సర్గ
యయాతి ముసలితనపు మార్పిడి, క్షమ
ముసలితనాన్ని స్వీకరించడానికి యదువు నిరాకరించడం, పూరుడు అంగీకరించడం, యయాతి యౌవనభోగం, ముసలితనాన్ని తిరిగి స్వీకరించడం, పూరునికి పట్టాభిషేకం, యదువుకు శాపం, కథ ఉపసంహారం, ప్రభాతవర్ణన
ఉశనసుడు కోపించాడని విని, అప్పుడు బాధపడిన నహుషపుత్రుడు యయాతి తీవ్రమైన ముసలితనాన్ని పొంది యదువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘యదూ, నీవు ధర్మం తెలిసినవాడవు; నా కోసం నా ఈ తీవ్రమైన ముసలితనాన్ని స్వీకరించు. మహాకీర్తిమంతుడవైన కుమారా, నేను భోగాలతో సుఖిస్తాను. నరశ్రేష్ఠా, ఇప్పటికీ విషయభోగాలలో నేను తృప్తి పొందలేదు; అప్పుడు కోరికలను అనుభవించిన తరువాత మళ్ళీ ముసలితనాన్ని తీసుకుంటాను.’ ఆ మాట విని యదువు నరశ్రేష్ఠుడైన తండ్రికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నీకు ప్రియమైన కుమారుడు పూరుడే ముసలితనాన్ని స్వీకరించనీ. రాజా, సంపదలోనూ రాజ్యభాగంలోనూ, నీ సాన్నిహిత్యం నుండీ సమీపం నుండీ నేను బహిష్కరించబడ్డాను. రాజా, నీవు ఎవరితో కలిసి భోజనం చేస్తావో, వారే స్వీకరించనీ.’ యయాతి మొదటి ప్రతిస్పందన గమనించదగినది — అతడు శుక్రునికి ప్రతిశాపం ఇవ్వడం లేదు, కోపించడం కూడా లేదు; శాపాన్ని స్వీకరించి ఉపాయం ఆలోచిస్తున్నాడు. ఇదే క్షమ, నిమిలో లేనిది — దీనిని ముందు రాముడే స్వయంగా చెపుతాడు. ‘పరమికా జరా’ అంటే తీవ్రమైన వృద్ధావస్థ. యదువు మాట కటువైనదే కానీ తర్కబద్ధమైనది — ప్రేమలో భాగస్వామి అయినవాడే భారంలో కూడా భాగస్వామి కావాలి. గత సర్గలో వర్ణించిన అవమానం అతని హృదయంలో ఇప్పటికీ మండుతోంది; ‘బహిష్కృతుడను’ అనే మాట అతని దీర్ఘకాలపు వేదనను ప్రకటిస్తుంది. కానీ తండ్రి ఆజ్ఞను తిరస్కరించడం ధర్మదృష్టితో అపరాధం; దాని ఫలం ముందు కనిపిస్తుంది.
అతని ఆ మాట విని రాజు పూరునితో అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, నా కోసం ఈ ముసలితనాన్ని స్వీకరించు.’ నహుషపుత్రుడు ఇలా అనగా పూరుడు చేతులు జోడించి అన్నాడు — ‘ధన్యుడను, అనుగ్రహించబడ్డాను; నేను నీ ఆజ్ఞలో ఉన్నాను.’ పూరుని మాట తెలుసుకొని నహుషపుత్రుడు ఎంతో ఆనందంతో సాటిలేని హర్షాన్ని పొంది, ఆ ముసలితనాన్ని అతనిలోకి సంక్రమింపజేశాడు. అప్పుడు ఆ రాజు యువకుడై, వేలకొలదీ యజ్ఞాలు చేసి, ఎన్నో వేల సంవత్సరాలు భూమిని పాలించాడు. పూరుని సమాధానం పుత్రధర్మానికి ఆదర్శం — అతడు ప్రశ్నించడు, కారణం అడగడు, కేవలం తండ్రి ఆజ్ఞను అనుగ్రహంగా భావిస్తాడు. ‘ధన్యుడను’ అనే మాట తండ్రిని సేవించే అవకాశమే తనకు భాగ్యమని సూచిస్తుంది. యయాతి కూడా యౌవనాన్ని కేవలం భోగానికే కాక, యజ్ఞాలకూ ప్రజాపాలనకూ ఉపయోగిస్తున్నాడు; అందువల్ల అతని భోగం కూడా ధర్మానుసారమైనదే. ఇక్కడ రామాయణపు ముఖ్య విషయం — తండ్రి ఆజ్ఞాపాలన — మళ్ళీ ప్రతిధ్వనిస్తుంది, ఎందుకంటే రాముడు కూడా తండ్రి మాట కోసం వనానికి వెళ్ళాడు. పూరుని యౌవనత్యాగం రాముని రాజ్యత్యాగంతో పోల్చదగినది; ఇద్దరూ తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడారు. శ్రోతలు ఇక్కడ రాముని సొంత జీవితపు ఛాయను చూస్తారు. ‘జరాం సంక్రామయత్’ (ముసలితనాన్ని సంక్రమింపజేశాడు) అనే వాక్యం తపోబలపు అద్భుత సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది — శుక్రుని శాపాన్ని కూడా మరొకరిలో నిలపవచ్చు, అతడు స్వేచ్ఛగా దానిని స్వీకరిస్తే. అందువల్ల పూరుని అంగీకారమే ఈ ఉపాయానికి మూలం.
