కుక్కను, దాని దెబ్బతిన్న తలను చూస్తున్నాడు; దీనివల్ల ప్రమాణం కూడా ప్రత్యక్షమే. రాజసభలో పశువు ప్రవేశించడం అపూర్వమైన సంఘటన; కానీ రాముడు దానిని అసాధారణంగా భావించడం లేదు — పని మీద వచ్చినది పని మీద వచ్చినదే.

కుక్క అన్నది — ‘రాజే ప్రాణులకు కర్త, రాజే నాయకుడు. ప్రజలు నిద్రిస్తుండగా రాజు మేల్కొని ఉంటాడు, రాజు ప్రజలను పాలిస్తాడు. చక్కగా అమలుచేసిన నీతితో రక్షిస్తూ రాజు ధర్మాన్ని రక్షిస్తాడు; రాజు పాలించకపోతే ప్రజలు త్వరగా నశిస్తారు. రాజు సమస్త జగత్తుకూ కర్త, రక్షకుడు, తండ్రి; రాజే కాలం, యుగం, రాజే ఈ సమస్త జగత్తు. ధరించడం వల్ల ధర్మం అంటారు; ధర్మం చేతనే ప్రజలు నిలుపబడతారు, ఎందుకంటే అది చరాచర సహితమైన ముల్లోకాలనూ ధరిస్తుంది. ద్వేషించే శత్రువులను అదుపులో ఉంచడం వల్లా, ధర్మంతో ప్రజలను రంజింపజేయడం వల్లా — అందుకే ధారణం అంటారు, అదే ధర్మమని నిశ్చయం. రాజా రాఘవా, ఈ పరమధర్మం మరణానంతరం పరలోకంలో ఫలమిస్తుంది; ధర్మం వల్ల పొందలేనిదేదీ లేదని నా అభిప్రాయం. రామా, దానం, దయ, సత్పురుషులను పూజించడం, వ్యవహారాలలో నిజాయితీ — ఇదే పరమధర్మం; రక్షించడం వల్ల ఇహంలోనూ పరంలోనూ ఫలమిస్తుంది. సువ్రతుడవైన రాఘవా, నీవు ప్రమాణాలకే ప్రమాణం; సత్పురుషులు ఆచరించిన ధర్మం నీకు తెలిసినదే. నీవు ధర్మాలకు పరమధామం, గుణాలలో సముద్రం వంటివాడవు. రాజశ్రేష్ఠా, అజ్ఞానంతో నేను నీకు ఉపదేశించాను; తలవంచి నిన్ను ప్రసన్నుని చేసుకుంటున్నాను, ఇందులో నీవు కోపించకూడదు.’ కుక్క ఆ మాట విని రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ రోజు నీ కోసం ఏమి చేయాలి? నిశ్చింతగా చెప్పు, ఆలస్యం చేయకు.’ రాముని మాట విని కుక్క ఇలా అన్నది — ‘రాజు ధర్మంతోనే రాజ్యాన్ని పొందాలి, ధర్మంతోనే పాలించాలి; ధర్మం వల్ల సమస్త భయాలనూ తొలగించే రాజు శరణ్యుడవుతాడు.’ ఇక్కడ కుక్క రాజధర్మ శాస్త్రాన్ని సంక్షేపంగా చెపుతోంది — ఇది దాని పూర్వజన్మ పాండిత్యానికి సూచన, అది ముందు బయటపడుతుంది. ధర్మశబ్దపు వ్యుత్పత్తి ‘ధృ ధారణే’ (ధరించడం) అనే ధాతువు నుండి — లోకాన్ని ధరించేది ధర్మం; రాజు దుష్టనిగ్రహంతో, ప్రజారంజనంతో దానిని ధరిస్తాడు. ‘రాజు కాలం’ అనే మాట ప్రసిద్ధమైనది — రాజు ఆచరణ వల్లనే యుగస్వరూపం నిర్ణయమవుతుంది. చివర క్షమాపణ కోరడం దాని వినయాన్ని చూపిస్తుంది: రాజుకు ధర్మోపదేశం చేయడం తన అధికారానికి మించినదని దానికి తెలుసు. ‘ప్రసాదయామి శిరసా’ (తలవంచి ప్రసన్నుని చేసుకుంటున్నాను) — పగిలిన తలతోనే నమస్కారం — కరుణాజనకమైన విరోధాభాసం. కుక్క మాటలలో రాజు మూడు కర్తవ్యాలు స్పష్టం — ధర్మంతో రాజ్యాన్ని పొందడం, ధర్మంతో పాలించడం, ధర్మంతో శరణు ఇవ్వడం. ఇవే రాముని ఆచరణలో కనిపిస్తాయి; అందువల్ల ఈ స్తుతి కూడా యథార్థమైనది, ముఖస్తుతి కాదు. దానం దయ మొదలైన నాలుగు ధర్మాల గణన సామాన్యధర్మపు సారం; అది అన్ని వర్ణాలకూ సమానమైనది.

