ప్రక్షిప్త సర్గ 1
పని మీద వచ్చిన కుక్క రాక
రాముని ధర్మసభ, పని మీద వచ్చేవారు లేకపోవడం, రామరాజ్య వర్ణన, ద్వారం దగ్గర కుక్క, లక్ష్మణునితో సంభాషణ, లోపలికి తీసుకురమ్మని రాముని ఆజ్ఞ
తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతంలో పూర్వాహ్ణకృత్యాలు పూర్తిచేసి, కమలనయనుడైన రాజు రాముడు ధర్మాసనానికి వెళ్ళాడు. రాజధర్మాలను పరిశీలిస్తూ అతడు బ్రాహ్మణులతో, నైగములతో, పౌరప్రముఖులతో, పురోహితుడు వసిష్ఠునితో, ఋషి కశ్యపునితో కలిసి కూర్చున్నాడు. వ్యవహారం తెలిసిన మంత్రులతో, అలాగే ఇతర ధర్మపాఠకులతో, నీతిజ్ఞులతో, సభ్యులతో, రాజులతో ఆ సభ నిండి ఉంది. మహేంద్రుని, యముని, వరుణుని సభలు ఎలా శోభిస్తాయో, అలా అక్లిష్టకర్ముడూ రాజసింహుడూ అయిన రాముని సభ శోభించింది. గత సర్గ చివరలో తెల్లవారింది; అందువల్ల ఈ ప్రక్షిప్త సర్గ కాలక్రమంలో సరిగ్గా అక్కడే సరిపోతుంది — నృగుని కథతో ప్రేరేపితుడైన రాముడు తెల్లవారగానే ధర్మాసనాన్ని అధిష్ఠిస్తున్నాడు. సభలోని సభ్యులు రకరకాలు — ఋషులు ధర్మోపదేశానికి, మంత్రులు వ్యవహారానికి, ధర్మపాఠకులు శాస్త్రప్రమాణానికి, నీతిజ్ఞులు రాజనీతికి, సభ్యులు సాక్ష్యానికి, రాజులు సామంతులుగా. ఇది ఆదర్శ న్యాయసభ నిర్మాణం. ఇంద్ర యమ వరుణుల సభలతో ఉపమ రాముని న్యాయం దివ్యమైనదని సూచిస్తుంది — యముడు ధర్మరాజు, వరుణుడు పాశధారి అయిన నియంత, ఇంద్రుడు దేవతల రాజు. ‘ధర్మాసనమ్’ అంటే న్యాయపీఠం, సింహాసనం కాదు; రాముడు ఇక్కడ రాజులా కాక న్యాయాధిపతిలా కూర్చున్నాడు. వసిష్ఠ కశ్యపులనే ఋషులు సభలో ఉన్నారు, అందువల్ల ధర్మప్రమాణం శాస్త్రం నుండీ ఋషుల మాట నుండీ రెండు విధాలుగానూ సులభంగా లభిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో ఈ సభ్యులే బ్రాహ్మణునికి విధించవలసిన దండన గురించి ఆలోచిస్తారు; అందువల్ల సభ వర్ణన తరువాతి కథకు భూమిక కూడా. ప్రభాతంలో పూర్వాహ్ణకృత్యాల తరువాతే ధర్మాసనాన్ని అధిష్ఠించడం రాముని దినచర్యలోని క్రమబద్ధతను చూపిస్తుంది; మొదట దైవకార్యం, తరువాత ప్రజాకార్యం.
