సర్గ
వసిష్ఠుని కొత్త దేహం, నిమి కన్నులలో నివాసం
కుంభం నుండి అగస్త్య వసిష్ఠుల జననం, ఇక్ష్వాకుడు వసిష్ఠుని పురోహితునిగా వరించడం, నిమి దేహాన్ని కాపాడటం, దేవతల వరం, సమస్త ప్రాణుల కన్నులలో నిమి నివాసం, అరణిమథనం నుండి మిథి జనకుని జననం
దివ్యమైనదీ అద్భుతమైనదీ అయిన ఆ కథ విని లక్ష్మణుడు ఎంతో సంతోషించి రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, దేహాలను విడిచిపెట్టిన, దేవతలచే గౌరవించబడిన ఆ ద్విజుడూ రాజూ మళ్ళీ దేహంతో ఎలా కలిశారు?’ అతని ఆ మాట విని సత్యపరాక్రముడైన రాముడు మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని ఆ కథను చెప్పాడు — ‘రఘుశ్రేష్ఠా, మహాత్ములైన మిత్రావరుణుల తేజస్సుతో నిండిన ఆ కుంభంలో తేజోమయులైన ఇద్దరు విప్రులు, ఋషిశ్రేష్ఠులు పుట్టారు. అందులో ముందుగా పూజ్య ఋషి అగస్త్యుడు పుట్టాడు; అతడు మిత్రునితో “నేను నీ కుమారుడను కాను” అని చెప్పి అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయాడు. మిత్రుని ఆ తేజస్సు ఊర్వశి నిమిత్తంగా ముందే ఉంచబడింది; ఆ తేజస్సు వారుణ తేజస్సు ఉన్న ఆ కుంభంలోనే కలిసింది. కొంతకాలం తరువాత మిత్రావరుణుల నుండి పుట్టిన, తేజస్సుతో కూడిన వసిష్ఠుడు జన్మించాడు; అతడు ఇక్ష్వాకుల కులదైవం. సౌమ్యుడా, మహాతేజస్వి అయిన ఇక్ష్వాకుడు పుట్టిన వెంటనే నిందారహితుడైన అతనిని ఈ వంశహితం కోసం పురోహితునిగా వరించాడు. సౌమ్యుడా, ఇలా కొత్త దేహం పొందిన మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని ఆవిర్భావం, ఉత్పత్తి చెప్పాను; ఇప్పుడు నిమికి ఏమి జరిగిందో విను.’ ఇక్కడ అగస్త్య వసిష్ఠుల సోదరత్వం సూచించబడింది — ఇద్దరూ ఒకే కుంభం నుండి పుట్టారు, అందుకే అగస్త్యుడు కుంభయోని, కుంభసంభవుడు అని ప్రసిద్ధుడు. ఈ కథ ఆరంభంలో అగస్త్యుడే రాముని సభలో ఉన్నాడు; అందువల్ల ఈ ప్రస్తావన శ్రోతలకు రుచికరమైనది. అగస్త్యుడు మిత్రుని నుండి దూరంగా వెళ్ళిపోయాడు, ఎందుకంటే అతని జన్మలో మిత్రుని తేజస్సుకూ ఊర్వశికీ సంబంధం ఉంది, ప్రత్యక్ష పితృత్వం కాదు. వసిష్ఠుడు ‘ఇక్ష్వాకుదైవతమ్’ — రఘువంశపు కులగురువు, రామునికి కూడా గురువు. పుట్టిన వెంటనే అతనిని పురోహితునిగా వరించడం అతని పూర్వజన్మ మహిమను స్మరించడంతో పొసగుతుంది, ఎందుకంటే అతడు పూర్వం కూడా బ్రహ్మ కుమారుడు, నిమి కులపురోహితుడు. బ్రహ్మ మాట — ‘మళ్ళీ నా ఆధీనంలో ఉంటావు’ — ఇక్కడ పూర్తిగా నెరవేరింది.