కుక్క కొనసాగించింది — ‘రాఘవా, ఇది తెలుసుకొని చేయవలసినది చెయ్యి; నా మాట వినండి. సర్వార్థసిద్ధుడు అనే భిక్షువు బ్రాహ్మణుల నివాసంలో ఉంటున్నాడు. నిరపరాధినైన నన్ను అతడు కారణం లేకుండా కొట్టాడు.’ ఇది విని రాముడు అప్పుడు ద్వారపాలకుని పంపాడు. అతడు సమస్త ప్రయోజనాలనూ సాధించడంలో నిపుణుడైన ఆ ద్విజుని తీసుకువచ్చాడు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు అక్కడ రాముని చూసి అన్నాడు — ‘పాపరహితుడవైన రామా, నా వల్ల నీకు ఏమి పని? అది చెప్పు.’ విప్రుడు ఇలా అనగా రాముడు అన్నాడు — ‘ద్విజా, నీవు ఈ కుక్కను కొట్టావు. విప్రా, ఇది నీకు ఏమి అపకారం చేసిందని దీనిని కర్రతో కొట్టావు?’ న్యాయక్రమం స్పష్టం — ఫిర్యాదు, ప్రతివాదిని పిలిపించడం, ప్రశ్న. నిందితుని పక్షం వినడానికి రాముడు బ్రాహ్మణుని కూడా అడుగుతున్నాడు; ఏకపక్ష నిర్ణయం చేయడం లేదు. ‘అనాగసః’ (నిరపరాధి) అనే మాట ఫిర్యాదుకు కేంద్రం — నిరపరాధిని పీడించడం. ‘సర్వార్థసిద్ధుడు’ (అన్ని ప్రయోజనాలూ సిద్ధించినవాడు) అనే పేరు వ్యంగ్యపూర్ణమైనది — భిక్షువై ఉండీ అతడు కోపాన్ని జయించలేదు. బ్రాహ్మణుడు ‘నీకు ఏమి పని’ అని అడగడం అతని అనభిజ్ఞతను సూచిస్తుంది. అతడు రాజును సమభావంతో ‘అనఘా’ (పాపరహితుడా) అని సంబోధిస్తున్నాడు; అతని మనస్సులో దోషబోధ ఇంకా కలగలేదు. రాముని ప్రశ్న ‘నీకు ఏమి అపకారం చేసింది’ అని — కొట్టిన కారణాన్ని అడుగుతున్నాడు, ఎందుకంటే కారణంతో కొట్టినది క్షమించదగినది కావచ్చు, కారణం లేనిది మాత్రం దండనీయం. ఇక్కడ రాముని న్యాయపద్ధతి శాస్త్రీయమైనది — ప్రమాణం, ప్రశ్న, తరువాత నిర్ణయం.