అప్పుడు రాముడు అక్కడ శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, సుమిత్రానందవర్ధనా, నీవు బయటకు వెళ్ళు; సౌమిత్రీ, పని మీద వచ్చినవారిని పిలవడం ప్రారంభించు.’ రాముని మాట విని శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు ద్వారం దగ్గరకు వెళ్ళి స్వయంగా పని మీద వచ్చినవారిని పిలిచాడు. కానీ అక్కడ ‘ఈ రోజు ఇక్కడ నాకు పని ఉంది’ అని ఎవరూ అనలేదు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా మానసిక క్లేశాలు గానీ వ్యాధులు గానీ లేవు; భూమి పండిన పంటలతో, సమస్త ఓషధులతో నిండి ఉంది. అక్కడ బాలుడు గానీ యువకుడు గానీ మధ్యవయస్కుడు గానీ చనిపోడు; అంతా ధర్మంతో పాలించబడుతోంది, ఎవరికీ బాధ కలిగించబడదు. రాముడు రాజ్యం పాలిస్తుండగా పని మీద వచ్చేవాడెవడూ కనిపించడం లేదు — అని లక్ష్మణుడు చేతులు జోడించి రామునికి నివేదించాడు. అప్పుడు ప్రసన్నచిత్తుడైన రాముడు సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘మళ్ళీ వెళ్ళు, పని మీద వచ్చినవారిని వెదకి విచారించు. చక్కగా అమలుచేసిన నీతి వల్ల ఎక్కడా అధర్మం లేదు; అందువల్ల రాజభయంతో అందరూ ఒకరినొకరు రక్షించుకుంటారు. నేను విడిచిన బాణాలలాగా నా నియమాలు ఇక్కడ ప్రజలను రక్షిస్తాయి; అయినా మహాబాహూ, నీవు శ్రద్ధగా ప్రజలను రక్షించు.’ ఇక్కడ రామరాజ్యపు ప్రసిద్ధ చిత్రం ఉంది — రోగాలు లేకపోవడం, అకాలమృత్యువు లేకపోవడం, పంటల సమృద్ధి, కలహాలు లేకపోవడం. పని మీద వచ్చేవారు లేకపోవడం న్యాయం సఫలమైనదనడానికి ప్రమాణం. అయినా రాముడు సంతృప్తితో ఊరుకోడు; ‘మళ్ళీ వెళ్ళు’ అనే ఆజ్ఞ అతని జాగరూకతను చూపిస్తుంది — ఒక్కరు దుఃఖితులున్నా వారిని ఉపేక్షించకూడదు. ముందు నృగుని కథలో చెప్పిన ఉపదేశం ఇక్కడ ఆచరణలోకి వచ్చింది. ‘రాజభయంతో అందరూ ఒకరినొకరు రక్షించుకుంటారు’ అనే వాక్యం దండనీతి సారాన్ని చెపుతుంది — సరైన దండన భయాన్ని పుట్టిస్తుంది, భయంతో ధర్మం రక్షించబడుతుంది. ‘నేను విడిచిన బాణాలలాగా’ అనే ఉపమ రాజాజ్ఞలు దూరం వరకూ వెళ్ళేవని సూచిస్తుంది; రాజు స్వయంగా లేకపోయినా అతని నియమాలు అన్నిచోట్లా ప్రజలను రక్షిస్తాయి. అయినా రాజు స్వయంగా శ్రద్ధ వహించడం అవసరమని రాముడు బోధిస్తున్నాడు. రామరాజ్యపు ఈ వర్ణన బాలకాండ ఆరంభంలో, యుద్ధకాండ చివరలో చెప్పిన రామరాజ్య వర్ణనకు ప్రతిధ్వని లాంటిది; అక్కడ కూడా అకాలమృత్యువూ వ్యాధులూ కరువూ లేవని చెప్పబడింది. ఇలా ప్రక్షిప్త సర్గ కూడా మూలకావ్యపు ఆదర్శాన్నే అనుసరిస్తుంది, దాని భావాన్ని పోషిస్తుంది.
ఇలా అనగా సౌమిత్రి రాజభవనం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు; ద్వారం దగ్గర అప్పటికే నిలబడి ఉన్న ఒక కుక్కను చూశాడు. అతనినే చూస్తూ మాటిమాటికీ అరుస్తున్న దానిని చూసి, పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణుడు దానిని అడిగాడు — ‘మహాభాగా, నీకు ఏమి పని? నిశ్చింతగా, నిర్భయంగా చెప్పు.’ లక్ష్మణుని మాట విని ఆ కుక్క ఇలా అన్నది — ‘సమస్త ప్రాణులకూ శరణ్యుడూ, అక్లిష్టకర్ముడూ, భయాలలో అభయం ఇచ్చేవాడూ అయిన ఆ రామునితోనే చెప్పడానికి నాకు ధైర్యం ఉంది.’ కుక్క చెప్పిన ఈ మాట విని లక్ష్మణుడు ఆ విషయం రాఘవునికి చెప్పడానికి శుభమైన భవనంలో ప్రవేశించాడు. రామునికి నివేదించి అతడు మళ్ళీ రాజభవనం నుండి బయటకు వచ్చి కుక్కతో అన్నాడు — ‘నీకు చెప్పవలసినది ఏదైనా ఉంటే దానిని నీవు రాజుకే చెప్పు.’ కథ విశేషం — పని మీద వచ్చినది మనిషి కాదు, కుక్క. రామరాజ్యంలో పశువులు కూడా న్యాయం అడగగలవు, ఎందుకంటే రాజు ‘సర్వభూతశరణ్యుడు’ (సమస్త ప్రాణులకూ శరణ్యుడు). లక్ష్మణుడు కుక్కను ‘మహాభాగా’ అని సంబోధిస్తున్నాడు — అది పూర్వజన్మలో కులపతి అని ముందు తెలుస్తుంది, అందువల్ల ఈ సంబోధన సార్థకమైనది. కుక్క లక్ష్మణునికి చెప్పడం లేదు, రామునికే చెప్పాలనుకుంటోంది; న్యాయం రాజు బాధ్యతే అని దానికి తెలుసు. ‘మాటిమాటికీ అరుస్తున్నదానిని’ అనే మాట దాని వేదనను సూచిస్తుంది. లక్ష్మణుడు కూడా కుక్కను తుచ్ఛంగా భావించడం లేదు, దాని మాటను ఉన్నదున్నట్లు రామునికి నివేదిస్తున్నాడు — దీనిలో సేవకుని కర్తవ్యనిష్ఠ కనిపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు రెండుసార్లు రావడమూ వెళ్ళడమూ కథలో నాటకీయతను పెంచుతాయి, రాజద్వారపు మర్యాదను కూడా చూపిస్తాయి. ప్రజల సుఖానికి ఇది పరాకాష్ఠ — మనుషులకు పనే లేదు, కేవలం ఒక పశువు దుఃఖంలో ఉంది.