తరువాత చాలాకాలం గడిచాక రాజు పూరునితో అన్నాడు — ‘కుమారా, నా ముసలితనాన్ని తీసుకురా; నా న్యాసాన్ని (దాచి ఉంచిన సొమ్మును) తిరిగి అప్పగించు. కుమారా, నేను న్యాసంగా ముసలితనాన్ని నీలో సంక్రమింపజేశాను; అందువల్ల ఆ ముసలితనాన్ని తిరిగి తీసుకుంటాను, బాధపడకు. మహాబాహూ, నా ఆజ్ఞను స్వీకరించినందుకు సంతోషించాను; ప్రీతితో నిన్ను రాజుగా రాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను.’ కుమారుడు పూరునితో ఇలా చెప్పి, నహుషపుత్రుడైన రాజు యయాతి కోపంతో దేవయాని కుమారుడైన యదువుతో ఇలా అన్నాడు — ‘క్షత్రియరూపంలో ఉన్న దుర్జయుడైన రాక్షసునిగా నీవు నా వల్ల పుట్టావు; నా ఆజ్ఞను తిరస్కరిస్తున్నావు, అందువల్ల సంతానం విషయంలో విఫలుడవవు. గురువైన తండ్రినైన నన్ను అవమానిస్తున్నావు కాబట్టి, దారుణమైన రాక్షసులను, యాతుధానులను కంటావు. దుర్బుద్ధివైన నీ సంతతి సోమకులంలో పుట్టిన వంశంలో రాజులుగా నిలవదు; నీ వంశం కూడా నీలాగే అవినయంతో ఉంటుంది.’ రాజ్యాన్ని వృద్ధిచేసే పూరునితో ఇలా చెప్పి, ఆ రాజర్షి పట్టాభిషేకంతో అతనిని గౌరవించి ఆశ్రమంలో ప్రవేశించాడు. ‘న్యాస’ అనే మాట ముఖ్యమైనది — ముసలితనం పూరుని సొత్తు కాదు, కేవలం దాచి ఉంచినది; అందువల్ల యయాతి దానిని తిరిగి తీసుకుంటున్నాడు, కుమారుని దుఃఖాన్ని కోరడం లేదు. ఇక్కడ యయాతి శుక్రుని పట్ల క్షమ చూపుతున్నాడు, కానీ యదువు పట్ల కోపాన్ని చూపుతున్నాడు — తండ్రి ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించడం అతని దృష్టిలో క్షమించరానిది. ‘నా వల్ల రాక్షసునిగా పుట్టావు’ అనే మాట రూపకం — ఆచరణ వల్ల రాక్షసుడు, జన్మ వల్ల కాదు. శాపపు ఫలం — యదువు వంశానికి సోమకులంలో రాజ్యం లభించదు; అయినా ఆ వంశం ముందు యాదవులుగా ప్రసిద్ధమైంది. ఆశ్రమప్రవేశం వానప్రస్థానికి సూచన — యయాతి భోగాలను అనుభవించి చివరకు త్యాగాన్ని స్వీకరిస్తున్నాడు.
తరువాత చాలాకాలానికి నహుషపుత్రుడైన ఆ రాజు యయాతి కాలధర్మం చెంది స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. మహాకీర్తిమంతుడైన పూరుడు గొప్ప ధర్మంతో కూడినవాడై కాశీరాజ్యంలోని శ్రేష్ఠనగరమైన ప్రతిష్ఠానంలో ఆ రాజ్యాన్ని పాలించాడు. రాజవంశం నుండి బహిష్కరించబడిన యదువు మాత్రం దుర్గమమైన క్రౌంచవనంలోని నగరంలో వేలకొలదీ యాతుధానులను కన్నాడు. అప్పుడు రాముడు ఇలా ముగిస్తాడు — ‘ఉశనసుడు విడిచిన ఈ శాపాన్ని యయాతి క్షత్రధర్మంతో ధరించాడు; ఇలాంటి శాపాన్ని నిమి సహించలేదు. సౌమ్యుడా, ఇదంతా నీకు చెప్పాను. నృగునికి కలిగినట్లు మనకు దోషం కలగకుండా, పని మీద వచ్చే వారందరికీ మనం దర్శనం ఇస్తాం.’ చంద్రుని వంటి ముఖం గల రాముడు ఇలా చెపుతుండగా అప్పుడు ఆకాశంలో నక్షత్రాలు పలచబడ్డాయి; అరుణకిరణాలతో ఎర్రబడిన తూర్పుదిక్కు పూలరసంతో రంగువేసిన వస్త్రాన్ని ముసుగుగా కప్పుకొన్నట్లు ప్రకాశించింది. ఇక్కడ రాముడు మూడు సర్గల కథల సూత్రాన్ని ఒకటిగా కలుపుతున్నాడు — నృగుడు (దర్శనం ఇవ్వకపోవడమనే దోషం), నిమి (అక్షమ), యయాతి (క్షమ). రాముని నిష్కర్షం ఆచరణాత్మకమైనది — నృగునికి కలిగిన దోషం కలగకుండా మనం పని మీద వచ్చేవారికి దర్శనం ఇస్తాం. ఇలా కథాపరంపర మళ్ళీ రాజధర్మంలోనే ముగుస్తుంది. ‘సర్వకారిణామ్’ అంటే పని మీద వచ్చే వారందరికీ. చివరి శ్లోకం మాలినీ వృత్తంలో ప్రభాతాన్ని వర్ణిస్తుంది — రాత్రి కథలతోనే గడిచిపోయింది; తరువాతి సర్గలో తెల్లవారే చ్యవనుడు మొదలైన ఋషులు వస్తారు. పూలరసంతో రంగువేసిన వస్త్రం అనే ఉపమ తూర్పుదిక్కును కొత్త పెండ్లికూతురులా వర్ణిస్తుంది. రాముని ముఖం చంద్రుని వంటిది అనే విశేషణం రాత్రి ముగింపును సూక్ష్మంగా సూచిస్తుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