రాముడు అన్నాడు — ‘కోపం ప్రాణాలను హరించే శత్రువు; కోపం మిత్రుని ముఖం ధరించిన విరోధి; కోపం అతి తీక్ష్ణమైన ఖడ్గం; కోపం సమస్తాన్నీ కిందికి లాగుతుంది. తపస్సు చేసినదీ, యజ్ఞం చేసినదీ, దానం ఇచ్చినదీ — అంతటినీ కోపం హరిస్తుంది; అందువల్ల కోపాన్ని విడిచిపెట్టాలి. పరుగెత్తే గుర్రాలలాగా చెడిపోయిన ఇంద్రియాలకు ధైర్యంతో సారథ్యం వహించాలి, ఇంద్రియగోచరమైన విషయాల నుండి వాటిని వెనక్కి లాగి. మనస్సుతో, కర్మతో, వాక్కుతో, చూపుతో లోకశ్రేయస్సును ఆచరించాలి; ఇలా ఆచరించేవాడు ఎవరినీ ద్వేషించడు, పాపంతో అంటబడడు. తీక్ష్ణమైన ఖడ్గం గానీ, కాలితో తొక్కిన పాము గానీ, ఎప్పుడూ కోపంతో ఉన్న శత్రువు గానీ చేయనిది అదుపులో లేని మనస్సు చేస్తుంది. వినయం నేర్చిన, శిక్షణ పొందినవానికి కూడా స్వభావం మారదు; స్వభావాన్ని దాచుకొన్నా అతని ఆచరణ నిశ్చయంగా దానిని బయటపెడుతుంది — స్వభావం ప్రకటమై తీరుతుంది.’ రాముని ఈ ఉపదేశం గీతోపదేశాలతో పొసగుతుంది — ఇంద్రియాలు గుర్రాలు, బుద్ధి సారథి అనే కఠోపనిషత్తు రూపకం ఇక్కడ కూడా ఉంది. ‘మిత్రముఖః రిపుః’ (మిత్రుని ముఖం ధరించిన విరోధి) — కోపం హితకారిలా కనిపిస్తుంది, కానీ చివరకు నాశనం చేస్తుంది. ‘దురనుష్ఠితః ఆత్మా’ అంటే అదుపులో లేని మనస్సు — బయటి శత్రువుల కంటే ఎక్కువ హానికరం. చివరి శ్లోకం బ్రాహ్మణుని స్వభావాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుంటుంది — శిక్షణ పొందినా అతడు స్వభావాన్ని జయించలేదు, అందువల్ల అతని చర్య బయటపడింది. ఇది తరువాత కుక్క ఇచ్చే ఉపదేశానికి భూమిక. రాముడు దండనకు ముందు ఉపదేశం ఇస్తున్నాడు — ఇది రాజధర్మపు పద్ధతి; మొదట వాగ్దండం, తరువాత ఇతర దండనలు. బ్రాహ్మణునికి సాధారణంగా వాగ్దండమే ఉచితమని శాస్త్రం; అందువల్ల రాముని ఉపదేశం కూడా ఒక విధమైన దండనే. కోపాన్ని ఆరు విధాలుగా వర్ణించడం — శత్రువు, విరోధి, ఖడ్గం, హరించేది, గుర్రం, పాము — దాని భయంకరత్వాన్ని అనేక విధాలుగా ప్రకాశింపజేస్తుంది.