లక్ష్మణుని మాట విని ఆ కుక్క ఇలా అన్నది — ‘సౌమిత్రీ, దేవాలయంలో, రాజభవనంలో, ద్విజుల ఇళ్ళలో అగ్నీ, శతక్రతువైన ఇంద్రుడూ, సూర్యుడూ, వాయువూ ఉంటారు. మేము జన్మలలో అధములం, అందువల్ల ఇక్కడ ప్రవేశించడానికి అర్హులం కాము. ఇక్కడ ప్రవేశించలేను — రాజు మూర్తీభవించిన ధర్మమే; అతడు సత్యవాది, యుద్ధనిపుణుడు, సమస్త ప్రాణుల హితంలో నిమగ్నుడు. ఆ రాఘవునికి సంధి విగ్రహం మొదలైన ఆరు గుణాల స్థానమూ ప్రయోగకాలమూ తెలుసు; అతడు నీతికర్త, సర్వజ్ఞుడు, సర్వదర్శి, ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు రాముడు. అతడే సోముడు, అతడే మృత్యువు, అతడే యముడు, ధనదుడైన కుబేరుడు, అగ్ని, శతక్రతువు, సూర్యుడు, వరుణుడు. సౌమిత్రీ, నీవు అతనికి చెప్పు; ఆ రాఘవుడు ప్రజాపాలకుడు. సౌమిత్రీ, ఆజ్ఞ లేకుండా నేను ప్రవేశించదలచుకోలేదు.’ దయతో, కరుణతో, మహాభాగుడూ మహాతేజస్వీ అయిన లక్ష్మణుడు లోపలికి వెళ్ళాడు; రాజభవనంలో ప్రవేశించి ఇలా అన్నాడు — ‘కౌసల్యానందవర్ధనా, ప్రభూ, మహాబాహూ, నా విన్నపం వినండి. మీ ఆజ్ఞ ప్రకారం నేను ప్రకటించినదానిని అనుసరించి, ఒక కుక్క పని మీద మీ ద్వారం దగ్గరకు వచ్చి నిలబడి ఉంది.’ లక్ష్మణుని మాట విని రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ఇక్కడ పని మీద ఎవరు నిలబడి ఉన్నారో, వారిని వెంటనే లోపలికి తీసుకురా.’ కుక్క మాటలలో రాజస్తుతీ రాజధర్మ సిద్ధాంతమూ కలిసి ఉన్నాయి — రాజు ఎనిమిది లోకపాలుర తేజస్సుతో కూడినవాడనే మనుస్మృతి సిద్ధాంతం ఇక్కడ ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ‘అనాజ్ఞప్తః’ (ఆజ్ఞ లేకుండా) అనే మాట దాని మర్యాదాబోధను చూపిస్తుంది — పశువు కూడా రాజగృహపు నియమాలను పాటిస్తోంది. రాముడు జాతిని విచారించడు; ‘ఎవరు పని మీద వచ్చినా’ అనే మాటతో అతడు అందరినీ సమానంగా భావిస్తున్నాడు. కుక్క స్తుతిలో రాముడు విష్ణువు అవతారమని కూడా ధ్వనిస్తుంది — అతడు సర్వదేవమయుడు. లక్ష్మణుడు ‘ఆనృశంస్యాత్’ (దయతో) లోపలికి వెళ్ళడం అతని కరుణను సూచిస్తుంది; కుక్క వినయాన్ని చూసి అతడు మళ్ళీ రామునికి నివేదించడానికి వెళ్తున్నాడు. ఇలా సర్గ న్యాయపు సార్వభౌమత్వాన్ని చాటుతుంది — రాజద్వారం సమస్త జీవులకూ తెరిచి ఉంది; తరువాతి సర్గలో కుక్క ఫిర్యాదూ రాముని నిర్ణయమూ వర్ణించబడతాయి.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे प्रक्षिप्तः सर्गः॥ १॥