సర్గ
యయాతికి శుక్రుని శాపం
నిమిలో క్షమ లేకపోవడంపై లక్ష్మణుని విమర్శ, క్షమను గురించి రాముని ఉపదేశం, యయాతి ఇద్దరు భార్యలు, యదువు దుఃఖం, దేవయాని కోపం, శుక్రాచార్యుని రాక, నహుషుని కుమారునికి ముసలితనపు శాపం
రాముడు ఇలా చెపుతుండగా, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్న మహాత్ముడైన రామునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘రాజశార్దూలా, విదేహుడైన నిమిదీ, ముని వసిష్ఠునిదీ ఈ పురాతన వృత్తాంతం ఎంతో అద్భుతమైనది, ఆశ్చర్యకరమైనది. కానీ నిమి క్షత్రియుడు, శూరుడు, ముఖ్యంగా యజ్ఞంలో దీక్ష పొందినవాడు; అయినా ఆ రాజు మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని పట్ల క్షమ చూపలేదు.’ అతడు ఇలా అనగా, క్షత్రియశ్రేష్ఠుడూ ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు సర్వశాస్త్రవిశారదుడూ దీప్తతేజస్వీ అయిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, అన్నిచోట్లా మనుషులలో క్షమ కనిపించదు. సౌమిత్రీ, సహించలేని కోపాన్ని కూడా యయాతి ఎలా సహించాడో, సత్త్వగుణాన్ని అనుసరిస్తూ ఏకాగ్రచిత్తంతో తెలుసుకో.’ లక్ష్మణుని ఆక్షేపణ సూక్ష్మమైనది — దీక్షితుడైన యజమానికి కోపం ప్రత్యేకంగా నిషిద్ధం, ఎందుకంటే దీక్షకు శాంతీ సంయమమూ అవసరం. నిమి గురువుకు ప్రతిశాపం ఇచ్చాడు, అందువల్ల అతడు దీక్షాధర్మం నుండి జారిపోయాడని లక్ష్మణుని అభిప్రాయం. రాముడు దానిని తిరస్కరించడం లేదు, స్వీకరిస్తున్నాడు — క్షమ దుర్లభమైన గుణం, అందరిలోనూ కనిపించదు. తరువాత అతడు వ్యతిరేకమైన ఉదాహరణ ఇస్తున్నాడు — శాపం పొందినా ప్రతిశాపం ఇవ్వని యయాతి. ‘సత్త్వానుగం పురస్కృత్య’ (సత్త్వగుణాన్ని అనుసరిస్తూ) అనే మాటతో ఈ కథ సత్త్వగుణాన్ని ప్రకాశింపజేసేదనీ, రజోగుణమైన కోపానికి విరుద్ధమైనదనీ రాముడు సూచిస్తున్నాడు. ఇలా నిమి కథా యయాతి కథా పరస్పర పోలిక కోసం పక్కపక్కనే నిలపబడ్డాయి — ఒకటి అక్షమకు, మరొకటి క్షమకు. లక్ష్మణుడు స్వయంగా కోపస్వభావుడని రామాయణంలో ప్రసిద్ధం; అందువల్ల ఈ ఉపదేశం అతని స్వభావాన్ని సరిదిద్దడానికి కూడా ఉపయోగపడుతుంది. రాముడు విమర్శను వారించడం లేదు, కానీ దానికి సమాధానాన్ని కథ ద్వారా ఇస్తున్నాడు. ‘రామో రమయతాం శ్రేష్ఠః’ (ఆనందింపజేసేవారిలో శ్రేష్ఠుడు రాముడు) అనే విశేషణం రామనామపు వ్యుత్పత్తిని సూచిస్తుంది.