అక్లిష్టకర్ముడైన రాముడు ఇలా అనగా ఆ సర్వార్థసిద్ధుడైన ద్విజుడు రాముని సన్నిధిలో ఇలా అన్నాడు — ‘కోపంతో ఆవేశించిన మనస్సుతో నేను ఈ దెబ్బ కొట్టాను. భిక్ష కోసం తిరుగుతున్న నాకు భిక్షాకాలం దాటిపోయింది. ఈ కుక్క వీధిలో నిలబడి ఉంది; నేను “వెళ్ళు వెళ్ళు” అన్నాను; అప్పుడు అది ఇష్టం వచ్చినట్లు నెమ్మదిగా వెళ్తూ వీధి చివరలో అడ్డదిడ్డంగా నిలబడింది. రాఘవా, కోపంతోనూ ఆకలితోనూ ఆవేశించిన నేను దీనిని కొట్టాను. రాజరాజేంద్రా, అపరాధినైన నన్ను శిక్షించు. రాజేంద్రా, నీచేత శిక్షించబడితే నాకు నరకభయం ఉండదు.’ అప్పుడు రాముడు సభ్యులందరినీ అడిగాడు — ‘ఇతని విషయంలో ఏమి చేయాలి, ఇతనికి ఏ దండన విధించాలి, చెప్పండి; దండన సరిగ్గా విధిస్తే ప్రజలు రక్షించబడతారు.’ భృగువు, అంగిరసుడు, కుత్సుడు మొదలైనవారు, కశ్యపునితో కలిసి వసిష్ఠుడు, ధర్మపాఠకులలో ముఖ్యులు, సచివులు, నైగములు, ఇంకా ఎందరో పండితులు అక్కడ సమావేశమయ్యారు. ‘బ్రాహ్మణుడు దండనలతో వధింపదగినవాడు కాదు’ అని శాస్త్రవేత్తలకు తెలుసు — అని రాజధర్మాలలో నిష్ఠ గల వారందరూ రాఘవునితో అన్నారు. అప్పుడు ఆ మునులందరూ రామునితోనే అన్నారు — ‘రాఘవా, రాజు అందరికీ శాసకుడు, నీవు ప్రత్యేకంగా; నీవు ముల్లోకాలకూ శాసకుడవు, సనాతనదేవుడైన విష్ణువువు.’ బ్రాహ్మణుని అంగీకారం నిజాయితీతో కూడినది — అతడు తన దోషాన్ని దాచడం లేదు, దండన అడుగుతున్నాడు; ‘రాజుచేత దండించబడినవాడు పాపం నుండి విముక్తుడవుతాడు’ అనే స్మృతిసిద్ధాంతాన్ని కూడా స్మరిస్తున్నాడు. సభ్యుల మాట రెండు విధాలు — శాస్త్రం ప్రకారం బ్రాహ్మణుడు అవధ్యుడు, కానీ రాముడు స్వయంగా విష్ణువు, అందువల్ల నిర్ణయం అతనిదే. ఇలా ధర్మసంకటం రాముని వివేకానికే అప్పగించబడింది. రాముడు సభ్యులను అడుగుతున్నాడు — తన అభిప్రాయాన్ని రుద్దడం లేదు, సభ సలహాను గౌరవిస్తున్నాడు. బ్రాహ్మణుని వృత్తాంతంలో అపరాధం చిన్నది — కుక్క దారిలో అడ్డంగా నిలబడింది, అతడు ఆకలితో కోపంతో ఉన్నాడు; అయినా నిరపరాధిని పీడించడం దోషమే. ‘నీచేత శిక్షించబడితే నరకభయం లేదు’ అనే మాట రాజదండన ప్రాయశ్చిత్తం కూడా అని సూచిస్తుంది — దండించబడినవాడు పాపం నుండి శుద్ధుడవుతాడు. మునుల మాట రాముని విష్ణుత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; దీనివల్ల అతని నిర్ణయం శాస్త్రానికి కూడా అతీతమైనదని ధ్వనిస్తుంది.