‘దేహం లేని రాజును చూసి, మనీషులైన ఆ ఋషులందరూ తామే స్వయంగా అతని యజ్ఞదీక్షను నిర్వహించి యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేశారు. ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులు పౌరులతో, సేవకులతో కలిసి గంధాలతో, మాలలతో, వస్త్రాలతో ఆ నరేంద్రుని దేహాన్ని కాపాడారు. యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత భృగువు అక్కడ ఇలా అన్నాడు — “రాజా, నీ పట్ల సంతుష్టుడనయ్యాను, నీ చైతన్యాన్ని తిరిగి తెస్తాను.” ఎంతో సంతోషించిన దేవతలందరూ కూడా నిమి చైతన్యంతో ఇలా అన్నారు — “రాజర్షీ, వరం కోరుకో; నీ చైతన్యాన్ని ఎక్కడ నిలపాలి?” దేవతలందరూ ఇలా అనగా అప్పుడు నిమి చైతన్యం ఇలా అన్నది — “సురశ్రేష్ఠులారా, సమస్త ప్రాణుల కన్నులలో నేను నివసించాలి.” దేవతలు నిమి చైతన్యంతో “అలాగే” అని ఇలా అన్నారు — “వాయురూపుడవై సమస్త ప్రాణుల కన్నులలో సంచరిస్తావు. భూపతీ, వాయురూపంలో సంచరించే నీ విశ్రాంతి కోసం కన్నులు మాటిమాటికీ రెప్పపాటు వేస్తాయి.”’ ఇక్కడ ‘నిమేష’ (రెప్పపాటు) అనే మాట వ్యుత్పత్తి కథారూపంలో ఇవ్వబడింది — కన్నులు మూసుకోవడమే నిమికి విశ్రాంతి. నిమి మళ్ళీ దేహం కోరడం లేదు; ఒక్క దేహానికి బదులు అందరి కన్నులలో నివాసాన్ని కోరుకుంటున్నాడు — ఇది అతని త్యాగపు విశిష్టత. ఋషులూ పౌరులూ అతని దేహాన్ని కాపాడటం అతని పట్ల ప్రజల ప్రేమను చూపిస్తుంది. భృగువు ఈ యజ్ఞంలో ముందుగానే వరించబడ్డాడు, అందువల్ల అతడే మొదట వరం ఇస్తున్నాడు. వసిష్ఠుడు కొత్త దేహాన్ని పొందాడు, నిమి మాత్రం దేహం లేకుండానే సర్వవ్యాపి అయ్యాడు — రెండు శాపాల ఫలం వేరు, కానీ రెండూ కల్యాణకరమైనవే. ‘నీ చైతన్యాన్ని ఎక్కడ నిలపాలి’ అనే ప్రశ్న నిమి స్వాతంత్ర్యాన్ని గౌరవిస్తుంది. దేవతలు వరం ఇస్తారు, కానీ దాని రూపాన్ని నిమియే నిర్ణయిస్తాడు. ఇలా నిమి శాపం కూడా చివరకు వరమైంది — దేహం లేకపోయినా అతడు సమస్త జీవుల కన్నులలో నిత్యం నివసిస్తాడు, ప్రతిక్షణం స్మరించబడతాడు. ఈ కారణం వల్లనే లోకంలో రెప్పపాటు ‘నిమి’ విశ్రాంతి అని ప్రసిద్ధమైంది.
‘ఇలా చెప్పి దేవతలందరూ వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోయారు. మహాత్ములైన ఋషులు నిమి దేహాన్ని సమీకరించారు. అక్కడ అరణిని ఉంచి, ఆ మహాత్ములు నిమికి పుత్రుడు కలగడం కోసం మంత్రాలతో, హోమాలతో, శక్తితో మథనం చేశారు. అరణిని మథిస్తుండగా మహాతపస్వి అయిన కుమారుడు ఆవిర్భవించాడు. మథనం నుండి పుట్టినందువల్ల అతనిని మిథి అన్నారు, జననం వల్ల జనకుడయ్యాడు. విదేహుని నుండి, అంటే దేహం లేనివాని నుండి, పుట్టినందువల్ల అతడు వైదేహుడు అని స్మరించబడ్డాడు. ఇలా విదేహరాజు మొట్టమొదటి జనకుడయ్యాడు; అతని పేరు మిథి, ఆ మహాతేజస్వి వల్ల ఈ వంశం మైథిలవంశమైంది. సౌమ్యుడా, ఇలా రాజశ్రేష్ఠుని శాపం వల్ల ద్విజునికీ, ద్విజుని శాపం వల్ల రాజుకూ కలిగిన అద్భుతమైన జన్మకారణాన్నంతటినీ నేను సంపూర్ణంగా చెప్పాను.’ ఇది మిథిలా వంశపు ఉత్పత్తికథ — సీత తండ్రి జనకుని కులానికి మూలం. ‘మిథి’, ‘జనకుడు’, ‘వైదేహుడు’ అనే మూడు పేర్ల వ్యుత్పత్తి ఒకే శ్లోకంలో ఇవ్వబడింది — మథనం వల్ల, జననం వల్ల, విదేహుని వల్ల. అందువల్ల సీత ‘మైథిలి’, ‘జానకి’, ‘వైదేహి’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధురాలు. సీతాపరిత్యాగం తరువాత రాముడు ఈ కథలు చెపుతున్నాడు; అందువల్ల ఇక్కడ సీత వంశాన్ని స్మరించడం కరుణను పుట్టిస్తుంది. అరణిమథనంతో అగ్నిలాగా పుత్రుడు పుడతాడు — అందువల్ల జనకవంశం అగ్నిలా పవిత్రమైనది. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో సర్గను ముగిస్తుంది, రెండు కథల సారాన్నీ అందిస్తుంది. అందులో ‘ద్విజస్య నృపపుంగవశాపజమ్’ (రాజశ్రేష్ఠుని శాపం వల్ల ద్విజునికి కలిగినది), ‘నృపస్య ద్విజశాపాత్’ (ద్విజుని శాపం వల్ల రాజుకు) అనే సమరూపమైన రచన రెండు శాపాల పరస్పరత్వాన్ని కావ్యశోభతో ప్రకటిస్తుంది. కథ ఉపసంహారంతో లక్ష్మణుని ప్రశ్నకు పూర్తి సమాధానం లభించింది; తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు నిమికి క్షమ లేకపోవడాన్ని గురించి అడుగుతాడు, అప్పుడు యయాతి కథ ఆరంభమవుతుంది.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