‘నహుషుని కుమారుడు, పౌరుల సంపదను పెంచే యయాతి అనే రాజు ఉండేవాడు. సౌమ్యుడా, అతనికి భూమిపై రూపంలో సాటిలేని ఇద్దరు భార్యలు ఉండేవారు. నహుషపుత్రుడైన ఆ రాజర్షికి ఒక భార్య గౌరవనీయురాలూ ప్రియురాలూ — వృషపర్వుని కుమార్తె, దైత్యకన్య అయిన శర్మిష్ఠ. పురుషశ్రేష్ఠా, యయాతి మరొక భార్య ఉశనసుడైన శుక్రాచార్యుని కుమార్తె, సన్నని నడుము గల దేవయాని; ఆమె మాత్రం రాజుకు ప్రియురాలు కాదు. వారికి రూపవంతులూ ఏకాగ్రచిత్తులూ అయిన ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారు — శర్మిష్ఠ పూరుని, దేవయాని యదువును కన్నారు. పూరుడు తన గుణాల వల్లా, తల్లి పట్ల ఉన్న ప్రేమ వల్లా రాజుకు ప్రియుడయ్యాడు. అప్పుడు దుఃఖంతో నిండిన యదువు తల్లితో ఇలా అన్నాడు — “అక్లిష్టకర్ముడైన దేవుడు భార్గవుని కులంలో పుట్టిన నీవు హృదయంలోని సహించలేని దుఃఖాన్నీ అవమానాన్నీ సహిస్తున్నావు. దేవీ, మనమిద్దరం కలిసి అగ్నిలో ప్రవేశిద్దాం; రాజు మాత్రం దైత్యకన్యతో ఎన్నో రాత్రులు సుఖించనీ. లేదా నీకు ఇది సహించదగినదైతే, నాకు చనిపోవడానికి అనుమతి ఇవ్వు. నీవు సహించు, నేను సహించను; చనిపోతాను, ఇందులో సందేహం లేదు.”’ ఇక్కడ కథలోని విరోధాభాసం — బ్రాహ్మణకన్య దేవయాని ఉపేక్షితురాలు, దైత్యకన్య శర్మిష్ఠ ప్రియురాలు. రాజు పక్షపాతం కుమారులకు కూడా విస్తరించింది — పూరుడు ప్రియుడు, యదువు ఉపేక్షితుడు. యదువు మాటల్లో యువకుని అభిమానమూ దుఃఖమూ కనిపిస్తాయి; అతడు తల్లి అవమానాన్ని తన అవమానంగా భావిస్తున్నాడు. ‘క్షమ త్వం, న క్షమిష్యే అహమ్’ (నీవు సహించు, నేను సహించను) అనే మాట సర్గలోని క్షమా విషయాన్ని మళ్ళీ ముందుకు తెస్తుంది — తల్లి సహిస్తుంది, కుమారుడు సహించడు. అగ్నిప్రవేశపు ప్రతిపాదన అతని నిరాశకు పరాకాష్ఠ. ‘భార్గవస్య కులే జాతా’ (భార్గవుని కులంలో పుట్టినదానవు) అని గుర్తుచేయడం ద్వారా అతడు తల్లి కులగౌరవాన్ని మేల్కొలుపుతున్నాడు; దాని వల్లనే ముందు శుక్రుని ఆహ్వానం జరుగుతుంది.
‘ఎంతో బాధతో ఏడుస్తున్న కుమారుని మాటలు విని, అప్పుడు ఎంతో కోపించిన దేవయాని తండ్రిని స్మరించింది. కుమార్తె మనస్సులోని ఆ సంకేతాన్ని గ్రహించి భార్గవుడు అప్పుడు వెంటనే దేవయాని ఉన్న చోటికి వచ్చాడు. స్వస్థచిత్తంగా లేనిదీ, సంతోషం లేనిదీ, స్పృహ లేనట్లున్నదీ అయిన ఆమెను చూసి తండ్రి కుమార్తెతో “ఏమిటిది?” అని అన్నాడు. మాటిమాటికీ అడుగుతున్న దీప్తతేజస్వి అయిన తండ్రి భార్గవునితో ఎంతో కోపించిన దేవయాని ఇలా అన్నది — “మునిశ్రేష్ఠా, నేను తీక్ష్ణమైన అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను, విషం తింటాను, లేదా నీటిలో మునుగుతాను; కానీ బతకలేను. దుఃఖంలో ఉన్న, అవమానించబడిన నన్ను నీవు గుర్తించడం లేదు — నీకు తెలియడం లేదు. బ్రహ్మన్, చెట్టును అవమానిస్తే దానిని ఆశ్రయించి బతికేవి కూడా నరికివేయబడతాయి. భార్గవా, ఆ రాజర్షి నిన్ను అవమానించి, తిరస్కరించి, నన్ను అవమానిస్తున్నాడు, నన్ను ఏమాత్రం లెక్కచేయడం లేదు.”’ దేవయాని ఉపమ గంభీరమైనది — చెట్టు శుక్రుడు, దానిని ఆశ్రయించిన పూలూ పండ్లూ లేదా పక్షులూ దేవయాని; చెట్టు అవమానంతో ఆశ్రితులకు కూడా నాశనం. అందువల్ల రాజు చేసిన అవమానం కేవలం ఆమెది కాదు, ఆమె తండ్రిది కూడా అని ఆమె సూచిస్తోంది. స్మరించినంత మాత్రాన్నే తండ్రి రావడం శుక్రుని తపోబలాన్నీ పుత్రికావాత్సల్యాన్నీ చూపిస్తుంది. ‘అచేతనామ్’ (స్పృహ లేనట్లున్నదానిని) అనే పదం ఆమె శోకపు లోతును వర్ణిస్తుంది — ఆమె మూర్ఛపోయినట్లుంది. తండ్రి మళ్ళీ మళ్ళీ అడగడం అతని చింతను సూచిస్తుంది. అగ్ని, విషం, నీరు అనే మూడు మరణసాధనాల ప్రస్తావన ఆమె నిశ్చయపు దృఢత్వాన్ని చూపిస్తుంది. తల్లీ కొడుకూ ఇద్దరూ మరణాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నారు — యదువు అగ్నిప్రవేశాన్ని, దేవయాని అగ్నినీ విషాన్నీ నీటినీ; ఇలా కుటుంబం మొత్తపు దుఃఖం ప్రదర్శించబడుతోంది. రాజు ఒక్క పక్షపాతం భార్యకూ కుమారునికీ మామగారికీ — ముగ్గురికీ క్లేశం కలిగించింది — ఇది కూడా రాజధర్మానికి సంబంధించిన ఉపదేశమే.
‘ఆమె ఆ మాట విని కోపంతో నిండిపోయిన భార్గవుడు నహుషుని కుమారుడైన యయాతిని ఉద్దేశించి ఇలా పలకడం ప్రారంభించాడు — “నహుషపుత్రా, దురాత్ముడవైన నీవు నన్ను అవమానిస్తున్నావు కాబట్టి, వయస్సుతో వచ్చే ముసలితనంతో జీర్ణించి శిథిలుడవవుతావు.” ఇలా చెప్పి, కుమార్తెను ఓదార్చి, మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ బ్రహ్మర్షి భార్గవుడు మళ్ళీ తన భవనానికి వెళ్ళాడు. ఇలా ద్విజశ్రేష్ఠులలో అగ్రగణ్యుడూ సూర్యసమానమైన తేజస్సు గలవాడూ అయిన అతడు కుమార్తె దేవయానిని ఓదార్చి, నహుషుని కుమారునికి శాపం ఇచ్చి మళ్ళీ వెళ్ళిపోయాడు.’ శుక్రుని శాపం అవమానానికి తగినది — యౌవనమదంతో భార్యను అవమానించేవాని యౌవనాన్నే హరించాలి. ‘దురాత్మవాన్’ అనే రూపం ముద్రణలో ఇలాగే ఉంది; అర్థం దురాత్ముడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — యయాతి స్వయంగా అక్కడ లేడు, అయినా శాపం అతనిని చేరుతుంది. శుక్రుడు బ్రాహ్మణుడు, అందువల్ల అతని మాట వజ్రంతో సమానం. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, అంతకుముందు శ్లోకపు అర్థాన్నే కావ్యశోభతో మళ్ళీ చెపుతుంది. తరువాతి సర్గలో యయాతి ప్రతిస్పందన వర్ణించబడుతుంది — అతడు కోపించడు, శుక్రునికి ప్రతిశాపం ఇవ్వడు, శాపాన్ని స్వీకరించి కుమారుల సహాయం అర్థిస్తాడు. ఇదే క్షమ, నిమిలో లేనిది. శుక్రుడు దైత్యుల గురువు, శర్మిష్ఠ దైత్యరాజు కుమార్తె; అందువల్ల అతని శాపంలో దైత్యకన్య పట్ల చూపిన పక్షపాతానికి దండన కూడా దాగి ఉంది. శాపం ఇచ్చి అతడు వెంటనే తన భవనానికి తిరిగి వెళ్తాడు — అతని పని కుమార్తెను రక్షించడమే, యయాతితో వివాదం కాదు.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