వారందరూ ఇలా అనగా కుక్క ఇలా అన్నది — ‘రామా, నీవు నా పట్ల సంతుష్టుడవైతే, నాకు వరం ఇవ్వదలిస్తే — వీరా, “ఏమి చేయాలి” అని నీవు బహిరంగంగా ప్రతిజ్ఞ చేశావు; నరాధిపా, ఈ బ్రాహ్మణునికి కులపతి పదవి ఇవ్వు. మహారాజా, కాలంజరంలోని మఠంలో ఇతనికి కులపతి పదవి ఇవ్వబడాలి.’ ఇది విని రాముడు అతనిని కులపతి పదవిలో అభిషేకించాడు. సత్కరించబడిన ఆ బ్రాహ్మణుడు సంతోషంతో ఏనుగు మూపుపై ఎక్కి వెళ్ళాడు. అప్పుడు రాముని సచివులు నవ్వుతూ ఇలా అన్నారు — ‘మహాతేజస్వీ, ఇతనికి ఇచ్చినది వరం, ఇది శాపం గానీ దండన గానీ కాదు.’ సచివులు ఇలా అనగా రాముడు అన్నాడు — ‘కర్మల గతి తత్త్వం మీకు తెలియదు; కుక్కకే కారణం తెలుసు.’ అప్పుడు రాముడు అడగగా ఆ కుక్క ఇలా అన్నది. కథలో అద్భుతమైన మలుపు — అపరాధికి దండన కాదు, గొప్ప పదవి లభిస్తుంది; కుక్కే ఆ వరాన్ని కోరుతుంది. సచివుల నవ్వు సహజమే — బయటికి చూస్తే ఇది బహుమానం. రామునికి మాత్రం గూఢార్థం తెలుసు, అయినా కుక్కనే చెప్పమని ప్రేరేపిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే అనుభవానికి సాక్షి అదే. కులపతి అంటే మఠాధిపతి; దేవద్రవ్యమూ బ్రాహ్మణుల భోజనమూ అతని చేతిలో ఉంటాయి. ‘గతితత్త్వజ్ఞాః’ అంటే కర్మల గతి యొక్క, పరిణామపు తత్త్వం తెలిసినవారు. కుక్క కోరిక రాముని ప్రతిజ్ఞపై ఆధారపడినది — ‘ఏమి చేయాలి’ అని ముందే అన్నాడు, అందువల్ల రాముడు మాటకు కట్టుబడి ఉన్నాడు. రాముని సత్యప్రతిజ్ఞత రామాయణంలో అంతటా ప్రసిద్ధం; ఇక్కడ కూడా వరం విచిత్రమైనదైనా అతడు మాట నిలుపుకుంటున్నాడు. ఏనుగు మూపుపై వెళ్ళడం సమ్మానానికి గుర్తు; కానీ దాని వెనుక భవిష్యత్ పతనం దాగి ఉంది.

కుక్క చెప్పింది — ‘రాఘవా, నేను పూర్వజన్మలో అక్కడ కాలంజరంలో కులపతిగా ఉండేవాడిని; యజ్ఞశేషమైన శిష్టాన్నాన్నే భుజించేవాడిని, దేవతలనూ ద్విజులనూ పూజించడంలో నిమగ్నుడను, దాసదాసీలకు న్యాయంగా పంచిపెట్టేవాడిని, శుభకార్యాలలో ఆసక్తి గలవాడిని, దేవద్రవ్యాన్ని రక్షించేవాడిని, వినయవంతుడను, శీలసంపన్నుడను, సమస్త ప్రాణుల హితంలో నిమగ్నుడను. అయినా నేను ఈ ఘోరమైన అధమ స్థితిని పొందాను. ఇలా కోపంతో కూడినవాడూ, ధర్మాన్ని విడిచినవాడూ, అహితంలో ఆసక్తి గలవాడూ, క్రూరుడూ, కఠినుడూ, అవిద్వాంసుడూ, అధార్మికుడూ అయిన ఈ విప్రుడు, రాఘవా, ఏడేడు తరాలను తప్పక పతనం చేస్తాడు. అందువల్ల ఏ పరిస్థితిలోనూ కులపతి పదవి చేయించకూడదు. ఎవరిని పుత్రులతో పశువులతో బంధువులతో సహా నరకానికి పంపాలనుకుంటారో, అతనిని దేవతలపై, గోవులపై, బ్రాహ్మణులపై అధిపతిని చేయాలి. బ్రాహ్మణుల సొత్తును, దేవద్రవ్యాన్ని, స్త్రీల ధనాన్ని, బాలుర ధనాన్ని, ఇచ్చినదానిని మళ్ళీ హరించేవాడు తన ప్రియమైనవారితో సహా నశిస్తాడు. రాఘవా, బ్రాహ్మణ ద్రవ్యాన్నీ దేవతల ద్రవ్యాన్నీ తీసుకొనేవాడు వెంటనే అవీచి అనే ఘోరనరకంలో పడతాడు. మనస్సుతోనైనా దేవద్రవ్యాన్నీ బ్రాహ్మణద్రవ్యాన్నీ హరించే నరాధముడు ఒక నరకం నుండి మరొక నరకంలో పడుతూనే ఉంటాడు.’ ఆ మాట విని రాముని కన్నులు విస్మయంతో విప్పారాయి. మహాతేజస్వి అయిన ఆ కుక్క కూడా ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో అక్కడికే వెళ్ళిపోయింది. పూర్వజన్మ వల్ల మనస్వి, కేవలం జాతి వల్ల మాత్రమే దూషితమైన ఆ మహాభాగుడు వారాణసిలో ప్రాయోపవేశం (ఆమరణ నిరాహారం) చేశాడు. కథ రహస్యం ఇక్కడ బయటపడింది — ధర్మపరుడైన కులపతి కూడా కుక్కజన్మను పొందాడు, ఎందుకంటే మఠాధిపత్యంలో దేవద్రవ్యానికి సంబంధించిన సూక్ష్మదోషం అనివార్యం; అందువల్ల కోపిష్ఠి అయిన అధార్మికునికి కులపతి పదవి అత్యంత ఘోరమైన దండన. కుక్క కోరిక ప్రతీకారంలా కనిపిస్తుంది, కానీ నిజానికి అది శాస్త్రీయమైన దండన — బ్రాహ్మణుడు దండనలతో అవధ్యుడు, అందువల్ల కర్మయే అతనికి దండన. ‘సప్త సప్త కులాని’ (ఏడేడు తరాలు) అంటే ముందటి ఏడు, తరువాతి ఏడు తరాల పురుషులు. చివరకు కుక్క ప్రాయోపవేశంతో కాశీలో దేహాన్ని విడుస్తుంది — మోక్షం కోసం, ఎందుకంటే దాని పూర్వజన్మ సంస్కారాలు ఉత్తమమైనవి. ఈ సర్గ సన్యాసులకూ మఠాధిపతులకూ తీవ్రమైన ఉపదేశం — ధర్మద్రవ్యంపై అధికారం గొప్ప బాధ్యత, భోగం కాదు. కుక్క తనను గురించి చెప్పుకొన్న వినయం, శీలసంపద, సమస్త ప్రాణుల హితంలో ఆసక్తి అనే గుణాలు — ఇవే ముందు రాముని స్తుతిలో చెప్పబడ్డాయి; అందువల్ల దానికి రాజధర్మమూ మఠధర్మమూ రెండూ తెలుసు. రాముని విస్మయం ఈ రహస్యం అతనికి కూడా అపూర్వమైనదని సూచిస్తుంది; ‘కర్మల గతి గహనమైనది’ అనే గీతావచనం ఇక్కడ స్మరణకు వస్తుంది. వారాణసిలో ప్రాయోపవేశం కాశీమరణం ముక్తినిస్తుందని సూచిస్తుంది — కుక్కజన్మ కూడా అక్కడ మోక్షాన్ని పొందుతుంది. ‘యత ఏవాగతస్తతః’ (ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో అక్కడికే) అనే మాట దాని నిర్లిప్తతను చూపిస్తుంది; న్యాయం లభించాక అది మరేమీ కోరదు. ఇలా రెండు ప్రక్షిప్త సర్గలూ రాముని న్యాయపు సూక్ష్మతను ప్రకాశింపజేస్తాయి. తరువాతి అరవయ్యవ సర్గలో మూలకథ మళ్ళీ ఆరంభమవుతుంది; అందులో యమునాతీరవాసులైన ఋషులు రాముని శరణు కోరి వస్తారు.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ २॥

తప్పును తెలియజేయండి

మూల శ్లోకాలు, పదవివరణతో చదవండి